શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।
વિશાલાન્ કોસલાન્ રમ્યાન્ યાત્વા લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
અયોધ્યાભિમુખો ધીમાન્ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
આપૃચ્છે ત્વાં પુરીશ્રેષ્ઠે કાકુત્સ્થપરિપાલિતે ।
દૈવતાનિ ચ યાનિ ત્વાં પાલયન્તિ વસન્તિ ચ ॥ 2 ॥
નિવૃત્તવનવાસસ્ત્વામનૃણો જગતીપતેઃ ।
પુનર્દ્રક્ષ્યામિ માત્રા ચ પિત્રા ચ સહ સઙ્ગતઃ ॥ 3 ॥
તતો રુધિરતામ્રાક્ષો ભુજમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો દીનોઽબ્રવીજ્જાનપદં જનમ્ ॥ 4 ॥
અનુક્રોશો દયા ચૈવ યથાર્હં મયિ વઃ કૃતઃ ।
ચિરં દુઃખસ્ય પાપીયો ગમ્યતામર્થસિદ્ધયે ॥ 5 ॥
તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ।
વિલપન્તો નરા ઘોરં વ્યતિષ્ઠન્ત ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥ 6 ॥
તથા વિલપતાં તેષામતૃપ્તાનાં ચ રાઘવઃ ।
અચક્ષુર્વિષયં પ્રાયાદ્યથાર્કઃ ક્ષણદામુખે ॥ 7 ॥
તતો ધાન્યધનોપેતાન્ દાનશીલજનાન્ શિવાન્ ।
અકુતશ્ચિદ્ભયાન્ રમ્યાંશ્ચૈત્યયૂપસમાવૃતાન્ ॥ 8 ॥
ઉદ્યાનામ્રવનોપેતાન્ સમ્પન્નસલિલાશયાન્ ।
તુષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાન્ ગોકુલાકુલસેવિતાન્ ॥ 9 ॥
લક્ષણીયાન્નરેન્દ્રાણાં બ્રહ્મઘોષાભિનાદિતાન્ ।
રથેન પુરુષવ્યાઘ્રઃ કોસલાનત્યવર્તત ॥ 10 ॥
મધ્યેનમુદિતં સ્ફીતં રમ્યોદ્યાનસમાકુલમ્ ।
રાજ્યં ભોગ્યં નરેન્દ્રાણાં યયૌ ધૃતિમતાં વરઃ ॥ 11 ॥
તત સ્ત્રિપથગાં દિવ્યાં શિવતોયામશૈવલામ્ ।
દદર્શ રાઘવો ગઙ્ગાં પુણ્યામૃષિનિષેવિતામ્ ॥ 12 ॥
આશ્રમૈરવિદૂરસ્થૈઃ શ્રીમદ્ભિસ્સમલઙ્કૃતામ્ ।
કાલેઽપ્સરોભિર્હૃષ્ટાભિ સ્સેવિતામ્ભોહ્રદાં શિવામ્ ॥ 13 ॥
દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈરુપશોભિતામ્ ।
નાનાગન્ધર્વપત્નીભિ સ્સેવિતાં સતતં શિવામ્ ॥ 14 ॥
દેવાઽઽક્રીડશતાકીર્ણાં દેવોદ્યાનશતાયુતામ્ ।
દેવાર્થમાકાશગમાં વિખ્યાતાં દેવપદ્મિનીમ્ ॥ 15 ॥
જલાઘાતાટ્ટહાસોગ્રાં ફેનનિર્મલહાસિનીમ્ ।
ક્વચિદ્વેણીકૃતજલાં ક્વચિદાવર્તશોભિતામ્ ॥ 16 ॥
ક્વચિત્ સ્તિમિતગમ્ભીરાં ક્વચિદ્વેગજલાકુલામ્ ।
ક્વચિદ્ગમ્ભીરનિર્ઘોષાં ક્વચિદ્ભૈરવનિસ્વનામ્ ॥ 17 ॥
દેવસઙ્ઘાપ્લુતજલાં નિર્મલોત્પલશોભિતામ્ ।
ક્વચિદાભોગપુલિનાં ક્વચિન્નિર્મલવાલુકામ્ ॥ 18 ॥
હંસસારસસઙ્ઘુષ્ટાં ચક્રવાકોપકૂજિતામ્ ।
સદા મદૈશ્ચ વિહગૈરભિસન્નાદિતાન્તરામ્ ॥ 19 ॥
ક્વચિત્તીરરુહૈર્વૃક્ષૈર્માલાભિરિવશોભિતામ્ ।
ક્વચિત્ફુલ્લોત્પલચ્છન્નાં ક્વચિત્પદ્મવનાકુલામ્ ॥ 20 ॥
ક્વચિત્કુમુદષણ્ડૈશ્ચ કુડ્મલૈરુપશોભિતામ્ ।
નાનાપુષ્પરજોધ્વસ્તાં સમદામિવ ચ ક્વચિત્ ॥ 21 ॥
વ્યપેતમલસઙ્ઘાતાં મણિનિર્મલદર્શનામ્ ।
દિશાગજૈર્વનગજૈ ર્મત્તૈશ્ચ વરવારણૈઃ ॥ 22 ॥
દેવોપવાહ્યૈશ્ચ મુહુસ્સન્નાદિતવનાન્તરામ્ ।
પ્રમદામિવ યત્નેન ભૂષિતાં ભૂષણોત્તમૈઃ ॥ 23 ॥
ફલૈઃ પુષ્પૈઃ કિસલયૈર્વૃતાં ગુલ્મૈર્દ્વિજૈસ્તથા ।
શિંશુમારૈશ્ચ નક્રૈશ્ચ ભુજઙ્ગૈશ્ચ નિષેવિતામ્ ॥ 24 ॥
વિષ્ણુપાદચ્યુતાં દિવ્યામપાપાં પાપનાશિનીમ્ ।
તાં શઙ્કરજટાજૂટાદ્ભ્રષ્ટાં સાગરતેજસા ॥ 25 ॥
સમુદ્રમહિષીં ગઙ્ગાં સારસક્રૌઞ્ચનાદિતામ્ ।
આસસાદ મહાબાહુઃ શૃઙ્ગિબેરપુરં પ્રતિ ॥ 26 ॥
તામૂર્મિકલિલાવર્તામન્વવેક્ષ્ય મહારથઃ ।
સુમન્ત્રમબ્રવીત્સૂતમિહૈવાદ્ય વસામહે ॥ 27 ॥
અવિદૂરાદયં નદ્યા બહુપુષ્પપ્રવાલવાન્ ।
સુમહાનિઙ્ગુદીવૃક્ષો વસામોઽત્રૈવ સારથે ॥ 28 ॥
દ્રક્ષ્યામ સ્સરિતાં શ્રેષ્ઠાં સમ્માન્યસલિલાં શિવામ્ ।
દેવદાનવગન્ધર્વમૃગમાનુષપક્ષિણામ્ ॥ 29 ॥
લક્ષ્મણશ્ચ સુમન્ત્રશ્ચ બાઢમિત્યેવ રાઘવમ્ ।
ઉક્ત્વા તમિઙ્ગુદીવૃક્ષં તદોપયયતુર્હયૈઃ ॥ 30 ॥
રામોઽભિયાય તં રમ્યં વૃક્ષમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
રથાદવાતરત્તસ્માત્સભાર્ય સ્સહલક્ષ્મણઃ ॥ 31 ॥
સુમન્ત્રોઽપ્યવતીર્યાસ્માન્મોચયિત્વા હયોત્તમાન્ ।
વૃક્ષમૂલગતં રામમુપતસ્થે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 32 ॥
તત્ર રાજા ગુહો નામ રામસ્યાત્મસમસ્સખા ।
નિષાદજાત્યો બલવાન્ સ્થપતિશ્ચેતિ વિશ્રુતઃ ॥ 33 ॥
સ શૃત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં રામં વિષયમાગતમ્ ।
વૃદ્ધૈઃ પરિવૃતોઽમાત્યૈઃ જ્ઞાતિભિશ્ચાભ્યુપાગતઃ ॥ 34 ॥
તતો નિષાદાધિપતિં દૃષ્ટ્વા દૂરાદુપસ્થિતમ્ ।
સહ સૌમિત્રિણા રામ સ્સમાગચ્છદ્ગુહેન સઃ ॥ 35 ॥
તમાર્તસ્સમ્પરિષ્વજ્ય ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ ।
યથાઽયોધ્યા તથેયં તે રામ કિં કરવાણિ તે ॥ 36 ॥
ઈદૃશં હિ મહાબાહો કઃ પ્રાપ્સ્યત્યતિથિં પ્રિયમ્ ।
તતો ગુણવદન્નાદ્યમુપાદાય પૃથગ્વિધમ્ ॥ 37 ॥
અર્ઘ્યં ચોપાનયત્ક્ષિપ્રં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।
સ્વાગતં તે મહાબાહો તવેયમખિલા મહી ॥ 38 ॥
વયં પ્રેષ્યા ભવાન્ભર્તા સાધુ રાજ્યં પ્રશાધિ નઃ ।
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પેયં ચ લેહ્યઞ્ચેદમુપસ્થિતમ્ ॥ 39 ॥
શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાજિનાં ખાદનં ચ તે ।
એવં બ્રુવાણં તુ ગુહં રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥ 40 ॥
અર્ચિતાશ્ચૈવ હૃષ્ટાશ્ચ ભવતા સર્વથા વયમ્ ।
પદ્ભ્યામભિગમાચ્ચૈવ સ્નેહસન્દર્શનેન ચ ॥ 41 ॥
ભુજાભ્યાં સાધુ પીનાભ્યાં પીડયન્વાક્યમબ્રવીત્ ।
દિષ્ટ્યા ત્વાં ગુહ પશ્યામિ હ્યરોગં સહ બાન્ધવૈઃ ।
અપિ તે કુશલં રાષ્ટ્રે મિત્રેષુ ચ ધનેષુ ચ ॥ 42 ॥
યત્ત્વિદં ભવતા કિઞ્ચિત્પ્રીત્યા સમુપકલ્પિતમ્ ।
સર્વં તદનુજાનામિ ન હિ વર્તે પ્રતિગ્રહે ॥ 43 ॥
કુશચીરાજિનધરં ફલમૂલાશિનં ચ મામ્ ।
વિદ્ધિ પ્રણિહિતં ધર્મે તાપસં વનગોચરમ્ ॥ 44 ॥
અશ્વાનાં ખાદનેનાહમર્થી નાન્યેન કેનચિત્ ।
એતાવતાઽત્ર ભવતા ભવિષ્યામિ સુપૂજિતઃ ॥ 45 ॥
એતે હિ દયિતા રાજ્ઞઃ પિતુર્દશરથસ્ય મે ।
એતૈસ્સુવિહિતૈરશ્વૈ ભવિષ્યામ્યહમર્ચિતઃ ॥ 46 ॥
અશ્વાનાં પ્રતિપાનં ચ ખાદનં ચૈવ સોઽન્વશાત્ ।
ગુહસ્તત્રૈવ પુરુષાં સ્ત્વરિતં દીયતામિતિ ॥ 47 ॥
તતશ્ચીરોત્તરાસઙ્ગઃ સન્ધ્યામન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ ।
જલમેવાદદે ભોજ્યં લક્ષ્મણેનાઽઽહૃતં સ્વયમ્ ॥ 48 ॥
તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ ।
સભાર્યસ્ય તતોઽભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃક્ષમુપાશ્રિતઃ ॥ 49 ॥
ગુહોઽપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમનુભાષયન્ ।
અન્વજાગ્રત્તતો રામમપ્રમત્તો ધનુર્ધરઃ ॥ 50 ॥
તથા શયાનસ્ય તતોઽસ્ય ધીમતો યશસ્વિનો દાશરથેર્મહાત્મનઃ ।
અદૃષ્ટદુઃખસ્ય સુખોચિતસ્ય સા તદાવ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||
āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||
anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |
ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||
tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |
acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||
udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||
lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||
madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |
rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||
tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||
āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||
devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||
jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||
kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||
devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||
haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |
kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||
kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||
vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||
devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||
phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |
śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||
viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |
tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||
samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||
drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||
lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||
sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |
niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||
sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |
saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||
tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||
īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||
arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||
vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||
śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||
arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||
bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||
yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||
tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशस्सर्गः ।
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च ॥ 2 ॥
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः ॥ 3 ॥
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम् ॥ 4 ॥
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः ।
चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ 5 ॥
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ 6 ॥
तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः ।
अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ 7 ॥
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ 8 ॥
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ 9 ॥
लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ 10 ॥
मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः ॥ 11 ॥
तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ॥ 12 ॥
आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम् ॥ 13 ॥
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम् ॥ 14 ॥
देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम् ॥ 15 ॥
जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ 16 ॥
क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ 17 ॥
देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम् ॥ 18 ॥
हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।
सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम् ॥ 19 ॥
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ 20 ॥
क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित् ॥ 21 ॥
व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ 22 ॥
देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ 23 ॥
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा ।
शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम् ॥ 24 ॥
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम् ।
तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा ॥ 25 ॥
समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति ॥ 26 ॥
तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।
सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ 27 ॥
अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।
सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ 28 ॥
द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ 29 ॥
लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।
उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ 30 ॥
रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः ॥ 31 ॥
सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान् ।
वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ 32 ॥
तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा ।
निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ 33 ॥
स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः ॥ 34 ॥
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः ॥ 35 ॥
तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।
यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते ॥ 36 ॥
ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम् ।
ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ॥ 37 ॥
अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ।
स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ॥ 38 ॥
वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ।
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यञ्चेदमुपस्थितम् ॥ 39 ॥
शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ।
एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 40 ॥
अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च ॥ 41 ॥
भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः ।
अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ 42 ॥
यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ 43 ॥
कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम् ।
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ 44 ॥
अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।
एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ 45 ॥
एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।
एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः ॥ 46 ॥
अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।
गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति ॥ 47 ॥
ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम् ॥ 48 ॥
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ 49 ॥
गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ 50 ॥
तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||
āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||
anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |
ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||
tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |
acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||
udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||
lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||
madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |
rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||
tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||
āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||
devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||
jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||
kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||
devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||
haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |
kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||
kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||
vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||
devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |
pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||
phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |
śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||
viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |
tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||
samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||
drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||
lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||
sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |
niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||
sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |
saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||
tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||
īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||
arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||
vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||
śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |
evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||
arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||
bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||
yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||
tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.