2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୃଥୁଵକ୍ଷା ମହାଯଶାଃ ।

ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 1 ॥

ଭାସ୍କରୋଦଯକାଲୋଽଯଂ ଗତା ଭଗଵତୀ ନିଶା ।

ଅସୌ ସୁକୃଷ୍ଣୋ ଵିହଗଃ କୋକିଲସ୍ତାତ କୂଜତି ॥ 2 ॥

ବର୍ହିଣାନାଂ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନଦତାଂ ଵନେ ।

ତରାମ ଜାହ୍ନଵୀଂ ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାଂ ସାଗରଙ୍ଗମାମ୍ ॥ 3 ॥

ଵିଜ୍ଞାଯ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ମିତ୍ରନନ୍ଦନଃ ।

ଗୁହମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୂତଂ ଚ ସୋଽତିଷ୍ଠଦ୍ଭ୍ରାତୁରଗ୍ରତଃ ॥ 4 ॥

ସ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ।

ସ୍ଥପତିସ୍ତୂର୍ଣମାହୂଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥

ଅସ୍ଯ ଵାହନସଂଯୁକ୍ତାଂ କର୍ଣଗ୍ରାହଵତୀଂ ଶୁଭାମ୍ ।

ସୁପ୍ରତାରାଂ ଦୃଢାଂ ତୀର୍ଥେ ଶୀଘ୍ରଂ ନାଵମୁପାହର ॥ 6 ॥

ତଂ ନିଶମ୍ଯ ସମାଦେଶଂ ଗୁହାମାତ୍ଯଗଣୋ ମହାନ୍ ।

ଉପୋହ୍ଯ ରୁଚିରାଂ ନାଵଂ ଗୁହାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥ 7 ॥

ତତଃ ସ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁହୋ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ ।

ଉପସ୍ଥିତେଯଂ ନୌର୍ଦେଵ ଭୂଯଃ କିଂ କରଵାଣି ତେ ॥ 8 ॥

ତଵାମରସୁତପ୍ରଖ୍ଯ ତର୍ତୁଂ ସାଗରଗାଂ ନଦୀମ୍ ।

ନୌରିଯଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତାଂ ତ୍ଵମାରୋହ ସୁଵ୍ରତ ॥ 9 ॥

ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ଗୁହମିଦଂ ଵଚଃ ।

କୃତକାମୋଽସ୍ମି ଭଵତା ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯତାମିତି ॥ 10 ॥

ତତଃ କଲାପାନ୍ ସନ୍ନହ୍ଯ ଖଡ୍ଗୌ ବଧ୍ଵା ଚ ଧନ୍ଵିନୌ ।

ଜଗ୍ମତୁର୍ଯେନ ତୌ ଗଙ୍ଗାଂ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ ॥ 11 ॥

ରାମମେଵ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମୁପଗମ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍ ।

କିମହଂ କରଵାଣୀତି ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 12 ॥

ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶରଥିଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ପୃଶନ୍ କରେଣୋତ୍ତମଦକ୍ଷିଣେନ ।

ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ରଂ ପୁନରେଵ ଯାହି ରାଜ୍ଞଃ ସକାଶେ ଭଵ ଚାପ୍ରମତ୍ତଃ ॥ 13 ॥

ନିଵର୍ତସ୍ଵେତ୍ଯୁଵାଚୈଵ ହ୍ଯେତାଵଦ୍ଧି କୃତଂ ମମ ।

ରଥଂ ଵିହାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାଵନମ୍ ॥ 14 ॥

ଆତ୍ମାନଂ ତ୍ଵଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତମଵେକ୍ଷ୍ଯାର୍ତଃ ସ ସାରଥିଃ ।

ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 15 ॥

ନାତିକ୍ରାନ୍ତମିଦଂ ଲୋକେ ପୁରୁଷେଣେହ କେନଚିତ୍ ।

ତଵ ସଭ୍ରାତୃଭାର୍ଯସ୍ଯ ଵାସଃ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ଵନେ ॥ 16 ॥

ନ ମନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଽସ୍ତି ସ୍ଵଧୀତେ ଵା ଫଲୋଦଯଃ ।

ମାର୍ଦଵାର୍ଜଵଯୋର୍ଵାପି ତ୍ଵାଂ ଚେଦ୍ଵ୍ଯସନମାଗତମ୍ ॥ 17 ॥

ସହ ରାଘଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚୈଵ ଵନେ ଵସନ୍ ।

ତ୍ଵଂ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଵୀର ତ୍ରୀନ୍ ଲୋକାଂସ୍ତୁ ଜଯନ୍ନିଵ ॥ 18 ॥

ଵଯଂ ଖଲୁ ହତା ରାମ ଯେ ତ୍ଵଯାପ୍ଯୁପଵଞ୍ଚିତାଃ ।

କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମେଷ୍ଯାମଃ ପାପାଯା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ ॥ 19 ॥

ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନାତ୍ମସମଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସାରଥିସ୍ତଦା ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରଗତଂ ରାମଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ରୁରୁଦେ ଚିରମ୍ ॥ 20 ॥

ତତସ୍ତୁ ଵିଗତେ ବାଷ୍ପେ ସୂତଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟୋଦକଂ ଶୁଚିମ୍ ।

ରାମସ୍ତୁ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 21 ॥

ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯଂ ସୁହୃଦଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ ।

ଯଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାଂ ନ ଶୋଚେତ୍ତଥା କୁରୁ ॥ 22 ॥

ଶୋକୋପହତଚେତାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଜଗତୀପତିଃ ।

କାମଭାଵାଵସନ୍ନଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 23 ॥

ଯଦ୍ଯଦାଜ୍ଞାପଯେତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସ ମହାତ୍ମା ମହୀପତିଃ ।

କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାମାର୍ଥଂ କାର୍ଯଂ ତଦଵିକାଙ୍କ୍ଷଯା ॥ 24 ॥

ଏତଦର୍ଥଂ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରଶାସତି ନରେଶ୍ଵରାଃ ।

ଯଦେଷାଂ ସର୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋ ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ ॥ 25 ॥

ଯଦ୍ଯଥା ସ ମହାରାଜୋ ନାଲୀକମଧିଗଚ୍ଛତି ।

ନ ଚ ତାମ୍ଯତି ଦୁଃଖେନ ସୁମନ୍ତ୍ର କୁରୁ ତତ୍ତଥା ॥ 26 ॥

ଅଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖଂ ରାଜାନଂ ଵୃଦ୍ଧମାର୍ଯଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।

ବ୍ରୂଯାସ୍ତ୍ଵମଭିଵାଦ୍ଯୈଵ ମମ ହେତୋରିଦଂ ଵଚଃ ॥ 27 ॥

ନୈଵାହମନୁଶୋଚାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନ ଚ ମୈଥିଲୀ ।

ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚ୍ଯୁତାଶ୍ଚେତି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମହେତି ଚ ॥ 28 ॥

ଚତୁର୍ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ।

ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରମାଗତାନ୍ ॥ 29 ॥

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ର ମେ ।

ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵୀସ୍ସହିତାଃ କୈକେଯୀଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 30 ॥

ଆରୋଗ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି କୌଶଲ୍ଯାମଥ ପାଦାଭିଵନ୍ଦନମ୍ ।

ସୀତାଯା ମମ ଚାଽଽର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 31 ॥

ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚ ହି ମହାରାଜଂ ଭରତଂ କ୍ଷିପ୍ରମାନଯ ।

ଆଗତଶ୍ଚାପି ଭରତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ନୃପମତେ ପଦେ ॥ 32 ॥

ଭରତଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯ ଚ ।

ଅସ୍ମତ୍ସନ୍ତାପଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତ୍ଵାମଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 33 ॥

ଭରତଶ୍ଚାପି ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ରାଜନି ଵର୍ତସେ ।

ତଥା ମାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ ସର୍ଵାସ୍ଵେଵାଵିଶେଷତଃ ॥ 34 ॥

ତାତସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମପେକ୍ଷତା ।

ଲୋକଯୋରୁଭଯୋଃ ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଯତ୍ସୁଖମେଧିତୁମ୍ ॥ 35 ॥

ନିଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ରାମେଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୋକକର୍ଶିତଃ ।

ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାତ୍କାକୁତ୍ସ୍ଥମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 36 ॥

ଯଦହଂ ନୋପଚାରେଣ ବ୍ରୂଯାଂ ସ୍ନେହାଦଵିକ୍ଲବଃ ।

ଭକ୍ତିମାନିତି ତତ୍ତାଵଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ॥ 37 ॥

କଥଂ ହି ତ୍ଵଦ୍ଵିହୀନୋଽହଂ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯାମି ତାଂ ପୁରୀମ୍ ।

ତଵ ତାଵଦ୍ଵିଯୋଗେନ ପୁତ୍ରଶୋକାକୁଲାମିଵ ॥ 38 ॥

ସରାମମପି ତାଵନ୍ମେ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଜନଃ ।

ଵିନା ରାମଂ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦୀର୍ଯେତାପି ସା ପୁରୀ ॥ 39 ॥

ଦୈନ୍ଯଂ ହି ନଗରୀ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯମିମଂ ରଥମ୍ ।

ସୂତାଵଶେଷଂ ସ୍ଵଂ ସୈନ୍ଯଂ ହତଵୀରମିଵାଽହଵେ ॥ 40 ॥

ଦୂରେଽପି ନିଵସନ୍ତଂ ତ୍ଵାଂ ମାନସେନାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ ।

ଚିନ୍ତଯନ୍ତୋଽଦ୍ଯ ନୂନଂ ତ୍ଵାଂ ନିରାହାରାଃ କୃତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ 41 ॥

ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଧି ତ୍ଵଯା ରାମ ଯାଦୃଶଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଵାସନେ ।

ପ୍ରଜାନାଂ ସଙ୍କୁଲଂ ଵୃତ୍ତଂ ତ୍ଵଚ୍ଛୋକକ୍ଲାନ୍ତଚେତସାମ୍ ॥ 42 ॥

ଆର୍ତନାଦୋ ହି ଯଃ ପୌରୈର୍ମୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିପ୍ରଵାସନେ ।

ସରଥଂ ମାଂ ନିଶାମ୍ଯୈଵ କୁର୍ଯୁଃ ଶତଗୁଣଂ ତତଃ ॥ 43 ॥

ଅହଂ କିଂ ଚାପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵୀଂ ତଵ ସୁତୋ ମଯା ।

ନୀତୋଽସୌ ମାତୁଲକୁଲଂ ସନ୍ତାପଂ ମା କୃଥା ଇତି ॥ 44 ॥

ଅସତ୍ଯମପି ନୈଵାହଂ ବ୍ରୂଯାଂ ଵଚନମୀଦୃଶମ୍ ।

କଥମପ୍ରିଯମେଵାହଂ ବ୍ରୂଯାଂ ସତ୍ଯମିଦଂ ଵଚଃ ॥ 45 ॥

ମମ ତାଵନ୍ନିଯୋଗସ୍ଥାସ୍ତ୍ଵଦ୍ବନ୍ଧୁଜନଵାହିନଃ ।

କଥଂ ରଥଂ ତ୍ଵଯା ହୀନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ହଯୋତ୍ତମାଃ ॥ 46 ॥

ତନ୍ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଗନ୍ତୁମଯୋଧ୍ଯାଂ ତ୍ଵଦୃତେଽନଘ ।

ଵନଵାସାନୁଯାନାଯ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ॥ 47 ॥

ଯଦି ମେ ଯାଚମାନସ୍ଯ ତ୍ଯାଗମେଵ କରିଷ୍ଯସି ।

ସରଥୋଽଗ୍ନିଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଯକ୍ତମାତ୍ର ଇହ ତ୍ଵଯା ॥ 48 ॥

ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵନେ ଯାନି ତପୋଵିଘ୍ନକରାଣି ତେ ।

ରଥେନ ପ୍ରତିବାଧିଷ୍ଯେ ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ରାଘଵ ॥ 49 ॥

ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନ ମଯାଽଵାପ୍ତଂ ରଥଚର୍ଯାକୃତଂ ସୁଖମ୍ ।

ଆଶଂସେ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନାହଂ ଵନଵାସକୃତଂ ସୁଖମ୍ ॥ 50 ॥

ପ୍ରସୀଦେଚ୍ଛାମି ତେଽରଣ୍ଯେ ଭଵିତୁଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ ।

ପ୍ରୀତ୍ଯାଽଭିହିତମିଚ୍ଛାମି ଭଵ ମେ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ ॥ 51 ॥

ଇମେ ଚାପି ହଯା ଵୀର ଯଦି ତେ ଵନଵାସିନଃ ।

ପରିଚର୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ ॥ 52 ॥

ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନା କରିଷ୍ଯାମି ଵନେ ଵସନ୍ ।

ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଦେଵଲୋକଂ ଵା ସର୍ଵଥା ପ୍ରଜହାମ୍ଯହମ୍ ॥ 53 ॥

ନ ହି ଶକ୍ଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ସା ମଯାଽଯୋଧ୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵିନା ।

ରାଜଧାନୀ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣା ॥ 54 ॥

ଵନଵାସେ କ୍ଷଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ମମୈଷ ହି ମନୋରଥଃ ।

ଯଦନେନ ରଥେନୈଵ ତ୍ଵାଂ ଵହେଯଂ ପୁରୀଂ ପୁନଃ ॥ 55 ॥

ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସହିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵନେ ।

କ୍ଷଣଭୂତାନି ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଶତସଙ୍ଖ୍ଯାନ୍ଯତୋଽନ୍ଯଥା ॥ 56 ॥

ଭୃତ୍ଯଵତ୍ସଲ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଭର୍ତୃପୁତ୍ରଗତେ ପଥି ।

ଭକ୍ତଂ ଭୃତ୍ଯଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥିତ୍ଯାଂ ତ୍ଵଂ ନ ମାଂ ହାତୁମର୍ହସି ॥ 57 ॥

ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଦୀନଂ ଯାଚମାନଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ।

ରାମୋ ଭୃତ୍ଯାନୁକମ୍ପୀ ତୁ ସୁମନ୍ତ୍ରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 58 ॥

ଜାନାମି ପରମାଂ ଭକ୍ତିଂ ମଯି ତେ ଭର୍ତୃଵତ୍ସଲ ।

ଶୃଣୁ ଚାପି ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରେଷଯାମି ପୁରୀମିତଃ ॥ 59 ॥

ନଗରୀଂ ତ୍ଵାଂ ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନନୀ ମେ ଯଵୀଯସୀ ।

କୈକେଯୀ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ରାମୋ ଵନଂ ଗତଃ ॥ 60 ॥

ପରିତୁଷ୍ଟା ହି ସା ଦେଵୀ ଵନଵାସଂ ଗତେ ମଯି ।

ରାଜାନଂ ନାତିଶଙ୍କେତ 'ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ'ତି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥ 61 ॥

ଏଷ ମେ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋ ଯଦମ୍ବା ମେ ଯଵୀଯସୀ ।

ଭରତାରକ୍ଷିତଂ ସ୍ଫୀତଂ ପୁତ୍ରରାଜ୍ଯମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 62 ॥

ମମ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ସରଥସ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୀଂ ଵ୍ରଜ ।

ସନ୍ଦିଷ୍ଟଶ୍ଚାସି ଯାନର୍ଥାଂସ୍ତାଂ ସ୍ତାନ୍ ବ୍ରୂଯାସ୍ତଥା ତଥା ॥ 63 ॥

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୂତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ ।

ଗୁହଂ ଵଚନମକ୍ଲୀବୋ ରାମୋ ହେତୁମଦବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 64 ॥

ନେଦାନୀଂ ଗୁହ ଯୋଗ୍ଯୋଽଯଂ ଵାସୋ ମେ ସଜନେ ଵନେ ।

ଆଵଶ୍ଯଂ ହ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵାସଃ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତଦ୍ଗତୋ ଵିଧିଃ ॥ 65 ॥

ସୋଽହଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମଂ ତପସ୍ଵି ଜନଭୂଷଣମ୍ ।

ହିତକାମଃ ପିତୁର୍ଭୂଯଃ ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 66 ॥

ଜଟାଃ କୃତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯାମି ନ୍ଯଗ୍ରୋଧକ୍ଷୀରମାନଯ ।

ତତ୍ କ୍ଷୀରଂ ରାଜପୁତ୍ରାଯ ଗୁହଃ କ୍ଷିପ୍ରମୁପାହରତ୍ ॥ 67 ॥

ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ଚୈଵ ରାମସ୍ତେନାକରୋଜ୍ଜଟାଃ ।

ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଜଟିଲତ୍ଵମଧାରଯତ୍ ॥ 68 ॥

ତୌ ତଦା ଚୀରଵସନୌ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣୌ ।

ଆଶୋଭେତାମୃଷିସମୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 69 ॥

ତତୋ ଵୈଖାନସଂ ମାର୍ଗମାସ୍ଥିତଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।

ଵ୍ରତମାଦିଷ୍ଟଵାନ୍ ରାମଃ ସଖାଯଂ ଗୁହମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 70 ॥

ଅପ୍ରମତ୍ତୋ ବଲେ କୋଶେ ଦୁର୍ଗେ ଜନପଦେ ତଥା ।

ଭଵେଥା ଗୁହ ରାଜ୍ଯଂ ହି ଦୁରାରକ୍ଷତମଂ ମତମ୍ ॥ 71 ॥

ତତସ୍ତଂ ସମନୁଜ୍ଞାଯ ଗୁହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ।

ଜଗାମ ତୂର୍ଣମଵ୍ଯଗ୍ରଃ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ 72 ॥

ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦୀତୀରେ ନାଵମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ।

ତିତୀର୍ଷୁଃ ଶୀଘ୍ରଗାଂ ଗଙ୍ଗାମିଦଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 73 ॥

ଆରୋହ ତ୍ଵଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଥିତାଂ ନାଵମିମାଂ ଶନୈଃ ।

ସୀତାଂ ଚାରୋପଯାନ୍ଵକ୍ଷଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ମନସ୍ଵିନୀମ୍ ॥ 74 ॥

ସ ଭ୍ରାତୁଃ ଶାସନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵମପ୍ରତିକୂଲଯନ୍ ।

ଆରୋପ୍ଯ ମୈଥିଲୀଂ ପୂର୍ଵମାରୁରୋହାଽଽତ୍ମଵାଂ ସ୍ତତଃ ॥ 75 ॥

ଅଥାରୁରୋହ ତେଜସ୍ଵୀ ସ୍ଵଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ।

ତତୋ ନିଷାଦାଧିପତିର୍ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତୀନଚୋଦଯତ୍ ॥ 76 ॥

ରାଘଵୋଽପି ମହାତେଜା ନାଵମାରୁହ୍ଯ ତାଂ ତତଃ ।

ବ୍ରହ୍ମଵତ୍ କ୍ଷତ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ଜଜାପ ହିତମାତ୍ମନଃ ॥ 77 ॥

ଆଚମ୍ଯ ଚ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନଦୀଂ ତାଂ ସହ ସୀତଯା ।

ପ୍ରାଣମତ୍ପ୍ରୀତିସଂହୃଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚାମିତପ୍ରଭଃ ॥ 78 ॥

ଅନୁଜ୍ଞାଯ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସବଲଂ ଚୈଵ ତଂ ଗୁହମ୍ ।

ଆସ୍ଥାଯ ନାଵଂ ରାମସ୍ତୁ ଚୋଦଯାମାସ ନାଵିକାନ୍ ॥ 79 ॥

ତତସ୍ତୈଶ୍ଚୋଦିତା ସା ନୌଃ କର୍ଣଧାରସମାହିତା ।

ଶୁଭସ୍ଫ୍ଯଵେଗାଭିହତା ଶୀଘ୍ରଂ ସଲିଲମତ୍ଯଗାତ୍ ॥ 80 ॥

. ।

ମଧ୍ଯଂ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ଭାଗୀରଥ୍ଯାସ୍ତ୍ଵନିନ୍ଦିତା ।

ଵୈଦେହୀ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତାଂ ନଦୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 81 ॥

ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯାଯଂ ମହାରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।

ନିଦେଶଂ ପାରଯିତ୍ଵେମଂ ଗଙ୍ଗେ ତ୍ଵଦଭିରକ୍ଷିତଃ ॥ 82 ॥

ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସମଗ୍ରାଣ୍ଯୁଷ୍ଯ କାନନେ ।

ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ମଯା ଚୈଵ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି ॥ 83 ॥

ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ଦେଵି ସୁଭଗେ କ୍ଷେମେଣ ପୁନରାଗତା ।

ଯକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରମୁଦିତା ଗଙ୍ଗେ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିନୀ ॥ 84 ॥

ତ୍ଵଂ ହି ତ୍ରିପଥଗା ଦେଵି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସମୀକ୍ଷସେ ।

ଭାର୍ଯା ଚୋଦଧିରାଜସ୍ଯ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯସେ ॥ 85 ॥

ସା ତ୍ଵାଂ ଦେଵି ନମସ୍ଯାମି ପ୍ରଶଂସାମି ଚ ଶୋଭନେ ।

ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରେ ଶିଵେନ ପୁନରାଗତେ ॥ 86 ॥

ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯନ୍ନଂ ଚ ପେଶଲମ୍ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା ॥ 87 ॥

ସୁରାଘଟସହସ୍ରେଣ ମାଂସଭୂତୌଦନେନ ଚ ।

ଯକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଯତା ଦେଵି ପୁରୀଂ ପୁନରୁପାଗତା ॥ 88 ॥

ଯାନି ତ୍ଵତ୍ତୀରଵାସୀନି ଦୈଵତାନି ଚ ସନ୍ତି ହି ।

ତାନି ସର୍ଵାଣି ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ ॥ 89 ॥

ପୁନରେଵ ମହାବାହୁର୍ମଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ସଙ୍ଗତଃ ।

ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଵନଵାସାତ୍ତୁ ପ୍ରଵିଶତ୍ଵନଘୋଽନଘେ ॥ 90 ॥

ତଥା ସମ୍ଭାଷମାଣା ସା ସୀତା ଗଙ୍ଗାମନିନ୍ଦିତା ।

ଦକ୍ଷିଣା ଦକ୍ଷିଣଂ ତୀରଂ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଭ୍ଯୁପାଗମତ୍ ॥ 91 ॥

ତୀରଂ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନାଵଂ ହିତ୍ଵା ନରର୍ଷଭଃ ।

ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଵୈଦେହ୍ଯା ଚ ପରନ୍ତପଃ ॥ 92 ॥

ଅଥାବ୍ରଵୀନ୍ମହାବାହୁଃ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନମ୍ ।

ଭଵ ସଂରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ସଜନେ ଵିଜନେଽପି ଵା ॥ 93 ॥

ଅଵଶ୍ଯଂ ରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯମଦୃଷ୍ଟେ ଵିଜନେ ଵନେ ।

ଅଗ୍ରତୋ ଗଚ୍ଛ ସୌମିତ୍ରେ ସୀତା ତ୍ଵାମନୁଗଚ୍ଛତୁ ॥ 94 ॥

ପୃଷ୍ଠତୋଽହଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ପାଲଯନ୍ ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯେହ ନୋ ରକ୍ଷା କର୍ତଵ୍ଯା ପୁରୁଷର୍ଷଭ ॥ 95 ॥

ନ ହି ତାଵଦତିକ୍ରାନ୍ତା ସୁକରା କାଚନ କ୍ରିଯା ।

ଅଦ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ତୁ ଵୈଦେହୀ ଵନଵାସସ୍ଯ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ॥ 96 ॥

ପ୍ରଣଷ୍ଟଜନସମ୍ବାଧଂ କ୍ଷେତ୍ରାରାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।

ଵିଷମଂ ଚ ପ୍ରପାତଂ ଚ ଵନମଦ୍ଯ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 97 ॥

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଗ୍ରତଃ ।

ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସୀତାଯା ରାଘଵୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ॥ 98 ॥

ଗତଂ ତୁ ଗଙ୍ଗାପରପାରମାଶୁ ରାମଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତତଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ।

ଅଧ୍ଵପ୍ରକର୍ଷାଦ୍ଵିନିଵୃତ୍ତଦୃଷ୍ଟି ର୍ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଵ୍ଯଥିତ ସ୍ତପସ୍ଵୀ ॥ 99 ॥

ସ ଲୋକପାଲପ୍ରତିମପ୍ରଭାଵଵାଂ ସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମା ଵରଦୋ ମହାନଦୀମ୍ ।

ତତଃ ସମୃଦ୍ଧାନ୍ ଶୁଭସସ୍ଯମାଲିନଃ କ୍ରମେଣ ଵତ୍ସାନ୍ ମୁଦିତାନୁପାଗମତ୍ ॥ 100 ॥

ତୌ ତତ୍ର ହତ୍ଵା ଚତୁରୋ ମହାମୃଗାନ୍ ଵରାହମୃଶ୍ଯଂ ପୃଷତଂ ମହାରୁରୁମ୍ ।

ଆଦାଯ ମେଧ୍ଯଂ ତ୍ଵରିତଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ ଵାସାଯ କାଲେ ଯଯତୁର୍ଵନସ୍ପତିମ୍ ॥ 101 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।

उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।

असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।

तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।

गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।

स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।

सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।

उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।

उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।

नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।

कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।

जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।

किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।

सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।

रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।

सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।

तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।

मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।

त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।

कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।

दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।

रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।

यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।

कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।

कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।

यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।

न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।

ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।

अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।

लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।

अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥

आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।

सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।

आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।

अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।

तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।

लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।

तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।

भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।

तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।

विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।

सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।

चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।

प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।

सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।

नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।

कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।

कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।

वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।

सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।

रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।

आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।

प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।

परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।

अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।

राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।

यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।

क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।

भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।

रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।

शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।

कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।

राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।

भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।

सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।

गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।

आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।

हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥

लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥

तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।

आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।

व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।

भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।

तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।

सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।

आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।

ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।

ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।

प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।

आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।

शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥

. ।

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।

वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।

निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।

भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥

ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।

यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।

भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।

प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥

गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।

ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।

यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।

तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।

अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।

दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।

प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।

भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।

अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।

अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।

अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।

विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।

अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।

अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।

ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।

आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥