Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
ઇતિ બ્રુવન્તં તં સૂતં સુમન્ત્રં મન્ત્રિસત્તમમ્ ।
બ્રૂહિ શેષં પુનરિતિ રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
બ્રૂહિ શેષં પુનરિતિ રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
Shloka 2
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સુમન્ત્રો બાષ્પવિક્લબઃ ।
કથયામાસ ભૂયોઽપિ રામસન્દેશવિસ્તરમ્ ॥ 2 ॥
કથયામાસ ભૂયોઽપિ રામસન્દેશવિસ્તરમ્ ॥ 2 ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
Shloka 3
જટાઃ કૃત્વા મહારાજ ચીરવલ્કલધારિણૌ ।
ગઙ્ગામુત્તીર્ય તૌ વીરૌ પ્રયાગાભિમુખૌ ગતૌ ॥ 3 ॥
ગઙ્ગામુત્તીર્ય તૌ વીરૌ પ્રયાગાભિમુખૌ ગતૌ ॥ 3 ॥
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
Shloka 4
અગ્રતો લક્ષ્મણો યાતઃ પાલયન્રઘુનન્દનમ્ ।
તાંસ્તથા ગચ્છતો દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તોઽસ્મ્યવશસ્તદા ॥ 4 ॥
તાંસ્તથા ગચ્છતો દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તોઽસ્મ્યવશસ્તદા ॥ 4 ॥
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
Shloka 5
મમત્વશ્વા નિવૃત્તસ્ય ન પ્રાવર્તન્ત વર્ત્મનિ ।
ઉષ્ણમશ્રુ પ્રમુઞ્ચન્તો રામે સમ્પ્રસ્થિતે વનમ્ ॥ 5 ॥
ઉષ્ણમશ્રુ પ્રમુઞ્ચન્તો રામે સમ્પ્રસ્થિતે વનમ્ ॥ 5 ॥
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
Shloka 6
ઉભાભ્યાં રાજપુત્રાભ્યામથ કૃત્વાહમઞ્જલિમ્ ।
પ્રસ્થિતો રથમાસ્થાય તદ્દુઃખમપિ ધારયન્ ॥ 6 ॥
પ્રસ્થિતો રથમાસ્થાય તદ્દુઃખમપિ ધારયન્ ॥ 6 ॥
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
Shloka 7
ગુહેન સાર્ધં તત્રૈવ સ્થિતોઽસ્મિ દિવસાન્બહૂન્ ।
આશયા યદિ માં રામઃ પુન શ્શબ્દાપયેદિતિ ॥ 7 ॥
આશયા યદિ માં રામઃ પુન શ્શબ્દાપયેદિતિ ॥ 7 ॥
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
Shloka 8
વિષયે તે મહારાજ રામવ્યસનકર્શિતાઃ ।
અપિ વૃક્ષાઃ પરિમ્લાનાસ્સપુષ્પાઙ્કુરકોરકાઃ ॥ 8 ॥
અપિ વૃક્ષાઃ પરિમ્લાનાસ્સપુષ્પાઙ્કુરકોરકાઃ ॥ 8 ॥
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
Shloka 9
ઉપતપ્તોદકા નદ્યઃ પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ ।
પરિશુષ્કપલાશાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥ 9 ॥
પરિશુષ્કપલાશાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥ 9 ॥
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
Shloka 10
ન ચ સર્પન્તિ સત્ત્વાનિ વ્યાસા ન પ્રચરન્તિ ચ ।
રામશોકાભિભૂતં તન્નિષ્કૂજમભવદ્વનમ્ ॥ 10 ॥
રામશોકાભિભૂતં તન્નિષ્કૂજમભવદ્વનમ્ ॥ 10 ॥
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
Shloka 11
લીનપુષ્કરપત્રાશ્ચ નરેન્દ્ર કલુષોદકાઃ ।
સન્તપ્તપદ્માઃ પદ્મિન્યો લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ ॥ 11 ॥
સન્તપ્તપદ્માઃ પદ્મિન્યો લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ ॥ 11 ॥
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
Shloka 12
જલજાનિ ચ પુષ્પાણિ માલ્યાનિ સ્થલજાનિ ચ ।
નાદ્ય ભાન્ત્યલ્પગન્ધીનિ ફલાનિ ચ યથાપુરમ્ ॥ 12 ॥
નાદ્ય ભાન્ત્યલ્પગન્ધીનિ ફલાનિ ચ યથાપુરમ્ ॥ 12 ॥
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
Shloka 13
અત્રોદ્યાનાનિ શૂન્યાનિ પ્રલીનવિહગનિ ચ ।
ન ચાભિરામા નારામાન્પશ્યામિ મનુજર્ષભ ॥ 13 ॥
ન ચાભિરામા નારામાન્પશ્યામિ મનુજર્ષભ ॥ 13 ॥
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
Shloka 14
પ્રવિશન્તમયોધ્યાં માં ન કશ્ચિદભિનન્દતિ ।
નરા રામમપશ્યન્તો નિશ્શ્વસન્તિ મુહુર્મુહુઃ ॥ 14 ॥
નરા રામમપશ્યન્તો નિશ્શ્વસન્તિ મુહુર્મુહુઃ ॥ 14 ॥
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
Shloka 15
દેવ રાજરથં દૃષ્ટ્વા વિના રામમિહાગતમ્ ।
દુઃખાદશ્રુમુખસ્સર્વો રાજમાર્ગગતો જનઃ ॥ 15 ॥
દુઃખાદશ્રુમુખસ્સર્વો રાજમાર્ગગતો જનઃ ॥ 15 ॥
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
Shloka 16
હર્મ્યૈર્વિમાનૈઃ પ્રાસાદૈરવેક્ષ્યરથમાગતમ્ ।
હાહાકારકૃતાનાર્યો રામાદર્શનકર્શિતાઃ ॥ 16 ॥
હાહાકારકૃતાનાર્યો રામાદર્શનકર્શિતાઃ ॥ 16 ॥
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
Shloka 17
આયતૈર્વિમલૈર્નેત્રૈરશ્રુવેગપરિપ્લુતૈઃ ।
અન્યોન્યમભિવીક્ષન્તેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 17 ॥
અન્યોન્યમભિવીક્ષન્તેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 17 ॥
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
Shloka 18
નામિત્રાણાં ન મિત્રાણામુદાસીનજનસ્ય ચ ।
અહમાર્તતયા કિઞ્ચિદ્વિશેષમુપલક્ષયે ॥ 18 ॥
અહમાર્તતયા કિઞ્ચિદ્વિશેષમુપલક્ષયે ॥ 18 ॥
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
Shloka 19
અપ્રહૃષ્ટમનુષ્યા ચ દીનનાગતુરઙ્ગમા ।
આર્તસ્વરપરિમ્લાના વિનિશ્શ્વસિતનિસ્સ્વના ॥ 19 ॥
આર્તસ્વરપરિમ્લાના વિનિશ્શ્વસિતનિસ્સ્વના ॥ 19 ॥
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
Shloka 20
નિરાનન્દા મહારાજ રામપ્રવ્રાજનાતુરા ।
કૌસલ્યા પુત્રહીનેવ અયોધ્યા પ્રતિભાતિ મા ॥ 20 ॥
કૌસલ્યા પુત્રહીનેવ અયોધ્યા પ્રતિભાતિ મા ॥ 20 ॥
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
Shloka 21
સૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા વાચા પરમદીનયા ।
બાષ્પોપહતયા રાજા તં સૂતમિદમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥
બાષ્પોપહતયા રાજા તં સૂતમિદમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
Shloka 22
કૈકેય્યા વિનિયુક્તેન પાપાભિજનભાવયા ।
મયા ન મન્ત્રકુશલૈર્વૃદ્ધૈસ્સહ સમર્થિતમ્ ॥ 22 ॥
મયા ન મન્ત્રકુશલૈર્વૃદ્ધૈસ્સહ સમર્થિતમ્ ॥ 22 ॥
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
Shloka 23
ન સુહૃદ્ભિર્નચામાત્યૈર્મન્ત્રયિત્વા ન નૈગમૈઃ ।
મયાયમર્થસ્સમ્મોહાત્ સ્ત્રીહેતો સ્સહસા કૃતઃ ॥ 23 ॥
મયાયમર્થસ્સમ્મોહાત્ સ્ત્રીહેતો સ્સહસા કૃતઃ ॥ 23 ॥
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
Shloka 24
ભવિતવ્યતયા નૂનમિદં વા વ્યસનં મહત્ ।
કુલસ્યાસ્ય વિનાશાય પ્રાપ્તં સૂત યદૃચ્છયા ॥ 24 ॥
કુલસ્યાસ્ય વિનાશાય પ્રાપ્તં સૂત યદૃચ્છયા ॥ 24 ॥
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
Shloka 25
સૂત યદ્યસ્તિ તે કિઞ્ચિન્મયા તુ સુકૃતં કૃતમ્ ।
ત્વં પ્રાપયાઽઽશુ માં રામં પ્રાણાસ્સન્ત્વરયન્તિમામ્ ॥ 25 ॥
ત્વં પ્રાપયાઽઽશુ માં રામં પ્રાણાસ્સન્ત્વરયન્તિમામ્ ॥ 25 ॥
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
Shloka 26
યદ્યદ્યાપિ મમૈવાજ્ઞા નિવર્તયતુ રાઘવમ્ ।
ન શક્ષ્યામિ વિના રામં મુહૂર્તમપિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥
ન શક્ષ્યામિ વિના રામં મુહૂર્તમપિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
Shloka 27
વૃત્તદંષ્ટ્રો મહેષ્વાસઃ ક્વાસૌ લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
યદિ જીવામિ સાધ્વેનં પશ્યેયં સીતયા સહ ॥ 27 ॥
યદિ જીવામિ સાધ્વેનં પશ્યેયં સીતયા સહ ॥ 27 ॥
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
Shloka 28
લોહિતાક્ષં મહાબાહુમામુક્તમણિકુણ્ડલમ્ ।
રામં યદિ ન પશ્યેયં ગમિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ॥ 28 ॥
રામં યદિ ન પશ્યેયં ગમિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ॥ 28 ॥
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
Shloka 29
અતો નુ કિં દુઃખતરં સોઽહમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્ ।
ઇમામવસ્થામાપન્નો નેહ પશ્યામિ રાઘવમ્ ॥ 29 ॥
ઇમામવસ્થામાપન્નો નેહ પશ્યામિ રાઘવમ્ ॥ 29 ॥
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
Shloka 30
હા રામ રામાનુજ હા હા વૈદેહિ તપસ્વિનિ ।
ન માં જાનીત દુઃખેન મ્રિયમાણતમનાથવત્ ॥ 30 ॥
ન માં જાનીત દુઃખેન મ્રિયમાણતમનાથવત્ ॥ 30 ॥
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
Shloka 31
સ તેન રાજા દુઃખેન ભૃશમર્પિતચેતનઃ ।
અવગાઢસ્સુદુષ્પારં શોકસાગરમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥
અવગાઢસ્સુદુષ્પારં શોકસાગરમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
Shloka 32
રામશોકમહાભોગસ્સીતાવિરહપારગઃ ।
શ્વસિતોર્મિ મહાવર્તો બાષ્પફેનજાલાવિલઃ ॥ 32 ॥
શ્વસિતોર્મિ મહાવર્તો બાષ્પફેનજાલાવિલઃ ॥ 32 ॥
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
Shloka 33
બાહુવિક્ષેપમીનૌઘો વિક્રન્દિત મહાસ્વનઃ ।
પ્રકીર્ણકેશશૈવાલઃ કૈકેયીબડબામુખઃ ॥ 33 ॥
પ્રકીર્ણકેશશૈવાલઃ કૈકેયીબડબામુખઃ ॥ 33 ॥
bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
Shloka 34
મમાશ્રુવેગપ્રભવઃ કુબ્જાવાક્યમહાગ્રહઃ ।
વરવેલો નૃશંસાયા રામપ્રવ્રાજનાયતઃ ॥ 34 ॥
વરવેલો નૃશંસાયા રામપ્રવ્રાજનાયતઃ ॥ 34 ॥
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
Shloka 35
યસ્મિન્બત નિમગ્નોઽહં કૌસલ્યે રાઘવં વિના ।
દુસ્તરો જીવતા દેવિ મયાઽયં શોકસાગરઃ ॥ 35 ॥
દુસ્તરો જીવતા દેવિ મયાઽયં શોકસાગરઃ ॥ 35 ॥
yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
Shloka 36
અશોભનં યોઽહમિહાદ્ય રાઘવં દિદૃક્ષમાણો ન લભે સલક્ષ્મણમ્ ।
ઇતીવ રાજા વિલપન્મહાયશાઃ પપાત તૂર્ણં શયને સમૂર્છિતઃ ॥ 36 ॥
ઇતીવ રાજા વિલપન્મહાયશાઃ પપાત તૂર્ણં શયને સમૂર્છિતઃ ॥ 36 ॥
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
ઇતિ વિલપતિ પાર્થિવે પ્રણષ્ટે કરુણતરં દ્વિગુણં ચ રામહેતોઃ ।
વચનમનુનિશમ્ય તસ્ય દેવી ભયમગમત્પુનરેવ રામમાતા ॥ 37 ॥
વચનમનુનિશમ્ય તસ્ય દેવી ભયમગમત્પુનરેવ રામમાતા ॥ 37 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।
इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।
कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥ 2 ॥
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।
गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥ 3 ॥
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।
तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥ 4 ॥
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ 5 ॥
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।
प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ 6 ॥
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।
आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥ 7 ॥
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ 8 ॥
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।
परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ 9 ॥
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।
रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ 10 ॥
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥ 11 ॥
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥ 12 ॥
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।
न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥ 13 ॥
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।
नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ 14 ॥
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ 15 ॥
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।
हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ 16 ॥
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ 17 ॥
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।
अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥ 18 ॥
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥ 19 ॥
निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ 20 ॥
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ 21 ॥
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥ 22 ॥
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥ 23 ॥
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ 24 ॥
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।
त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥ 25 ॥
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ 26 ॥
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥ 27 ॥
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।
रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ 28 ॥
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ 29 ॥
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥ 30 ॥
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥ 31 ॥
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥ 32 ॥
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ 33 ॥
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥ 34 ॥
यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।
दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥ 35 ॥
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥ 36 ॥
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.