2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુવક્ષા મહાયશાઃ ।

ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્ ॥ 1 ॥

ભાસ્કરોદયકાલોઽયં ગતા ભગવતી નિશા ।

અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલસ્તાત કૂજતિ ॥ 2 ॥

બર્હિણાનાં ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતાં વને ।

તરામ જાહ્નવીં સૌમ્ય શીઘ્રગાં સાગરઙ્ગમામ્ ॥ 3 ॥

વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્મિત્રનન્દનઃ ।

ગુહમામન્ત્ર્ય સૂતં ચ સોઽતિષ્ઠદ્ભ્રાતુરગ્રતઃ ॥ 4 ॥

સ તુ રામસ્ય વચનં નિશમ્ય પ્રતિગૃહ્ય ચ ।

સ્થપતિસ્તૂર્ણમાહૂય સચિવાનિદમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥

અસ્ય વાહનસંયુક્તાં કર્ણગ્રાહવતીં શુભામ્ ।

સુપ્રતારાં દૃઢાં તીર્થે શીઘ્રં નાવમુપાહર ॥ 6 ॥

તં નિશમ્ય સમાદેશં ગુહામાત્યગણો મહાન્ ।

ઉપોહ્ય રુચિરાં નાવં ગુહાય પ્રત્યવેદયત્ ॥ 7 ॥

તતઃ સ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ ।

ઉપસ્થિતેયં નૌર્દેવ ભૂયઃ કિં કરવાણિ તે ॥ 8 ॥

તવામરસુતપ્રખ્ય તર્તું સાગરગાં નદીમ્ ।

નૌરિયં પુરુષવ્યાઘ્ર તાં ત્વમારોહ સુવ્રત ॥ 9 ॥

અથોવાચ મહાતેજા રામો ગુહમિદં વચઃ ।

કૃતકામોઽસ્મિ ભવતા શીઘ્રમારોપ્યતામિતિ ॥ 10 ॥

તતઃ કલાપાન્ સન્નહ્ય ખડ્ગૌ બધ્વા ચ ધન્વિનૌ ।

જગ્મતુર્યેન તૌ ગઙ્ગાં સીતયા સહ રાઘવૌ ॥ 11 ॥

રામમેવ તુ ધર્મજ્ઞમુપગમ્ય વિનીતવત્ ।

કિમહં કરવાણીતિ સૂતઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ ॥ 12 ॥

તતોઽબ્રવીદ્દાશરથિઃ સુમન્ત્રં સ્પૃશન્ કરેણોત્તમદક્ષિણેન ।

સુમન્ત્ર શીઘ્રં પુનરેવ યાહિ રાજ્ઞઃ સકાશે ભવ ચાપ્રમત્તઃ ॥ 13 ॥

નિવર્તસ્વેત્યુવાચૈવ હ્યેતાવદ્ધિ કૃતં મમ ।

રથં વિહાય પદ્ભ્યાં તુ ગમિષ્યામિ મહાવનમ્ ॥ 14 ॥

આત્માનં ત્વભ્યનુજ્ઞાતમવેક્ષ્યાર્તઃ સ સારથિઃ ।

સુમન્ત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્રમૈક્ષ્વાકમિદમબ્રવીત્ ॥ 15 ॥

નાતિક્રાન્તમિદં લોકે પુરુષેણેહ કેનચિત્ ।

તવ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્વને ॥ 16 ॥

ન મન્યે બ્રહ્મચર્યેઽસ્તિ સ્વધીતે વા ફલોદયઃ ।

માર્દવાર્જવયોર્વાપિ ત્વાં ચેદ્વ્યસનમાગતમ્ ॥ 17 ॥

સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્ ।

ત્વં ગતિં પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીન્ લોકાંસ્તુ જયન્નિવ ॥ 18 ॥

વયં ખલુ હતા રામ યે ત્વયાપ્યુપવઞ્ચિતાઃ ।

કૈકેય્યા વશમેષ્યામઃ પાપાયા દુઃખભાગિનઃ ॥ 19 ॥

ઇતિ બ્રુવન્નાત્મસમં સુમન્ત્રઃ સારથિસ્તદા ।

દૃષ્ટ્વા દૂરગતં રામં દુઃખાર્તો રુરુદે ચિરમ્ ॥ 20 ॥

તતસ્તુ વિગતે બાષ્પે સૂતં સ્પૃષ્ટોદકં શુચિમ્ ।

રામસ્તુ મધુરં વાક્યં પુનઃ પુનરુવાચ તમ્ ॥ 21 ॥

ઇક્ષ્વાકૂણાં ત્વયા તુલ્યં સુહૃદં નોપલક્ષયે ।

યથા દશરથો રાજા માં ન શોચેત્તથા કુરુ ॥ 22 ॥

શોકોપહતચેતાશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ જગતીપતિઃ ।

કામભાવાવસન્નશ્ચ તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે ॥ 23 ॥

યદ્યદાજ્ઞાપયેત્કિઞ્ચિત્સ મહાત્મા મહીપતિઃ ।

કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં કાર્યં તદવિકાઙ્ક્ષયા ॥ 24 ॥

એતદર્થં હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નરેશ્વરાઃ ।

યદેષાં સર્વકૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે ॥ 25 ॥

યદ્યથા સ મહારાજો નાલીકમધિગચ્છતિ ।

ન ચ તામ્યતિ દુઃખેન સુમન્ત્ર કુરુ તત્તથા ॥ 26 ॥

અદૃષ્ટદુઃખં રાજાનં વૃદ્ધમાર્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ।

બ્રૂયાસ્ત્વમભિવાદ્યૈવ મમ હેતોરિદં વચઃ ॥ 27 ॥

નૈવાહમનુશોચામિ લક્ષ્મણો ન ચ મૈથિલી ।

અયોધ્યાયાશ્ચ્યુતાશ્ચેતિ વને વત્સ્યામહેતિ ચ ॥ 28 ॥

ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ નિવૃત્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।

લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ દ્રક્ષ્યસે ક્ષિપ્રમાગતાન્ ॥ 29 ॥

એવમુક્ત્વા તુ રાજાનં માતરં ચ સુમન્ત્ર મે ।

અન્યાશ્ચ દેવીસ્સહિતાઃ કૈકેયીં ચ પુનઃ પુનઃ ॥ 30 ॥

આરોગ્યં બ્રૂહિ કૌશલ્યામથ પાદાભિવન્દનમ્ ।

સીતાયા મમ ચાઽઽર્યસ્ય વચનાલ્લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 31 ॥

બ્રૂયાશ્ચ હિ મહારાજં ભરતં ક્ષિપ્રમાનય ।

આગતશ્ચાપિ ભરતઃ સ્થાપ્યો નૃપમતે પદે ॥ 32 ॥

ભરતં ચ પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।

અસ્મત્સન્તાપજં દુઃખં ન ત્વામભિભવિષ્યતિ ॥ 33 ॥

ભરતશ્ચાપિ વક્તવ્યો યથા રાજનિ વર્તસે ।

તથા માતૃષુ વર્તેથાઃ સર્વાસ્વેવાવિશેષતઃ ॥ 34 ॥

તાતસ્ય પ્રિયકામેન યૌવરાજ્યમપેક્ષતા ।

લોકયોરુભયોઃ શક્યં ત્વયા યત્સુખમેધિતુમ્ ॥ 35 ॥

નિવર્ત્યમાનો રામેણ સુમન્ત્રઃ શોકકર્શિતઃ ।

તત્સર્વં વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાત્કાકુત્સ્થમબ્રવીત્ ॥ 36 ॥

યદહં નોપચારેણ બ્રૂયાં સ્નેહાદવિક્લબઃ ।

ભક્તિમાનિતિ તત્તાવદ્વાક્યં ત્વં ક્ષન્તુમર્હસિ ॥ 37 ॥

કથં હિ ત્વદ્વિહીનોઽહં પ્રતિયાસ્યામિ તાં પુરીમ્ ।

તવ તાવદ્વિયોગેન પુત્રશોકાકુલામિવ ॥ 38 ॥

સરામમપિ તાવન્મે રથં દૃષ્ટ્વા તદા જનઃ ।

વિના રામં રથં દૃષ્ટ્વા વિદીર્યેતાપિ સા પુરી ॥ 39 ॥

દૈન્યં હિ નગરી ગચ્છેદ્દૃષ્ટ્વા શૂન્યમિમં રથમ્ ।

સૂતાવશેષં સ્વં સૈન્યં હતવીરમિવાઽહવે ॥ 40 ॥

દૂરેઽપિ નિવસન્તં ત્વાં માનસેનાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।

ચિન્તયન્તોઽદ્ય નૂનં ત્વાં નિરાહારાઃ કૃતાઃ પ્રજાઃ ॥ 41 ॥

દૃષ્ટં તદ્ધિ ત્વયા રામ યાદૃશં ત્વત્પ્રવાસને ।

પ્રજાનાં સઙ્કુલં વૃત્તં ત્વચ્છોકક્લાન્તચેતસામ્ ॥ 42 ॥

આર્તનાદો હિ યઃ પૌરૈર્મુક્તસ્ત્વદ્વિપ્રવાસને ।

સરથં માં નિશામ્યૈવ કુર્યુઃ શતગુણં તતઃ ॥ 43 ॥

અહં કિં ચાપિ વક્ષ્યામિ દેવીં તવ સુતો મયા ।

નીતોઽસૌ માતુલકુલં સન્તાપં મા કૃથા ઇતિ ॥ 44 ॥

અસત્યમપિ નૈવાહં બ્રૂયાં વચનમીદૃશમ્ ।

કથમપ્રિયમેવાહં બ્રૂયાં સત્યમિદં વચઃ ॥ 45 ॥

મમ તાવન્નિયોગસ્થાસ્ત્વદ્બન્ધુજનવાહિનઃ ।

કથં રથં ત્વયા હીનં પ્રવક્ષ્યન્તિ હયોત્તમાઃ ॥ 46 ॥

તન્ન શક્ષ્યામ્યહં ગન્તુમયોધ્યાં ત્વદૃતેઽનઘ ।

વનવાસાનુયાનાય મામનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥ 47 ॥

યદિ મે યાચમાનસ્ય ત્યાગમેવ કરિષ્યસિ ।

સરથોઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ત્યક્તમાત્ર ઇહ ત્વયા ॥ 48 ॥

ભવિષ્યન્તિ વને યાનિ તપોવિઘ્નકરાણિ તે ।

રથેન પ્રતિબાધિષ્યે તાનિ સત્ત્વાનિ રાઘવ ॥ 49 ॥

ત્વત્કૃતે ન મયાઽવાપ્તં રથચર્યાકૃતં સુખમ્ ।

આશંસે ત્વત્કૃતે નાહં વનવાસકૃતં સુખમ્ ॥ 50 ॥

પ્રસીદેચ્છામિ તેઽરણ્યે ભવિતું પ્રત્યનન્તરઃ ।

પ્રીત્યાઽભિહિતમિચ્છામિ ભવ મે પ્રત્યનન્તરઃ ॥ 51 ॥

ઇમે ચાપિ હયા વીર યદિ તે વનવાસિનઃ ।

પરિચર્યાં કરિષ્યન્તિ પ્રાપ્સ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥ 52 ॥

તવ શુશ્રૂષણં મૂર્ધ્ના કરિષ્યામિ વને વસન્ ।

અયોધ્યાં દેવલોકં વા સર્વથા પ્રજહામ્યહમ્ ॥ 53 ॥

ન હિ શક્યા પ્રવેષ્ટું સા મયાઽયોધ્યા ત્વયા વિના ।

રાજધાની મહેન્દ્રસ્ય યથા દુષ્કૃતકર્મણા ॥ 54 ॥

વનવાસે ક્ષયં પ્રાપ્તે મમૈષ હિ મનોરથઃ ।

યદનેન રથેનૈવ ત્વાં વહેયં પુરીં પુનઃ ॥ 55 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સહિતસ્ય ત્વયા વને ।

ક્ષણભૂતાનિ યાસ્યન્તિ શતસઙ્ખ્યાન્યતોઽન્યથા ॥ 56 ॥

ભૃત્યવત્સલ તિષ્ઠન્તં ભર્તૃપુત્રગતે પથિ ।

ભક્તં ભૃત્યં સ્થિતં સ્થિત્યાં ત્વં ન માં હાતુમર્હસિ ॥ 57 ॥

એવં બહુવિધં દીનં યાચમાનં પુનઃ પુનઃ ।

રામો ભૃત્યાનુકમ્પી તુ સુમન્ત્રમિદમબ્રવીત્ ॥ 58 ॥

જાનામિ પરમાં ભક્તિં મયિ તે ભર્તૃવત્સલ ।

શૃણુ ચાપિ યદર્થં ત્વાં પ્રેષયામિ પુરીમિતઃ ॥ 59 ॥

નગરીં ત્વાં ગતં દૃષ્ટ્વા જનની મે યવીયસી ।

કૈકેયી પ્રત્યયં ગચ્છેદિતિ રામો વનં ગતઃ ॥ 60 ॥

પરિતુષ્ટા હિ સા દેવી વનવાસં ગતે મયિ ।

રાજાનં નાતિશઙ્કેત 'મિથ્યાવાદી'તિ ધાર્મિકમ્ ॥ 61 ॥

એષ મે પ્રથમઃ કલ્પો યદમ્બા મે યવીયસી ।

ભરતારક્ષિતં સ્ફીતં પુત્રરાજ્યમવાપ્નુયાત્ ॥ 62 ॥

મમ પ્રિયાર્થં રાજ્ઞશ્ચ સરથસ્ત્વં પુરીં વ્રજ ।

સન્દિષ્ટશ્ચાસિ યાનર્થાંસ્તાં સ્તાન્ બ્રૂયાસ્તથા તથા ॥ 63 ॥

ઇત્યુક્ત્વા વચનં સૂતં સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।

ગુહં વચનમક્લીબો રામો હેતુમદબ્રવીત્ ॥ 64 ॥

નેદાનીં ગુહ યોગ્યોઽયં વાસો મે સજને વને ।

આવશ્યં હ્યાશ્રમે વાસઃ કર્તવ્યસ્તદ્ગતો વિધિઃ ॥ 65 ॥

સોઽહં ગૃહીત્વા નિયમં તપસ્વિ જનભૂષણમ્ ।

હિતકામઃ પિતુર્ભૂયઃ સીતાયા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 66 ॥

જટાઃ કૃત્વા ગમિષ્યામિ ન્યગ્રોધક્ષીરમાનય ।

તત્ ક્ષીરં રાજપુત્રાય ગુહઃ ક્ષિપ્રમુપાહરત્ ॥ 67 ॥

લક્ષ્મણસ્યાત્મનશ્ચૈવ રામસ્તેનાકરોજ્જટાઃ ।

દીર્ઘબાહુર્નરવ્યાઘ્રો જટિલત્વમધારયત્ ॥ 68 ॥

તૌ તદા ચીરવસનૌ જટામણ્ડલધારિણૌ ।

આશોભેતામૃષિસમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 69 ॥

તતો વૈખાનસં માર્ગમાસ્થિતઃ સહ લક્ષ્મણઃ ।

વ્રતમાદિષ્ટવાન્ રામઃ સખાયં ગુહમબ્રવીત્ ॥ 70 ॥

અપ્રમત્તો બલે કોશે દુર્ગે જનપદે તથા ।

ભવેથા ગુહ રાજ્યં હિ દુરારક્ષતમં મતમ્ ॥ 71 ॥

તતસ્તં સમનુજ્ઞાય ગુહમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।

જગામ તૂર્ણમવ્યગ્રઃ સભાર્યઃ સહ લક્ષ્મણઃ ॥ 72 ॥

સ તુ દૃષ્ટ્વા નદીતીરે નાવમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।

તિતીર્ષુઃ શીઘ્રગાં ગઙ્ગામિદં લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ॥ 73 ॥

આરોહ ત્વં નરવ્યાઘ્ર સ્થિતાં નાવમિમાં શનૈઃ ।

સીતાં ચારોપયાન્વક્ષં પરિગૃહ્ય મનસ્વિનીમ્ ॥ 74 ॥

સ ભ્રાતુઃ શાસનં શ્રુત્વા સર્વમપ્રતિકૂલયન્ ।

આરોપ્ય મૈથિલીં પૂર્વમારુરોહાઽઽત્મવાં સ્તતઃ ॥ 75 ॥

અથારુરોહ તેજસ્વી સ્વયં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।

તતો નિષાદાધિપતિર્ગુહો જ્ઞાતીનચોદયત્ ॥ 76 ॥

રાઘવોઽપિ મહાતેજા નાવમારુહ્ય તાં તતઃ ।

બ્રહ્મવત્ ક્ષત્રવચ્ચૈવ જજાપ હિતમાત્મનઃ ॥ 77 ॥

આચમ્ય ચ યથાશાસ્ત્રં નદીં તાં સહ સીતયા ।

પ્રાણમત્પ્રીતિસંહૃષ્ટો લક્ષ્મણશ્ચામિતપ્રભઃ ॥ 78 ॥

અનુજ્ઞાય સુમન્ત્રં ચ સબલં ચૈવ તં ગુહમ્ ।

આસ્થાય નાવં રામસ્તુ ચોદયામાસ નાવિકાન્ ॥ 79 ॥

તતસ્તૈશ્ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણધારસમાહિતા ।

શુભસ્ફ્યવેગાભિહતા શીઘ્રં સલિલમત્યગાત્ ॥ 80 ॥

. ।

મધ્યં તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાસ્ત્વનિન્દિતા ।

વૈદેહી પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા તાં નદીમિદમબ્રવીત્ ॥ 81 ॥

પુત્રો દશરથસ્યાયં મહારાજસ્ય ધીમતઃ ।

નિદેશં પારયિત્વેમં ગઙ્ગે ત્વદભિરક્ષિતઃ ॥ 82 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણ્યુષ્ય કાનને ।

ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ ॥ 83 ॥

તતસ્ત્વાં દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનરાગતા ।

યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગઙ્ગે સર્વકામસમૃદ્ધિની ॥ 84 ॥

ત્વં હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મલોકં સમીક્ષસે ।

ભાર્યા ચોદધિરાજસ્ય લોકેઽસ્મિન્ સમ્પ્રદૃશ્યસે ॥ 85 ॥

સા ત્વાં દેવિ નમસ્યામિ પ્રશંસામિ ચ શોભને ।

પ્રાપ્તરાજ્યે નરવ્યાઘ્રે શિવેન પુનરાગતે ॥ 86 ॥

ગવાં શતસહસ્રાણિ વસ્ત્રાણ્યન્નં ચ પેશલમ્ ।

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥ 87 ॥

સુરાઘટસહસ્રેણ માંસભૂતૌદનેન ચ ।

યક્ષ્યે ત્વાં પ્રયતા દેવિ પુરીં પુનરુપાગતા ॥ 88 ॥

યાનિ ત્વત્તીરવાસીનિ દૈવતાનિ ચ સન્તિ હિ ।

તાનિ સર્વાણિ યક્ષ્યામિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥ 89 ॥

પુનરેવ મહાબાહુર્મયા ભ્રાત્રા ચ સઙ્ગતઃ ।

અયોધ્યાં વનવાસાત્તુ પ્રવિશત્વનઘોઽનઘે ॥ 90 ॥

તથા સમ્ભાષમાણા સા સીતા ગઙ્ગામનિન્દિતા ।

દક્ષિણા દક્ષિણં તીરં ક્ષિપ્રમેવાભ્યુપાગમત્ ॥ 91 ॥

તીરં તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવં હિત્વા નરર્ષભઃ ।

પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરન્તપઃ ॥ 92 ॥

અથાબ્રવીન્મહાબાહુઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્ ।

ભવ સંરક્ષણાર્થાય સજને વિજનેઽપિ વા ॥ 93 ॥

અવશ્યં રક્ષણં કાર્યમદૃષ્ટે વિજને વને ।

અગ્રતો ગચ્છ સૌમિત્રે સીતા ત્વામનુગચ્છતુ ॥ 94 ॥

પૃષ્ઠતોઽહં ગમિષ્યામિ ત્વાં ચ સીતાં ચ પાલયન્ ।

અન્યોન્યસ્યેહ નો રક્ષા કર્તવ્યા પુરુષર્ષભ ॥ 95 ॥

ન હિ તાવદતિક્રાન્તા સુકરા કાચન ક્રિયા ।

અદ્ય દુઃખં તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥ 96 ॥

પ્રણષ્ટજનસમ્બાધં ક્ષેત્રારામવિવર્જિતમ્ ।

વિષમં ચ પ્રપાતં ચ વનમદ્ય પ્રવેક્ષ્યતિ ॥ 97 ॥

શ્રુત્વા રામસ્ય વચનં પ્રતસ્થે લક્ષ્મણોઽગ્રતઃ ।

અનન્તરં ચ સીતાયા રાઘવો રઘુનન્દનઃ ॥ 98 ॥

ગતં તુ ગઙ્ગાપરપારમાશુ રામં સુમન્ત્રઃ પ્રતતં નિરીક્ષ્ય ।

અધ્વપ્રકર્ષાદ્વિનિવૃત્તદૃષ્ટિ ર્મુમોચ બાષ્પં વ્યથિત સ્તપસ્વી ॥ 99 ॥

સ લોકપાલપ્રતિમપ્રભાવવાં સ્તીર્ત્વા મહાત્મા વરદો મહાનદીમ્ ।

તતઃ સમૃદ્ધાન્ શુભસસ્યમાલિનઃ ક્રમેણ વત્સાન્ મુદિતાનુપાગમત્ ॥ 100 ॥

તૌ તત્ર હત્વા ચતુરો મહામૃગાન્ વરાહમૃશ્યં પૃષતં મહારુરુમ્ ।

આદાય મેધ્યં ત્વરિતં બુભુક્ષિતૌ વાસાય કાલે યયતુર્વનસ્પતિમ્ ॥ 101 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।

उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।

असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।

तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।

गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।

स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।

सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।

उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।

उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।

नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।

कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।

जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।

किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।

सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।

रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।

सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।

तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।

मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।

त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।

कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।

दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।

रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।

यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।

कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।

कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।

यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।

न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।

ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।

अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।

लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।

अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥

आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।

सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।

आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।

अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।

तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।

लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।

तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।

भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।

तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।

विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।

सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।

चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।

प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।

सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।

नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।

कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।

कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।

वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।

सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।

रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।

आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।

प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।

परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।

अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।

राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।

यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।

क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।

भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।

रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।

शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।

कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।

राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।

भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।

सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।

गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।

आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।

हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥

लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥

तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।

आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।

व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।

भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।

सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।

आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।

ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।

ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।

प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।

आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।

शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥

. ।

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।

वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।

निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।

भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥

ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।

यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।

भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।

प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥

गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।

ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।

यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।

तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।

अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।

दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।

प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।

भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।

अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।

अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।

अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।

विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।

अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।

अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।

ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।

आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥