શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ એકોનશતતમસ્સર્ગઃ ।
નિવિષ્ટાયાં તુ સેનાયામુત્સુકો ભરતસ્તદા ।
જગામ ભ્રાતરં દ્રષ્ટું શત્રુઘ્નમનુદર્શયન્ ॥ 1 ॥
ઋષિં વસિષ્ઠં સન્દિશ્ય માતૃર્મે શીઘ્રમાનય ।
ઇતિ ત્વરિતમગ્રે સ જગામ ગુરુવત્સલઃ ॥ 2 ॥
સુમન્ત્રસ્ત્વપિ શત્રુઘ્નમદૂરાદન્વપદ્યત ।
રામદર્શનજસ્તર્ષો ભરતસ્યેવ તસ્ય ચ ॥ 3 ॥
ગચ્છન્નેવાથ ભરતસ્તાપસાલય સંસ્થિતામ્ ।
ભ્રાતુઃ પર્ણકુટીં શ્રીમાનુટજં ચ દદર્શ હ ॥ 4 ॥
શાલાયાસ્ત્વગ્રત સ્તસ્યા દદર્શ ભરત સ્તદા ।
કાષ્ઠાનિ ચાવભગ્નાનિ પુષ્પાણ્યુપચિતાનિ ચ ॥ 5 ॥
સ લક્ષ્મણસ્ય રામસ્ય દદર્શાઽશ્રમમીયુષઃ ।
કૃતં વૃક્ષેષ્વભિજ્ઞાનં કુશચીરૈઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥ 6 ॥
દદર્શ વને તસ્મિન્મહત સ્સઞ્ચયાન્કૃતાન્ ।
મૃગાણાં મહિષાણાં ચ કરીષૈ શશીતકારણાત્ ॥ 7 ॥
ગચ્છન્નેવ મહાબાહુર્દ્યુતિમાન્ભરત સ્તદા ।
શત્રુઘ્નં ચાબ્રવીદ્ધૃષ્ટસ્તાનમાત્યાંશ્ચ સર્વશઃ ॥ 8 ॥
મન્યે પ્રાપ્તાઃ સ્મ તં દેશં ભરદ્વાજો યમબ્રવીત્ ।
નાતિદૂરે હિ મન્યેઽહં નદીં મન્દાકિનીમિતઃ ॥ 9 ॥
ઉચ્ચૈર્બદ્ધાનિ ચીરાણિ લક્ષ્મણેન ભવેદયમ્ ।
અભિજ્ઞાનકૃતઃ પન્થા અકાલે ગન્તુમિચ્છતા ॥ 10 ॥
ઇદં ચોદાત્તદન્તાનાં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ ।
શૈલપાર્શ્વે પરિક્રાન્તમન્યોન્યમભિગર્જતામ્ ॥ 11 ॥
યમેવાધાતુમિચ્છન્તિ તાપસા સ્સતતં વને ।
તસ્યાસૌ દૃશ્યતે ધૂમ સ્સઙ્કુલઃ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ ॥ 12 ॥
અત્રાહં પુરુષવ્યાઘ્રં ગુરુસત્કારકારિણમ્ ।
આર્યં દ્રક્ષ્યામિ સંહૃષ્ટો મહર્ષિમિવ રાઘવમ્ ॥ 13 ॥
અથ ગત્વા મુહૂર્તન્તુ ચિત્રકૂટં સ રાઘવઃ ।
મન્દાકિનીમનુપ્રાપ્તસ્તં જનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 14 ॥
જગત્યાં પુરષવ્યાઘ્ર આસ્તે વીરાસને રતઃ ।
જનેન્દ્રો નિર્જનં પ્રાપ્ય ધિઙ્મે જન્મ સજીવિતમ્ ॥ 15 ॥
મત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તો લોકનાથો મહાદ્યુતિઃ ।
સર્વાન્કામાન્પરિત્યજ્ય વને વસતિ રાઘવઃ ॥ 16 ॥
ઇતિ લોકસમાક્રુષ્ટઃ પાદેષ્વદ્ય પ્રસાદયન્ ।
રામસ્ય નિપતિષ્યામિ સીતાયા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 17 ॥
એવં સંવિલપં સ્તસ્મિન્વને દશરથાત્મજઃ ।
દદર્શ મહતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્ ॥ 18 ॥
સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ।
વિશાલાં મૃદુભિસ્તીર્ણાં કુશૈર્વેદિમિવાધ્વરે ॥ 19 ॥
શક્રાયુધનિકાશૈશ્ચ કાર્મુકૈર્ભારસાધનૈઃ ।
રુક્મપૃષ્ઠૈર્મહાસારૈ શ્શોભિતાં શત્રુબાધકૈઃ ॥ 20 ॥
અર્ક રશ્મિ પ્રતીકાશૈર્ઘોરૈસ્તૂણીગતૈશ્શરૈઃ ।
શોભિતાં દીપ્તવદનૈ સ્સર્પૈર્ભોગવતીમિવ ॥ 21 ॥
મહારજતવાસોભ્યામસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્ ।
રુક્મબિન્દુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્ ॥ 22 ॥
ગોધા અન્ગુલિત્રૈર્ આસાક્તૈઃ ચિત્રૈઃ કાન્ચન ભૂષિતૈઃ ।
અરિ સમ્ઘૈર્ અનાધૃષ્યાં મૃગૈઃ સિમ્હ ગુહાં ઇવ ॥ 23 ॥
એવં સંવિલપં સ્તસ્મિન્વને દશરથાત્મજઃ ।
દદર્શ મહાતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્ ॥ 24 ॥
સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ।
વિશાલાં મૃદુભિસ્તીર્ણાં કુશૈર્વેદિમિવાધ્વરે ॥ 25 ॥
શક્રાયુધનિકાશૈશ્ચ કાર્મુકૈર્ભારસાધનૈઃ ।
રુક્મપૃષ્ઠૈર્મહાસારૈ શ્શોભિતાં શત્રુબાધકૈઃ ॥ 26 ॥
અર્ક રશ્મિ પ્રતીકાશૈર્ઘોરૈસ્તૂણીગતૈશ્શરૈઃ ।
શોભિતાં દીપ્તવદનૈ સ્સર્પૈર્ભોગવતીમિવ ॥ 27 ॥
મહારજતવાસોભ્યામસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્ ।
રુક્મબિન્દુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્ ॥ 28 ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભરતઃ શ્રીમાન્ દુહ્ખ મોહ પરિપ્લુતઃ ।
અભ્યધાવત ધર્મ આત્મા ભરતઃ કૈકયી સુતઃ ॥ 29 ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણાં વેદિં વિશાલાં દીપ્તપાવકામ્ ।
દદર્શ ભરતસ્તત્ર પુણ્યાં રામનિવેશને ॥ 30 ॥
નિરીક્ષ્ય સ મુહૂર્તં તુ દદર્શ ભરતો ગુરુમ્ ।
ઉટજે રામમાસીનં જટામણ્ડલધારિણમ્ ॥ 31 ॥
તં તુ કૃષ્ણાજિનધરં ચીરવલ્કલવાસસમ્ ।
દદર્શ રામમાસીનમભિતઃ પાવકોપમમ્ ॥ 32 ॥
સિંહસ્કન્ધં મહાબાહું પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્ ।
પૃથિવ્યાસ્સાગરાન્તાયાઃ ભર્તારં ધર્મચારિણમ્ ॥ 33 ॥
ઉપવિષ્ટં મહાબાહું બ્રહ્માણમિવ શાશ્વતમ્ ।
સ્થણ્ડિલે દર્ભસંસ્તીર્ણે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ ॥ 34 ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભરત શ્શ્રીમાન્ દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ ।
અભ્યધાવત ધર્માત્મા ભરતઃ કૈકેયી સુતઃ ॥ 35 ॥
દૃષ્ટ્વૈવ વિલલાપાઽર્તો બાષ્પસન્દિગ્ધયા ગિરા ।
અશક્નુવન્ ધારયિતું ધૈર્યાદ્વચનમબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
ય સ્સંસદિ પ્રકૃતિભિર્ભવેદ્યુક્ત ઉપાસિતુમ્ ।
વન્યૈર્મૃગૈરુપાસીન સ્સોઽયમાસ્તે મમાગ્રજઃ ॥ 37 ॥
વાસોભિર્બહુસાહસ્રૈર્યો મહાત્મા પુરોચિતઃ ।
મૃગાજિને સોઽયમિહ પ્રવસ્તે ધર્મમાચરન્ ॥ 38 ॥
અધારયદ્યો વિવિધાશ્ચિત્રાસ્સુમનસસ્તદા ।
સોઽયં જટાભારમિમં વહતે રાઘવઃ કથમ્ ॥ 39 ॥
યસ્ય યજ્ઞૈર્યથાદિષ્ટૈર્યુક્તો ધર્મસ્ય સઞ્ચયઃ ।
શરીરક્લેશસમ્ભૂતં સ ધર્મં પરિમાર્ગતે ॥ 40 ॥
ચન્દનેન મહાર્હેણ યસ્યાઙ્ગમુપસેવિતમ્ ।
મલેન તસ્યાઙ્ગમિદં કથમાર્યસ્ય સેવ્યતે ॥ 41 ॥
મન્નિમિત્તમિદં દુઃખં પ્રાપ્તો રામઃ સુખોચિતઃ ।
ધિગ્જીવિતં નૃશંસસ્ય મમ લોકવિગર્હિતમ્ ॥ 42 ॥
ઇત્યેવં વિલપન્દીનઃ પ્રસ્વિન્નમુખપઙ્કજઃ ।
પાદાવપ્રાપ્ય રામસ્ય પપાત ભરતો રુદન્ ॥ 43 ॥
દુઃખાભિતપ્તો ભરતો રાજપુત્રો મહાબલઃ ।
ઉક્ત્વાઽર્યેતિ સકૃદ્દીનં પુનર્નોવાચ કિઞ્ચન ॥ 44 ॥
બાષ્પાભિહતકણ્ઠશ્ચ પ્રેક્ષ્ય રામં યશસ્વિનમ્ ।
આર્યેત્યેવાભિસઙ્ક્રુશ્ય વ્યાહર્તું નાશકત્તદા ॥ 45 ॥
શત્રુઘ્નશ્ચાપિ રામસ્ય વવન્દે ચરણૌ રુદન્ ।
તાવુભૌ સ સમાલિઙ્ગ્ય રામશ્ચાશ્રૂણ્યવર્તયત્ ॥ 46 ॥
તતસ્સુમન્ત્રેણ ગુહેન ચૈવ સમીયતુ રાજસુતાવરણ્યે ।
દિવાકરશ્ચૈવ નિશાકરશ્ચ યથાઽમ્બરે શુક્રબૃહસ્પતિભ્યામ્ ॥ 47 ॥
તાન્પાર્થિવાન્વારણયૂથપાભાન્સમાગતાં સ્તત્ર મહત્યરણ્યે ।
વનૌકસસ્તેઽપિ સમીક્ષ્ય સર્વેઽપ્યશ્રૂણ્યમુઞ્ચન્પ્રવિહાય હર્ષમ્ ॥ 48 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનશતતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनशततमस्सर्गः ।
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ 1 ॥
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृर्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ 2 ॥
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ 3 ॥
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ 4 ॥
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ 5 ॥
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥ 6 ॥
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥ 7 ॥
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ 8 ॥
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ 9 ॥
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥ 10 ॥
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ 11 ॥
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ 12 ॥
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ 13 ॥
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ 14 ॥
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ 15 ॥
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ 16 ॥
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 17 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 18 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 19 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 20 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 21 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 22 ॥
गोधा अन्गुलित्रैर् आसाक्तैः चित्रैः कान्चन भूषितैः ।
अरि सम्घैर् अनाधृष्यां मृगैः सिम्ह गुहां इव ॥ 23 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 24 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 25 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 26 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 27 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 28 ॥
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुह्ख मोह परिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्म आत्मा भरतः कैकयी सुतः ॥ 29 ॥
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ 30 ॥
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ 31 ॥
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ 32 ॥
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ 33 ॥
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ 34 ॥
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥ 35 ॥
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ 36 ॥
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ 37 ॥
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ 38 ॥
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ 39 ॥
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ 40 ॥
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ 41 ॥
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ 42 ॥
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ 43 ॥
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 44 ॥
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥ 45 ॥
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ 46 ॥
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ 47 ॥
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.