ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ନିଵିଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ସେନାଯାମୁତ୍ସୁକୋ ଭରତସ୍ତଦା ।
ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମନୁଦର୍ଶଯନ୍ ॥ 1 ॥
ଋଷିଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ମାତୃର୍ମେ ଶୀଘ୍ରମାନଯ ।
ଇତି ତ୍ଵରିତମଗ୍ରେ ସ ଜଗାମ ଗୁରୁଵତ୍ସଲଃ ॥ 2 ॥
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମଦୂରାଦନ୍ଵପଦ୍ଯତ ।
ରାମଦର୍ଶନଜସ୍ତର୍ଷୋ ଭରତସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଚ ॥ 3 ॥
ଗଚ୍ଛନ୍ନେଵାଥ ଭରତସ୍ତାପସାଲଯ ସଂସ୍ଥିତାମ୍ ।
ଭ୍ରାତୁଃ ପର୍ଣକୁଟୀଂ ଶ୍ରୀମାନୁଟଜଂ ଚ ଦଦର୍ଶ ହ ॥ 4 ॥
ଶାଲାଯାସ୍ତ୍ଵଗ୍ରତ ସ୍ତସ୍ଯା ଦଦର୍ଶ ଭରତ ସ୍ତଦା ।
କାଷ୍ଠାନି ଚାଵଭଗ୍ନାନି ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯୁପଚିତାନି ଚ ॥ 5 ॥
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଦଦର୍ଶାଽଶ୍ରମମୀଯୁଷଃ ।
କୃତଂ ଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଭିଜ୍ଞାନଂ କୁଶଚୀରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 6 ॥
ଦଦର୍ଶ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ମହତ ସ୍ସଞ୍ଚଯାନ୍କୃତାନ୍ ।
ମୃଗାଣାଂ ମହିଷାଣାଂ ଚ କରୀଷୈ ଶଶୀତକାରଣାତ୍ ॥ 7 ॥
ଗଚ୍ଛନ୍ନେଵ ମହାବାହୁର୍ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ଭରତ ସ୍ତଦା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟସ୍ତାନମାତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ॥ 8 ॥
ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ତଂ ଦେଶଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ନାତିଦୂରେ ହି ମନ୍ଯେଽହଂ ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀମିତଃ ॥ 9 ॥
ଉଚ୍ଚୈର୍ବଦ୍ଧାନି ଚୀରାଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଭଵେଦଯମ୍ ।
ଅଭିଜ୍ଞାନକୃତଃ ପନ୍ଥା ଅକାଲେ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତା ॥ 10 ॥
ଇଦଂ ଚୋଦାତ୍ତଦନ୍ତାନାଂ କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ ।
ଶୈଲପାର୍ଶ୍ଵେ ପରିକ୍ରାନ୍ତମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଗର୍ଜତାମ୍ ॥ 11 ॥
ଯମେଵାଧାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ତାପସା ସ୍ସତତଂ ଵନେ ।
ତସ୍ଯାସୌ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧୂମ ସ୍ସଙ୍କୁଲଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମନଃ ॥ 12 ॥
ଅତ୍ରାହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଗୁରୁସତ୍କାରକାରିଣମ୍ ।
ଆର୍ଯଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂହୃଷ୍ଟୋ ମହର୍ଷିମିଵ ରାଘଵମ୍ ॥ 13 ॥
ଅଥ ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତନ୍ତୁ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ସ ରାଘଵଃ ।
ମନ୍ଦାକିନୀମନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଂ ଜନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 14 ॥
ଜଗତ୍ଯାଂ ପୁରଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଆସ୍ତେ ଵୀରାସନେ ରତଃ ।
ଜନେନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ଜନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଧିଙ୍ମେ ଜନ୍ମ ସଜୀଵିତମ୍ ॥ 15 ॥
ମତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।
ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵନେ ଵସତି ରାଘଵଃ ॥ 16 ॥
ଇତି ଲୋକସମାକ୍ରୁଷ୍ଟଃ ପାଦେଷ୍ଵଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦଯନ୍ ।
ରାମସ୍ଯ ନିପତିଷ୍ଯାମି ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 17 ॥
ଏଵଂ ସଂଵିଲପଂ ସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ଦଦର୍ଶ ମହତୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପର୍ଣଶାଲାଂ ମନୋରମାମ୍ ॥ 18 ॥
ସାଲତାଲାଶ୍ଵକର୍ଣାନାଂ ପର୍ଣୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତାମ୍ ।
ଵିଶାଲାଂ ମୃଦୁଭିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କୁଶୈର୍ଵେଦିମିଵାଧ୍ଵରେ ॥ 19 ॥
ଶକ୍ରାଯୁଧନିକାଶୈଶ୍ଚ କାର୍ମୁକୈର୍ଭାରସାଧନୈଃ ।
ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଠୈର୍ମହାସାରୈ ଶ୍ଶୋଭିତାଂ ଶତ୍ରୁବାଧକୈଃ ॥ 20 ॥
ଅର୍କ ରଶ୍ମି ପ୍ରତୀକାଶୈର୍ଘୋରୈସ୍ତୂଣୀଗତୈଶ୍ଶରୈଃ ।
ଶୋଭିତାଂ ଦୀପ୍ତଵଦନୈ ସ୍ସର୍ପୈର୍ଭୋଗଵତୀମିଵ ॥ 21 ॥
ମହାରଜତଵାସୋଭ୍ଯାମସିଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିରାଜିତାମ୍ ।
ରୁକ୍ମବିନ୍ଦୁଵିଚିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଚର୍ମଭ୍ଯାଂ ଚାପି ଶୋଭିତାମ୍ ॥ 22 ॥
ଗୋଧା ଅନ୍ଗୁଲିତ୍ରୈର୍ ଆସାକ୍ତୈଃ ଚିତ୍ରୈଃ କାନ୍ଚନ ଭୂଷିତୈଃ ।
ଅରି ସମ୍ଘୈର୍ ଅନାଧୃଷ୍ଯାଂ ମୃଗୈଃ ସିମ୍ହ ଗୁହାଂ ଇଵ ॥ 23 ॥
ଏଵଂ ସଂଵିଲପଂ ସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ଦଦର୍ଶ ମହାତୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପର୍ଣଶାଲାଂ ମନୋରମାମ୍ ॥ 24 ॥
ସାଲତାଲାଶ୍ଵକର୍ଣାନାଂ ପର୍ଣୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତାମ୍ ।
ଵିଶାଲାଂ ମୃଦୁଭିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କୁଶୈର୍ଵେଦିମିଵାଧ୍ଵରେ ॥ 25 ॥
ଶକ୍ରାଯୁଧନିକାଶୈଶ୍ଚ କାର୍ମୁକୈର୍ଭାରସାଧନୈଃ ।
ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଠୈର୍ମହାସାରୈ ଶ୍ଶୋଭିତାଂ ଶତ୍ରୁବାଧକୈଃ ॥ 26 ॥
ଅର୍କ ରଶ୍ମି ପ୍ରତୀକାଶୈର୍ଘୋରୈସ୍ତୂଣୀଗତୈଶ୍ଶରୈଃ ।
ଶୋଭିତାଂ ଦୀପ୍ତଵଦନୈ ସ୍ସର୍ପୈର୍ଭୋଗଵତୀମିଵ ॥ 27 ॥
ମହାରଜତଵାସୋଭ୍ଯାମସିଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିରାଜିତାମ୍ ।
ରୁକ୍ମବିନ୍ଦୁଵିଚିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଚର୍ମଭ୍ଯାଂ ଚାପି ଶୋଭିତାମ୍ ॥ 28 ॥
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୁହ୍ଖ ମୋହ ପରିପ୍ଲୁତଃ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଭରତଃ କୈକଯୀ ସୁତଃ ॥ 29 ॥
ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣାଂ ଵେଦିଂ ଵିଶାଲାଂ ଦୀପ୍ତପାଵକାମ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ଭରତସ୍ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯାଂ ରାମନିଵେଶନେ ॥ 30 ॥
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ଦଦର୍ଶ ଭରତୋ ଗୁରୁମ୍ ।
ଉଟଜେ ରାମମାସୀନଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍ ॥ 31 ॥
ତଂ ତୁ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରଂ ଚୀରଵଲ୍କଲଵାସସମ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ରାମମାସୀନମଭିତଃ ପାଵକୋପମମ୍ ॥ 32 ॥
ସିଂହସ୍କନ୍ଧଂ ମହାବାହୁଂ ପୁଣ୍ଡରୀକନିଭେକ୍ଷଣମ୍ ।
ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ସାଗରାନ୍ତାଯାଃ ଭର୍ତାରଂ ଧର୍ମଚାରିଣମ୍ ॥ 33 ॥
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ମହାବାହୁଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।
ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଦର୍ଭସଂସ୍ତୀର୍ଣେ ସୀତଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ॥ 34 ॥
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତ ଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୁଃଖଶୋକପରିପ୍ଲୁତଃ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତଃ କୈକେଯୀ ସୁତଃ ॥ 35 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଵିଲଲାପାଽର୍ତୋ ବାଷ୍ପସନ୍ଦିଗ୍ଧଯା ଗିରା ।
ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ ଧାରଯିତୁଂ ଧୈର୍ଯାଦ୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 36 ॥
ଯ ସ୍ସଂସଦି ପ୍ରକୃତିଭିର୍ଭଵେଦ୍ଯୁକ୍ତ ଉପାସିତୁମ୍ ।
ଵନ୍ଯୈର୍ମୃଗୈରୁପାସୀନ ସ୍ସୋଽଯମାସ୍ତେ ମମାଗ୍ରଜଃ ॥ 37 ॥
ଵାସୋଭିର୍ବହୁସାହସ୍ରୈର୍ଯୋ ମହାତ୍ମା ପୁରୋଚିତଃ ।
ମୃଗାଜିନେ ସୋଽଯମିହ ପ୍ରଵସ୍ତେ ଧର୍ମମାଚରନ୍ ॥ 38 ॥
ଅଧାରଯଦ୍ଯୋ ଵିଵିଧାଶ୍ଚିତ୍ରାସ୍ସୁମନସସ୍ତଦା ।
ସୋଽଯଂ ଜଟାଭାରମିମଂ ଵହତେ ରାଘଵଃ କଥମ୍ ॥ 39 ॥
ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଥାଦିଷ୍ଟୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ସଞ୍ଚଯଃ ।
ଶରୀରକ୍ଲେଶସମ୍ଭୂତଂ ସ ଧର୍ମଂ ପରିମାର୍ଗତେ ॥ 40 ॥
ଚନ୍ଦନେନ ମହାର୍ହେଣ ଯସ୍ଯାଙ୍ଗମୁପସେଵିତମ୍ ।
ମଲେନ ତସ୍ଯାଙ୍ଗମିଦଂ କଥମାର୍ଯସ୍ଯ ସେଵ୍ଯତେ ॥ 41 ॥
ମନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମଃ ସୁଖୋଚିତଃ ।
ଧିଗ୍ଜୀଵିତଂ ନୃଶଂସସ୍ଯ ମମ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ ॥ 42 ॥
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ଦୀନଃ ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜଃ ।
ପାଦାଵପ୍ରାପ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ପପାତ ଭରତୋ ରୁଦନ୍ ॥ 43 ॥
ଦୁଃଖାଭିତପ୍ତୋ ଭରତୋ ରାଜପୁତ୍ରୋ ମହାବଲଃ ।
ଉକ୍ତ୍ଵାଽର୍ଯେତି ସକୃଦ୍ଦୀନଂ ପୁନର୍ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚନ ॥ 44 ॥
ବାଷ୍ପାଭିହତକଣ୍ଠଶ୍ଚ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।
ଆର୍ଯେତ୍ଯେଵାଭିସଙ୍କ୍ରୁଶ୍ଯ ଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନାଶକତ୍ତଦା ॥ 45 ॥
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚାପି ରାମସ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ରୁଦନ୍ ।
ତାଵୁଭୌ ସ ସମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ରାମଶ୍ଚାଶ୍ରୂଣ୍ଯଵର୍ତଯତ୍ ॥ 46 ॥
ତତସ୍ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୁହେନ ଚୈଵ ସମୀଯତୁ ରାଜସୁତାଵରଣ୍ଯେ ।
ଦିଵାକରଶ୍ଚୈଵ ନିଶାକରଶ୍ଚ ଯଥାଽମ୍ବରେ ଶୁକ୍ରବୃହସ୍ପତିଭ୍ଯାମ୍ ॥ 47 ॥
ତାନ୍ପାର୍ଥିଵାନ୍ଵାରଣଯୂଥପାଭାନ୍ସମାଗତାଂ ସ୍ତତ୍ର ମହତ୍ଯରଣ୍ଯେ ।
ଵନୌକସସ୍ତେଽପି ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵେଽପ୍ଯଶ୍ରୂଣ୍ଯମୁଞ୍ଚନ୍ପ୍ରଵିହାଯ ହର୍ଷମ୍ ॥ 48 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनशततमस्सर्गः ।
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ 1 ॥
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृर्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ 2 ॥
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ 3 ॥
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ 4 ॥
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ 5 ॥
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥ 6 ॥
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥ 7 ॥
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ 8 ॥
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ 9 ॥
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥ 10 ॥
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ 11 ॥
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ 12 ॥
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ 13 ॥
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ 14 ॥
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ 15 ॥
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ 16 ॥
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 17 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 18 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 19 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 20 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 21 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 22 ॥
गोधा अन्गुलित्रैर् आसाक्तैः चित्रैः कान्चन भूषितैः ।
अरि सम्घैर् अनाधृष्यां मृगैः सिम्ह गुहां इव ॥ 23 ॥
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 24 ॥
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 25 ॥
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 26 ॥
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 27 ॥
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 28 ॥
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुह्ख मोह परिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्म आत्मा भरतः कैकयी सुतः ॥ 29 ॥
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ 30 ॥
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ 31 ॥
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ 32 ॥
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ 33 ॥
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ 34 ॥
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥ 35 ॥
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ 36 ॥
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ 37 ॥
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ 38 ॥
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ 39 ॥
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ 40 ॥
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ 41 ॥
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ 42 ॥
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ 43 ॥
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 44 ॥
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥ 45 ॥
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ 46 ॥
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ 47 ॥
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ 48 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaśatatamassargaḥ |
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||
dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||
gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||
yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||
jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||
godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |
ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||
evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |
abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||
dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||
ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||
adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||
bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||
tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.