Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
Shloka 1
વધમપ્રતિરૂપં તુ મહર્ષેસ્તસ્ય રાઘવઃ ।
વિલપન્નેવ ધર્માત્મા કૌસલ્યાં પુનરબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
વિલપન્નેવ ધર્માત્મા કૌસલ્યાં પુનરબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
Shloka 2
તદજ્ઞાનાન્મહત્પાપં કૃત્વાહં સઙ્કુલેન્દ્રિયઃ ।
એકસ્ત્વચિન્તયં બુધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્ ॥ 2 ॥
એકસ્ત્વચિન્તયં બુધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્ ॥ 2 ॥
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
Shloka 3
તતસ્તં ઘટમાદાય પૂર્ણં પરમવારિણા ।
આશ્રમં તમહં પ્રાપ્ય યથાઽખ્યાતપથં ગતઃ ॥ 3 ॥
આશ્રમં તમહં પ્રાપ્ય યથાઽખ્યાતપથં ગતઃ ॥ 3 ॥
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
Shloka 4
તત્રાહં દુર્બલાવન્ધૌ વૃદ્ધાવપરિણાયકૌ ।
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ॥ 4 ॥
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ॥ 4 ॥
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
Shloka 5
તન્નિમિત્તાભિરાસીનૌ કથાભિરપરિશ્રમૌ ।
તામાશાં મત્કૃતે હીનાવુદાસીનાવનાથવત્ ॥ 5 ॥
તામાશાં મત્કૃતે હીનાવુદાસીનાવનાથવત્ ॥ 5 ॥
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
Shloka 6
શોકોપહતચિત્તશ્ચ ભયસન્ત્રસ્તચેતનઃ ।
તચ્ચાઽશ્રમપદં ગત્વા ભૂયશ્શોકમહં ગતઃ ॥ 6 ॥
તચ્ચાઽશ્રમપદં ગત્વા ભૂયશ્શોકમહં ગતઃ ॥ 6 ॥
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
Shloka 7
પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્વાક્યમભાષત ।
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમાનય ॥ 7 ॥
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમાનય ॥ 7 ॥
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
Shloka 8
યન્નિમિત્તમિદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા ।
ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમાશ્રમમ્ ॥ 8 ॥
ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમાશ્રમમ્ ॥ 8 ॥
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
Shloka 9
યદ્વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા ।
ન તન્મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥ 9 ॥
ન તન્મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥ 9 ॥
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
Shloka 10
ત્વં ગતિસ્ત્વગતીનાં ચક્ષુસ્ત્વં હીનચક્ષુષામ્ ।
સમાસક્તાસ્ત્વયિ પ્રાણાઃ કિં ત્વં નો નાભિભાષસે ॥ 10 ॥
સમાસક્તાસ્ત્વયિ પ્રાણાઃ કિં ત્વં નો નાભિભાષસે ॥ 10 ॥
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
Shloka 11
મુનિમવ્યક્તયા વાચા તમહં સજ્જમાનયા ।
હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતચિત્ત ઇવાબ્રુવમ્ ॥ 11 ॥
હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતચિત્ત ઇવાબ્રુવમ્ ॥ 11 ॥
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
Shloka 12
મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિરભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્ ।
આચચક્ષે ત્વહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્ ॥ 12 ॥
આચચક્ષે ત્વહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્ ॥ 12 ॥
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
Shloka 13
ક્ષત્રિયોઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ ।
સજ્જનાવમતં દુઃખમિદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્ ॥ 13 ॥
સજ્જનાવમતં દુઃખમિદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્ ॥ 13 ॥
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
Shloka 14
ભગવંશ્ચાપહસ્તોઽહં સરયૂતીરમાગતઃ ।
જિઘાંસુશ્શ્વાપદં કઞ્ચિન્નિપાને ચાઽગતં ગજમ્ ॥ 14 ॥
જિઘાંસુશ્શ્વાપદં કઞ્ચિન્નિપાને ચાઽગતં ગજમ્ ॥ 14 ॥
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
Shloka 15
તતશ્શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ ।
દ્વિપોઽયમિતિ મત્વાઽયં બાણેનાભિહતો મયા ॥ 15 ॥
દ્વિપોઽયમિતિ મત્વાઽયં બાણેનાભિહતો મયા ॥ 15 ॥
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
Shloka 16
ગત્વા નદ્યાસ્તત સ્તીરમપશ્યમિષુણા હૃદિ ।
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્ ॥ 16 ॥
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્ ॥ 16 ॥
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
Shloka 17
ભગવચ્છશબ્દમાલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના ।
વિસૃપ્ટોઽમ્ભસિ નારાચસ્તેન તે નિહતસ્સુતઃ ॥ 17 ॥
વિસૃપ્ટોઽમ્ભસિ નારાચસ્તેન તે નિહતસ્સુતઃ ॥ 17 ॥
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
Shloka 18
તતસ્તસ્યૈવ વચનાદુપેત્ય પરિતપ્યતઃ ।
સ મયા સહસા બાણ ઉધૃતો મર્મતસ્તદા ॥ 18 ॥
સ મયા સહસા બાણ ઉધૃતો મર્મતસ્તદા ॥ 18 ॥
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
Shloka 19
સ ચોધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમાસ્થિતઃ ।
ભવન્તૌ પિતરૌ શોચન્નન્ધાવિતિ વિલપ્ય ચ ॥ 19 ॥
ભવન્તૌ પિતરૌ શોચન્નન્ધાવિતિ વિલપ્ય ચ ॥ 19 ॥
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
Shloka 20
અજ્ઞાનાદ્ભવતઃ પુત્ર સ્સહસાઽભિહતો મયા ।
શેષમેવં ગતે યત્સ્યાત્તત્પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥ 20 ॥
શેષમેવં ગતે યત્સ્યાત્તત્પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥ 20 ॥
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
Shloka 21
સ તચ્ચ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં મયોક્તમઘશંસિના ।
નાશકત્તીવ્રમાયાસમકર્તું ભગવાનૃષિઃ ॥ 21 ॥
નાશકત્તીવ્રમાયાસમકર્તું ભગવાનૃષિઃ ॥ 21 ॥
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
Shloka 22
સ બાષ્પપૂર્ણવદનો નિશ્શ્વસન્શોકકર્શિતઃ ।
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 22 ॥
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 22 ॥
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
Shloka 23
યદ્યેતદશુભં કર્મ ન ત્વં મે કથયેસ્સ્વયમ્ ।
ફલેન્મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્ય શ્શતસહસ્રધા ॥ 23 ॥
ફલેન્મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્ય શ્શતસહસ્રધા ॥ 23 ॥
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
Shloka 24
ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ ।
જ્ઞાનપૂર્વં કૃત સ્સ્થાનાચ્ચ્યાવયેદપિ વજ્રિણમ્ ॥ 24 ॥
જ્ઞાનપૂર્વં કૃત સ્સ્થાનાચ્ચ્યાવયેદપિ વજ્રિણમ્ ॥ 24 ॥
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
Shloka 25
સપ્તધા તુ ફલેન્મૂર્ધા મુનૌ તપસિ તિષ્ઠતિ ।
જ્ઞાનાદ્વિસૃજતશ્શસ્ત્રં તાદૃશે બ્રહ્માવાદિનિ ॥ 25 ॥
જ્ઞાનાદ્વિસૃજતશ્શસ્ત્રં તાદૃશે બ્રહ્માવાદિનિ ॥ 25 ॥
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
Shloka 26
અજ્ઞાનાદ્ધિકૃતં યસ્માદિદં તેનૈવ જવસિ ।
અપિ હ્યદ્ય કુલં ન સ્યાદિક્ષ્વાકૂણાં કુતો ભવાન્ ॥ 26 ॥
અપિ હ્યદ્ય કુલં ન સ્યાદિક્ષ્વાકૂણાં કુતો ભવાન્ ॥ 26 ॥
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
Shloka 27
નય નૌ નૃપ તં દેશમિતિ માં ચાભ્યભાષત ।
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમિચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્ ॥ 27 ॥
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમિચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્ ॥ 27 ॥
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
Shloka 28
રુધિરેણાવસિક્તાઙ્ગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસમ્ ।
શયાનં ભુવિ નિસ્સઞ્જ્ઞં ધર્મ રાજવશં ગતમ્ ॥ 28 ॥
શયાનં ભુવિ નિસ્સઞ્જ્ઞં ધર્મ રાજવશં ગતમ્ ॥ 28 ॥
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
Shloka 29
અથાહમેકસ્તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ ।
અસ્પર્શયમહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા ॥ 29 ॥
અસ્પર્શયમહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા ॥ 29 ॥
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
Shloka 30
નાભિવાદયસે માદ્ય ન ચ માઽમભિભાષસે ।
કિં નુ શેષે તુ ભૂમૌ ત્વં વત્સ કિં કુપિતો હ્યસિ ॥ 30 ॥
કિં નુ શેષે તુ ભૂમૌ ત્વં વત્સ કિં કુપિતો હ્યસિ ॥ 30 ॥
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
Shloka 31
ન ત્વહં તે પ્રિયં પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક ।
કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ ॥ 31 ॥
કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ ॥ 31 ॥
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
Shloka 32
કસ્ય વા¶રાત્રેઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયઙ્ગમમ્ ।
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્વિશેષતઃ ॥ 32 ॥
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્વિશેષતઃ ॥ 32 ॥
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
Shloka 33
કો માં સન્દ્યામુપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ ।
શ્લાઘયિષ્યત્યુપાસીનઃ પુત્ર શોકભયાર્દિતમ્ ॥ 33 ॥
શ્લાઘયિષ્યત્યુપાસીનઃ પુત્ર શોકભયાર્દિતમ્ ॥ 33 ॥
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
Shloka 34
કન્દમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમિવાતિથિમ્ ।
ભોજયિષ્યત્યકર્મણ્યમપ્રગ્રહમનાયકમ્ ॥ 34 ॥
ભોજયિષ્યત્યકર્મણ્યમપ્રગ્રહમનાયકમ્ ॥ 34 ॥
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
Shloka 35
ઇમામન્ધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્ ।
કથં વત્સ ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥ 35 ॥
કથં વત્સ ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥ 35 ॥
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
Shloka 36
તિષ્ઠ માં માગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।
શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ ॥ 36 ॥
શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ ॥ 36 ॥
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
Shloka 37
તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્ ।
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્પિતરાવયમ્ ॥ 37 ॥
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્પિતરાવયમ્ ॥ 37 ॥
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
Shloka 38
દાતુમર્હતિ ધર્માત્મા લોકપાલો મહાયશાઃ ।
ઈદૃશસ્ય મમાક્ષય્યા મેકામભયદક્ષિણામ્ ॥ 38 ॥
ઈદૃશસ્ય મમાક્ષય્યા મેકામભયદક્ષિણામ્ ॥ 38 ॥
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
Shloka 39
અપાપોઽસિ યદા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા ।
તેન સત્યેન ગચ્છાઽઽશુ યે લોકાશ્શસ્ત્રયોધિનામ્ ॥ 39 ॥
તેન સત્યેન ગચ્છાઽઽશુ યે લોકાશ્શસ્ત્રયોધિનામ્ ॥ 39 ॥
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
Shloka 40
યાન્તિ શૂરા ગતિં યાં ચ સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનઃ ।
હતાસ્ત્વભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ ॥ 40 ॥
હતાસ્ત્વભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ ॥ 40 ॥
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
Shloka 41
યાં ગતિં સગરશ્શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ ।
નહુષો દુન્દુમારશ્ચ પ્રાપ્તાસ્તાં ગચ્છ પુત્રક ॥ 41 ॥
નહુષો દુન્દુમારશ્ચ પ્રાપ્તાસ્તાં ગચ્છ પુત્રક ॥ 41 ॥
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
Shloka 42
યા ગતિ સ્સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્તપસાચ યા ।
યા ભૂમિદસ્યાહિઽતાગ્નેરેકપત્ની વ્રતસ્ય ચ ॥ 42 ॥
યા ભૂમિદસ્યાહિઽતાગ્નેરેકપત્ની વ્રતસ્ય ચ ॥ 42 ॥
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
Shloka 43
ગોસહસ્રપ્રદાતૃણાં યા યા ગુરુભૃતામપિ ।
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક ॥ 43 ॥
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક ॥ 43 ॥
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
Shloka 44
ન હિ ત્વસ્મિન્કુલે જાતો ગચ્છત્યકુશલાં ગતિમ્ ।
સ તુ યાસ્યતિ યેન ત્વં નિહતો મમ બાન્ધવઃ ॥ 44 ॥
સ તુ યાસ્યતિ યેન ત્વં નિહતો મમ બાન્ધવઃ ॥ 44 ॥
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
Shloka 45
એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્ ।
તતોઽસ્મૈ કર્તુમુદકં પ્રવૃત્તસ્સહભાર્યયા ॥ 45 ॥
તતોઽસ્મૈ કર્તુમુદકં પ્રવૃત્તસ્સહભાર્યયા ॥ 45 ॥
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
Shloka 46
સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રસ્સ્વકર્મભિઃ ।
સ્વર્ગમધ્યારુહત્ક્ષિપ્રં શક્રેણ સહ ધર્મવિત્ ॥ 46 ॥
સ્વર્ગમધ્યારુહત્ક્ષિપ્રં શક્રેણ સહ ધર્મવિત્ ॥ 46 ॥
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
Shloka 47
આબભાષે ચ વૃદ્ધૌ તૌ સહ શક્રેણ તાપસઃ ।
આશ્વાસ્યચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥
આશ્વાસ્યચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
Shloka 48
સ્થાનમસ્મિ મહત્પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્ ।
ભવન્તાવપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમુપૈષ્યતઃ ॥ 48 ॥
ભવન્તાવપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમુપૈષ્યતઃ ॥ 48 ॥
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
Shloka 49
એવમુક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા ।
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 49 ॥
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 49 ॥
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
Shloka 50
સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસ સ્સહ ભાર્યયા ।
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 50 ॥
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 50 ॥
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
Shloka 51
અદ્યૈવ જહિં માં રાજન્મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા ।
યચ્છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમકર્ષીરપુત્રકમ્ ॥ 51 ॥
યચ્છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમકર્ષીરપુત્રકમ્ ॥ 51 ॥
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
Shloka 52
ત્વયા તુ યદવિજ્ઞાનાન્નિહતો મે સુતશ્શુચિઃ ।
તેન ત્વામભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમતિદારુણમ્ ॥ 52 ॥
તેન ત્વામભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમતિદારુણમ્ ॥ 52 ॥
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
Shloka 53
પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદેતન્મમ સામ્પ્રતમ્ ।
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્કાલં કરિષ્યસિ ॥ 53 ॥
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્કાલં કરિષ્યસિ ॥ 53 ॥
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
Shloka 54
અજ્ઞાનાત્તુ હતો યસ્માત્ક્ષત્રિયેણ ત્વયા મુનિઃ ।
તસ્માત્ત્વાં નાવિશત્યાશુ બ્રહ્મહત્યા નરાધિપ ॥ 54 ॥
તસ્માત્ત્વાં નાવિશત્યાશુ બ્રહ્મહત્યા નરાધિપ ॥ 54 ॥
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
Shloka 55
ત્વામપ્યેતાદૃશો ભાવઃ ક્ષિપ્રમેવ ગમિષ્યતિ ।
જીવિતાન્તકરો ઘોરો દાતારમિવ દક્ષિણા ॥ 55 ॥
જીવિતાન્તકરો ઘોરો દાતારમિવ દક્ષિણા ॥ 55 ॥
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
Shloka 56
એવં શાપં મયિ ન્યસ્ય વિલપ્ય કરુણં બહુ ।
ચિતામારોપ્ય દેહં તન્મિથુનં સ્વર્ગમભ્યયાત્ ॥ 56 ॥
ચિતામારોપ્ય દેહં તન્મિથુનં સ્વર્ગમભ્યયાત્ ॥ 56 ॥
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
Shloka 57
તદેતચ્છિન્તયાનેન સ્મૃતં પાપં મયા સ્વયમ્ ।
તદા બાલ્યાત્કૃતં દેવિ શબ્દવેધ્યનુશિક્ષિણા ॥ 57 ॥
તદા બાલ્યાત્કૃતં દેવિ શબ્દવેધ્યનુશિક્ષિણા ॥ 57 ॥
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
Shloka 58
તસ્યાયં કર્મણો દેવિ વિપાકસ્સમુપસ્થિતઃ ।
અપથ્યૈસ્સહમ્ભુક્તે વ્યાધિરન્નરસે યથા ॥ 58 ॥
અપથ્યૈસ્સહમ્ભુક્તે વ્યાધિરન્નરસે યથા ॥ 58 ॥
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
Shloka 59
તસ્માન્મામાગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્વચઃ ।
યદહં પુત્રશોકેન સન્ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય જીવિતમ્ ॥ 59 ॥
યદહં પુત્રશોકેન સન્ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય જીવિતમ્ ॥ 59 ॥
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
Shloka 60
ચક્ષુભ્યાં ત્વાં ન પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં સ્ફૃશ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ રુદંસ્ત્રસ્તો ભાર્યામાહ ચ ભૂમિપઃ ॥ 60 ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ રુદંસ્ત્રસ્તો ભાર્યામાહ ચ ભૂમિપઃ ॥ 60 ॥
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
Shloka 61
એતન્મે સદૃશં દેવિ યન્મયા રાઘવે કૃતમ્ ।
સદૃશં તત્તુ તસ્યૈવ યદનેન કૃતં મયિ ॥ 61 ॥
સદૃશં તત્તુ તસ્યૈવ યદનેન કૃતં મયિ ॥ 61 ॥
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
Shloka 62
દુર્વૃત્તમપિ કઃ પુત્રં ત્યજેદ્ભુવિ વિચક્ષણઃ ।
કશ્ચ પ્રવ્રાજ્યમાનો વા નાસૂયેત્પિતરં સુતઃ ॥ 62 ॥
કશ્ચ પ્રવ્રાજ્યમાનો વા નાસૂયેત્પિતરં સુતઃ ॥ 62 ॥
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
Shloka 63
યદિ માં સંસ્પૃશેદ્રામસ્સકૃદદ્ય લભેત વા ।
યમક્ષયમનુપ્રાપ્તા દ્રક્ષ્યન્તિ ન હિ માનવાઃ ॥ 63 ॥
યમક્ષયમનુપ્રાપ્તા દ્રક્ષ્યન્તિ ન હિ માનવાઃ ॥ 63 ॥
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
Shloka 64
ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્મમ વિલુપ્યતે ।
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્ ॥ 64 ॥
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્ ॥ 64 ॥
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
Shloka 65
અતસ્તુ કિં દુઃખતરં યદહં જીવિતક્ષયે ।
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 65 ॥
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 65 ॥
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
Shloka 66
તસ્યાદર્શનજશ્શોકસ્સુતસ્યાપ્રતિકર્મણઃ ।
ઉચ્છોષયતિ મે પ્રાણાન્વારિસ્તોકમિવાતપઃ ॥ 66 ॥
ઉચ્છોષયતિ મે પ્રાણાન્વારિસ્તોકમિવાતપઃ ॥ 66 ॥
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
Shloka 67
ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે યે ચારુશુભકુણ્ડલમ્ ।
મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ ॥ 67 ॥
મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ ॥ 67 ॥
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
Shloka 68
પદ્મપત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્ ।
ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્ ॥ 68 ॥
ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્ ॥ 68 ॥
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
Shloka 69
સદૃશં શારદસ્યેન્દોઃ પુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ ।
સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્ ॥ 69 ॥
સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્ ॥ 69 ॥
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
Shloka 70
નિવૃત્તવનવાસં તમયોધ્યાં પુનરાગતમ્ ।
દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા ॥ 70 ॥
દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા ॥ 70 ॥
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
Shloka 71
કૌસલ્યે ચિત્તમોહેન હૃદયં સીદતીવ મે ।
વેદયે ન ચ સંયુક્તાન્ શબ્દસ્પર્શરસાનહમ્ ॥ 71 ॥
વેદયે ન ચ સંયુક્તાન્ શબ્દસ્પર્શરસાનહમ્ ॥ 71 ॥
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
Shloka 72
ચિત્તનાશાદ્વિપદ્યન્તે સર્વાણ્યેન્દ્રિયાણિ મે ।
ક્ષીણસ્નેહસ્ય દીપસ્ય સંસક્તા રશ્મયો યથા ॥ 72 ॥
ક્ષીણસ્નેહસ્ય દીપસ્ય સંસક્તા રશ્મયો યથા ॥ 72 ॥
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
Shloka 73
અયમાત્મભવશ્શોકો મામનાથમચેતનમ્ ।
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ ॥ 73 ॥
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ ॥ 73 ॥
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
Shloka 74
હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાઽયાસનાશન ।
હા પિતૃપ્રિય મે નાથ હાઽદ્ય ક્વાસિ ગતસ્સુત ॥ 74 ॥
હા પિતૃપ્રિય મે નાથ હાઽદ્ય ક્વાસિ ગતસ્સુત ॥ 74 ॥
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
Shloka 75
હા કૌસલ્યે નશિષ્યામિ હા સુમિત્રે તપસ્વિનિ ।
હા નૃશંસે મમામિત્રે કૈકેયિ કુલપાંસનિ ॥ 75 ॥
હા નૃશંસે મમામિત્રે કૈકેયિ કુલપાંસનિ ॥ 75 ॥
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
ઇતિ રામસ્ય માતુશ્ચ સુમિત્રાયાશ્ચ સન્નિધૌ ।
રાજા દશરથ શ્શોચઞ્જીવિતાન્તમુપાગમત્ ॥ 76 ॥
રાજા દશરથ શ્શોચઞ્જીવિતાન્તમુપાગમત્ ॥ 76 ॥
Shloka 77
યદા તુ દીનં કથયન્નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્ત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ ।
ગતેઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્તદા જહૌ પ્રાણમુદારદર્શનઃ ॥ 77 ॥
ગતેઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્તદા જહૌ પ્રાણમુદારદર્શનઃ ॥ 77 ॥
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।
एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥
तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।
तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।
समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।
जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।
विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।
भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।
शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।
अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।
शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥
नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।
किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥
न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥
कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥
को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥
कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥
इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।
कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥
तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥
ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥
अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।
तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥
यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥
यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।
या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥
गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥
स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।
स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥
स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥
एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥
स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥
अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥
त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।
तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥
अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।
चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥
तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।
अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥
तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।
यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥
चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥
एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥
यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥
तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥
सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।
वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।
क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥
अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥
हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥
इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।
राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥
यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.