Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।
Shloka 1
સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સન્ધ્યામન્વાસ્યપશ્ચિમામ્ ।
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥ 1 ॥
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥ 1 ॥
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyāmanvāsyapaścimām |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||
Shloka 2
અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્યાતા જનપદાદ્બહિઃ ।
યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમર્હસિ ॥ 2 ॥
યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમર્હસિ ॥ 2 ॥
adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
Shloka 3
જાગર્તવ્યમતન્દ્રિભ્યામદ્યપ્રભૃતિ રાત્રિષુ ।
યોગક્ષેમૌ હિ સીતાયા વર્તેતે લક્ષ્મણાવયોઃ ॥ 3 ॥
યોગક્ષેમૌ હિ સીતાયા વર્તેતે લક્ષ્મણાવયોઃ ॥ 3 ॥
jāgartavyamatandribhyāmadyaprabhṛti rātriṣu |
yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||
yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||
Shloka 4
રાત્રિં કથઞ્ચિદેવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે ।
અપાવર્તામહે ભૂમાવાસ્તીર્ય સ્વયમાર્જિતૈઃ ॥ 4 ॥
અપાવર્તામહે ભૂમાવાસ્તીર્ય સ્વયમાર્જિતૈઃ ॥ 4 ॥
rātriṃ kathañcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |
apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||
apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||
Shloka 5
સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ ।
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥ 5 ॥
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥ 5 ॥
sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||
Shloka 6
ધ્રુવમદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ ।
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમર્હતિ ॥ 6 ॥
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમર્હતિ ॥ 6 ॥
dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||
Shloka 7
સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્ ।
અપિ ન ચ્યાવયેત્પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમાગતમ્ ॥ 7 ॥
અપિ ન ચ્યાવયેત્પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમાગતમ્ ॥ 7 ॥
sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||
api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||
Shloka 8
અનાથશ્ચ હિ વૃદ્ધશ્ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ ।
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેયી વશમાગતઃ ॥ 8 ॥
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેયી વશમાગતઃ ॥ 8 ॥
anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||
Shloka 9
ઇદં વ્યસનમાલોક્ય રાજ્ઞશ્ચ મતિવિભ્રમમ્ ।
કામ એવાર્થધર્માભ્યાં ગરીયાનિતિ મે મતિઃ ॥ 9 ॥
કામ એવાર્થધર્માભ્યાં ગરીયાનિતિ મે મતિઃ ॥ 9 ॥
idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |
kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||
kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||
Shloka 10
કો હ્યવિદ્વાનપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ ।
છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામિવ લક્ષ્મણ ॥ 10 ॥
છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામિવ લક્ષ્મણ ॥ 10 ॥
ko hyavidvānapi pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||
Shloka 11
સુખી બત સભાર્યશ્ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ ।
મુદિતાન્ કોસલાનેકો યો ભોક્ષ્યત્યધિરાજવત્ ॥ 11 ॥
મુદિતાન્ કોસલાનેકો યો ભોક્ષ્યત્યધિરાજવત્ ॥ 11 ॥
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |
muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||
muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||
Shloka 12
સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમેકં ભવિષ્યતિ ।
તાતે ચ વયસાઽતીતે મયિ ચારણ્યમાસ્થિતે ॥ 12 ॥
તાતે ચ વયસાઽતીતે મયિ ચારણ્યમાસ્થિતે ॥ 12 ॥
sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |
tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||
tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||
Shloka 13
અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય ય કામમનુવર્તતે ।
એવમાપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા ॥ 13 ॥
એવમાપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા ॥ 13 ॥
arthadharmau parityajya ya kāmamanuvartate |
evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||
evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||
Shloka 14
મન્યે દશરથાન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ ।
કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥ 14 ॥
કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥ 14 ॥
manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||
Shloka 15
અપીદાનીં તુ કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા ।
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સમ્પ્રબાધેત મત્કૃતે ॥ 15 ॥
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સમ્પ્રબાધેત મત્કૃતે ॥ 15 ॥
apīdānīṃ tu kaikeyī saubhāgyamadamohitā |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||
Shloka 16
મા સ્મ મત્કારણાદ્દેવી સુમિત્રા દુઃખમાવસેત્ ।
અયોધ્યામિત એવ ત્વં કાલ્યે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥ 16 ॥
અયોધ્યામિત એવ ત્વં કાલ્યે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥ 16 ॥
mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |
ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||
ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||
Shloka 17
અહમેકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્ ।
અનાથાયા હિ નાથસ્ત્વં કૌશલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥ 17 ॥
અનાથાયા હિ નાથસ્ત્વં કૌશલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥ 17 ॥
ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||
anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||
Shloka 18
ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષ્યમન્યાય્યમાચરેત્ ।
પરિદદ્યાહિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥ 18 ॥
પરિદદ્યાહિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥ 18 ॥
kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣyamanyāyyamācaret |
paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||
paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||
Shloka 19
નૂનં જાત્યન્તરે કસ્મિન્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્વિયોજિતાઃ ।
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તસ્માદેતદુપસ્થિતમ્ ॥ 19 ॥
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તસ્માદેતદુપસ્થિતમ્ ॥ 19 ॥
nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrairviyojitāḥ |
jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||
jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||
Shloka 20
મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુખસંવર્ધિતેન ચ ।
વિપ્રયુજ્યત કૌશલ્યા ફલકાલે ધિગસ્તુ મામ્ ॥ 20 ॥
વિપ્રયુજ્યત કૌશલ્યા ફલકાલે ધિગસ્તુ મામ્ ॥ 20 ॥
mayā hi cirapuṣṭena dukhasaṃvardhitena ca |
viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||
viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||
Shloka 21
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ।
સૌમિત્રે યોઽહમમ્બાયા દદ્મિ શોકમનન્તકમ્ ॥ 21 ॥
સૌમિત્રે યોઽહમમ્બાયા દદ્મિ શોકમનન્તકમ્ ॥ 21 ॥
mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |
saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||
saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||
Shloka 22
મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણ શારિકા ।
યસ્યાસ્તચ્છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમરેર્દશ ॥ 22 ॥
યસ્યાસ્તચ્છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમરેર્દશ ॥ 22 ॥
manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā |
yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||
yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||
Shloka 23
શોચન્ત્યા અલ્પભાગ્યાયા ન કિઞ્ચિદુપકુર્વતા ।
પુત્રેણ કિમપુત્રાયા મયા કાર્યમરિન્દમ ॥ 23 ॥
પુત્રેણ કિમપુત્રાયા મયા કાર્યમરિન્દમ ॥ 23 ॥
śocantyā alpabhāgyāyā na kiñcidupakurvatā |
putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||
putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||
Shloka 24
અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌશલ્યા રહિતા મયા ।
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે ॥ 24 ॥
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે ॥ 24 ॥
alpabhāgyā hi me mātā kauśalyā rahitā mayā |
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||
Shloka 25
એકો હ્યહમયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ ।
તરેયમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમકારણમ્ ॥ 25 ॥
તરેયમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમકારણમ્ ॥ 25 ॥
eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||
tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||
Shloka 26
અધર્મભયભીતશ્ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ ।
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહ માત્માનમભિષેચયે ॥ 26 ॥
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહ માત્માનમભિષેચયે ॥ 26 ॥
adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha |
tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||
tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||
Shloka 27
એતદન્યશ્ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને વને ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમુપાવિશત્ ॥ 27 ॥
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમુપાવિશત્ ॥ 27 ॥
etadanyaśca karuṇaṃ vilapya vijane vane |
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||
Shloka 28
વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમિવાનલમ્ ।
સમુદ્રમિવ નિર્વેગમાશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥ 28 ॥
સમુદ્રમિવ નિર્વેગમાશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥ 28 ॥
vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |
samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||
samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||
Shloka 29
ધ્રુવમદ્ય પુરી રાજન્નયોધ્યાયુધિનાં વર ।
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી ॥ 29 ॥
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી ॥ 29 ॥
dhruvamadya purī rājannayodhyāyudhināṃ vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||
Shloka 30
નૈતદૌપયિકં રામ યદિદં પરિતપ્યતે ।
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ ॥ 30 ॥
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ ॥ 30 ॥
naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyate |
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||
Shloka 31
ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમપિ રાઘવ ।
મુહૂર્તમપિ જીવાવો જલાન્મત્સ્યાવિનોદ્ધૃતૌ ॥ 31 ॥
મુહૂર્તમપિ જીવાવો જલાન્મત્સ્યાવિનોદ્ધૃતૌ ॥ 31 ॥
na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||
muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||
Shloka 32
નહિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરન્તપ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છેયમદ્યાહં સ્વર્ગં ચાપિ ત્વયા વિના ॥ 32 ॥
દ્રષ્ટુમિચ્છેયમદ્યાહં સ્વર્ગં ચાપિ ત્વયા વિના ॥ 32 ॥
nahi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ parantapa |
draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||
draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||
Shloka 33
તતસ્તત્ર સુખાસીનૌ નાતિદૂરે નિરીક્ષ્ય તામ્ ।
ન્યગ્રોધે સુકૃતાં શય્યાં ભેજાતે ધર્મવત્સલૌ ॥ 33 ॥
ન્યગ્રોધે સુકૃતાં શય્યાં ભેજાતે ધર્મવત્સલૌ ॥ 33 ॥
tatastatra sukhāsīnau nātidūre nirīkṣya tām |
nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||
nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||
Shloka 34
સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમપુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમાદરાત્ ।
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરન્તપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ ॥ 34 ॥
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરન્તપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ ॥ 34 ॥
sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |
samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||
samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||
Shloka 35
તતસ્તુ તસ્મિન્ વિજને વને તદા મહાબલૌ રાઘવવંશવર્ધનૌ ।
ન તૌ ભયં સમ્ભ્રમમભ્યુપેયતુ ર્યથૈવ સિંહૌ ગિરિસાનુગોચરૌ ॥ 35 ॥
ન તૌ ભયં સમ્ભ્રમમભ્યુપેયતુ ર્યથૈવ સિંહૌ ગિરિસાનુગોચરૌ ॥ 35 ॥
tatastu tasmin vijane vane tadā mahābalau rāghavavaṃśavardhanau |
na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||
na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥ 1 ॥
अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ 2 ॥
जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु ।
योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः ॥ 3 ॥
रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे ।
अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥ 4 ॥
स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः ।
इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥ 5 ॥
ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण ।
कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥ 6 ॥
सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् ।
अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥ 7 ॥
अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः ।
किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः ॥ 8 ॥
इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् ।
काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥ 9 ॥
को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥ 10 ॥
सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः ।
मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥ 11 ॥
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति ।
ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते ॥ 12 ॥
अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते ।
एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ 13 ॥
मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ 14 ॥
अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता ।
कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते ॥ 15 ॥
मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् ।
अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण ॥ 16 ॥
अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि ॥ 17 ॥
क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत् ।
परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ 18 ॥
नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम् ॥ 19 ॥
मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च ।
विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥ 20 ॥
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥ 21 ॥
मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका ।
यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥ 22 ॥
शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता ।
पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम ॥ 23 ॥
अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया ।
शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥ 24 ॥
एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।
तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥ 25 ॥
अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ ।
तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये ॥ 26 ॥
एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने ।
अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥ 27 ॥
विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् ।
समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥ 28 ॥
ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥ 29 ॥
नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते ।
विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥ 30 ॥
न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव ।
मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ ॥ 31 ॥
नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप ।
द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना ॥ 32 ॥
ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।
न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ ॥ 33 ॥
स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात् ।
समाः समस्ता विदधे परन्तपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥ 34 ॥
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा महाबलौ राघववंशवर्धनौ ।
न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतु र्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ ॥ 35 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.