2.59 Ayodhyakanda - Ekonashashtitama Sargah

ॐ

2.59 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકોનષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

ઇતિ બ્રુવન્તં તં સૂતં સુમન્ત્રં મન્ત્રિસત્તમમ્ ।

બ્રૂહિ શેષં પુનરિતિ રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સુમન્ત્રો બાષ્પવિક્લબઃ ।

કથયામાસ ભૂયોઽપિ રામસન્દેશવિસ્તરમ્ ॥ 2 ॥

જટાઃ કૃત્વા મહારાજ ચીરવલ્કલધારિણૌ ।

ગઙ્ગામુત્તીર્ય તૌ વીરૌ પ્રયાગાભિમુખૌ ગતૌ ॥ 3 ॥

અગ્રતો લક્ષ્મણો યાતઃ પાલયન્રઘુનન્દનમ્ ।

તાંસ્તથા ગચ્છતો દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તોઽસ્મ્યવશસ્તદા ॥ 4 ॥

મમત્વશ્વા નિવૃત્તસ્ય ન પ્રાવર્તન્ત વર્ત્મનિ ।

ઉષ્ણમશ્રુ પ્રમુઞ્ચન્તો રામે સમ્પ્રસ્થિતે વનમ્ ॥ 5 ॥

ઉભાભ્યાં રાજપુત્રાભ્યામથ કૃત્વાહમઞ્જલિમ્ ।

પ્રસ્થિતો રથમાસ્થાય તદ્દુઃખમપિ ધારયન્ ॥ 6 ॥

ગુહેન સાર્ધં તત્રૈવ સ્થિતોઽસ્મિ દિવસાન્બહૂન્ ।

આશયા યદિ માં રામઃ પુન શ્શબ્દાપયેદિતિ ॥ 7 ॥

વિષયે તે મહારાજ રામવ્યસનકર્શિતાઃ ।

અપિ વૃક્ષાઃ પરિમ્લાનાસ્સપુષ્પાઙ્કુરકોરકાઃ ॥ 8 ॥

ઉપતપ્તોદકા નદ્યઃ પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ ।

પરિશુષ્કપલાશાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ॥ 9 ॥

ન ચ સર્પન્તિ સત્ત્વાનિ વ્યાસા ન પ્રચરન્તિ ચ ।

રામશોકાભિભૂતં તન્નિષ્કૂજમભવદ્વનમ્ ॥ 10 ॥

લીનપુષ્કરપત્રાશ્ચ નરેન્દ્ર કલુષોદકાઃ ।

સન્તપ્તપદ્માઃ પદ્મિન્યો લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ ॥ 11 ॥

જલજાનિ ચ પુષ્પાણિ માલ્યાનિ સ્થલજાનિ ચ ।

નાદ્ય ભાન્ત્યલ્પગન્ધીનિ ફલાનિ ચ યથાપુરમ્ ॥ 12 ॥

અત્રોદ્યાનાનિ શૂન્યાનિ પ્રલીનવિહગનિ ચ ।

ન ચાભિરામા નારામાન્પશ્યામિ મનુજર્ષભ ॥ 13 ॥

પ્રવિશન્તમયોધ્યાં માં ન કશ્ચિદભિનન્દતિ ।

નરા રામમપશ્યન્તો નિશ્શ્વસન્તિ મુહુર્મુહુઃ ॥ 14 ॥

દેવ રાજરથં દૃષ્ટ્વા વિના રામમિહાગતમ્ ।

દુઃખાદશ્રુમુખસ્સર્વો રાજમાર્ગગતો જનઃ ॥ 15 ॥

હર્મ્યૈર્વિમાનૈઃ પ્રાસાદૈરવેક્ષ્યરથમાગતમ્ ।

હાહાકારકૃતાનાર્યો રામાદર્શનકર્શિતાઃ ॥ 16 ॥

આયતૈર્વિમલૈર્નેત્રૈરશ્રુવેગપરિપ્લુતૈઃ ।

અન્યોન્યમભિવીક્ષન્તેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 17 ॥

નામિત્રાણાં ન મિત્રાણામુદાસીનજનસ્ય ચ ।

અહમાર્તતયા કિઞ્ચિદ્વિશેષમુપલક્ષયે ॥ 18 ॥

અપ્રહૃષ્ટમનુષ્યા ચ દીનનાગતુરઙ્ગમા ।

આર્તસ્વરપરિમ્લાના વિનિશ્શ્વસિતનિસ્સ્વના ॥ 19 ॥

નિરાનન્દા મહારાજ રામપ્રવ્રાજનાતુરા ।

કૌસલ્યા પુત્રહીનેવ અયોધ્યા પ્રતિભાતિ મા ॥ 20 ॥

સૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા વાચા પરમદીનયા ।

બાષ્પોપહતયા રાજા તં સૂતમિદમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥

કૈકેય્યા વિનિયુક્તેન પાપાભિજનભાવયા ।

મયા ન મન્ત્રકુશલૈર્વૃદ્ધૈસ્સહ સમર્થિતમ્ ॥ 22 ॥

ન સુહૃદ્ભિર્નચામાત્યૈર્મન્ત્રયિત્વા ન નૈગમૈઃ ।

મયાયમર્થસ્સમ્મોહાત્ સ્ત્રીહેતો સ્સહસા કૃતઃ ॥ 23 ॥

ભવિતવ્યતયા નૂનમિદં વા વ્યસનં મહત્ ।

કુલસ્યાસ્ય વિનાશાય પ્રાપ્તં સૂત યદૃચ્છયા ॥ 24 ॥

સૂત યદ્યસ્તિ તે કિઞ્ચિન્મયા તુ સુકૃતં કૃતમ્ ।

ત્વં પ્રાપયાઽઽશુ માં રામં પ્રાણાસ્સન્ત્વરયન્તિમામ્ ॥ 25 ॥

યદ્યદ્યાપિ મમૈવાજ્ઞા નિવર્તયતુ રાઘવમ્ ।

ન શક્ષ્યામિ વિના રામં મુહૂર્તમપિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥

વૃત્તદંષ્ટ્રો મહેષ્વાસઃ ક્વાસૌ લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।

યદિ જીવામિ સાધ્વેનં પશ્યેયં સીતયા સહ ॥ 27 ॥

લોહિતાક્ષં મહાબાહુમામુક્તમણિકુણ્ડલમ્ ।

રામં યદિ ન પશ્યેયં ગમિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ॥ 28 ॥

અતો નુ કિં દુઃખતરં સોઽહમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્ ।

ઇમામવસ્થામાપન્નો નેહ પશ્યામિ રાઘવમ્ ॥ 29 ॥

હા રામ રામાનુજ હા હા વૈદેહિ તપસ્વિનિ ।

ન માં જાનીત દુઃખેન મ્રિયમાણતમનાથવત્ ॥ 30 ॥

સ તેન રાજા દુઃખેન ભૃશમર્પિતચેતનઃ ।

અવગાઢસ્સુદુષ્પારં શોકસાગરમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥

રામશોકમહાભોગસ્સીતાવિરહપારગઃ ।

શ્વસિતોર્મિ મહાવર્તો બાષ્પફેનજાલાવિલઃ ॥ 32 ॥

બાહુવિક્ષેપમીનૌઘો વિક્રન્દિત મહાસ્વનઃ ।

પ્રકીર્ણકેશશૈવાલઃ કૈકેયીબડબામુખઃ ॥ 33 ॥

મમાશ્રુવેગપ્રભવઃ કુબ્જાવાક્યમહાગ્રહઃ ।

વરવેલો નૃશંસાયા રામપ્રવ્રાજનાયતઃ ॥ 34 ॥

યસ્મિન્બત નિમગ્નોઽહં કૌસલ્યે રાઘવં વિના ।

દુસ્તરો જીવતા દેવિ મયાઽયં શોકસાગરઃ ॥ 35 ॥

અશોભનં યોઽહમિહાદ્ય રાઘવં દિદૃક્ષમાણો ન લભે સલક્ષ્મણમ્ ।

ઇતીવ રાજા વિલપન્મહાયશાઃ પપાત તૂર્ણં શયને સમૂર્છિતઃ ॥ 36 ॥

ઇતિ વિલપતિ પાર્થિવે પ્રણષ્ટે કરુણતરં દ્વિગુણં ચ રામહેતોઃ ।

વચનમનુનિશમ્ય તસ્ય દેવી ભયમગમત્પુનરેવ રામમાતા ॥ 37 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |

iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |

brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |

kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||

jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |

gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||

agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |

tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||

mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |

uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||

ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |

prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||

guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |

āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||

viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |

api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||

upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |

pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||

na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |

rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||

līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |

santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||

jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |

nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||

atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |

na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||

praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |

narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||

deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |

duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||

harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |

hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||

āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |

anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||

nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |

ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||

aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |

ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||

nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |

kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||

sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |

bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||

kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |

mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||

na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |

mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||

bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |

kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||

sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |

tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||

yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |

na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||

vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |

yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||

lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |

rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||

ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |

imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||

hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |

na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||

sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |

avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||

rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |

śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||

bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |

prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||

mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |

varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||

yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |

dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||

aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |

itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||

iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |

vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||