📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.52 ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡ - ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗଃ
2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୃଥୁଵକ୍ଷା ମହାଯଶାଃ ।
ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 1 ॥
ଭାସ୍କରୋଦଯକାଲୋଽଯଂ ଗତା ଭଗଵତୀ ନିଶା ।
ଅସୌ ସୁକୃଷ୍ଣୋ ଵିହଗଃ କୋକିଲସ୍ତାତ କୂଜତି ॥ 2 ॥
ବର୍ହିଣାନାଂ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନଦତାଂ ଵନେ ।
ତରାମ ଜାହ୍ନଵୀଂ ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାଂ ସାଗରଙ୍ଗମାମ୍ ॥ 3 ॥
ଵିଜ୍ଞାଯ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ମିତ୍ରନନ୍ଦନଃ ।
ଗୁହମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୂତଂ ଚ ସୋଽତିଷ୍ଠଦ୍ଭ୍ରାତୁରଗ୍ରତଃ ॥ 4 ॥
ସ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ।
ସ୍ଥପତିସ୍ତୂର୍ଣମାହୂଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥
ଅସ୍ଯ ଵାହନସଂଯୁକ୍ତାଂ କର୍ଣଗ୍ରାହଵତୀଂ ଶୁଭାମ୍ ।
ସୁପ୍ରତାରାଂ ଦୃଢାଂ ତୀର୍ଥେ ଶୀଘ୍ରଂ ନାଵମୁପାହର ॥ 6 ॥
ତଂ ନିଶମ୍ଯ ସମାଦେଶଂ ଗୁହାମାତ୍ଯଗଣୋ ମହାନ୍ ।
ଉପୋହ୍ଯ ରୁଚିରାଂ ନାଵଂ ଗୁହାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥ 7 ॥
ତତଃ ସ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁହୋ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଉପସ୍ଥିତେଯଂ ନୌର୍ଦେଵ ଭୂଯଃ କିଂ କରଵାଣି ତେ ॥ 8 ॥
ତଵାମରସୁତପ୍ରଖ୍ଯ ତର୍ତୁଂ ସାଗରଗାଂ ନଦୀମ୍ ।
ନୌରିଯଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତାଂ ତ୍ଵମାରୋହ ସୁଵ୍ରତ ॥ 9 ॥
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ଗୁହମିଦଂ ଵଚଃ ।
କୃତକାମୋଽସ୍ମି ଭଵତା ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯତାମିତି ॥ 10 ॥
ତତଃ କଲାପାନ୍ ସନ୍ନହ୍ଯ ଖଡ୍ଗୌ ବଧ୍ଵା ଚ ଧନ୍ଵିନୌ ।
ଜଗ୍ମତୁର୍ଯେନ ତୌ ଗଙ୍ଗାଂ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ ॥ 11 ॥
ରାମମେଵ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମୁପଗମ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍ ।
କିମହଂ କରଵାଣୀତି ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 12 ॥
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶରଥିଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ପୃଶନ୍ କରେଣୋତ୍ତମଦକ୍ଷିଣେନ ।
ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ରଂ ପୁନରେଵ ଯାହି ରାଜ୍ଞଃ ସକାଶେ ଭଵ ଚାପ୍ରମତ୍ତଃ ॥ 13 ॥
ନିଵର୍ତସ୍ଵେତ୍ଯୁଵାଚୈଵ ହ୍ଯେତାଵଦ୍ଧି କୃତଂ ମମ ।
ରଥଂ ଵିହାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାଵନମ୍ ॥ 14 ॥
ଆତ୍ମାନଂ ତ୍ଵଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତମଵେକ୍ଷ୍ଯାର୍ତଃ ସ ସାରଥିଃ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 15 ॥
ନାତିକ୍ରାନ୍ତମିଦଂ ଲୋକେ ପୁରୁଷେଣେହ କେନଚିତ୍ ।
ତଵ ସଭ୍ରାତୃଭାର୍ଯସ୍ଯ ଵାସଃ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ଵନେ ॥ 16 ॥
ନ ମନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଽସ୍ତି ସ୍ଵଧୀତେ ଵା ଫଲୋଦଯଃ ।
ମାର୍ଦଵାର୍ଜଵଯୋର୍ଵାପି ତ୍ଵାଂ ଚେଦ୍ଵ୍ଯସନମାଗତମ୍ ॥ 17 ॥
ସହ ରାଘଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚୈଵ ଵନେ ଵସନ୍ ।
ତ୍ଵଂ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଵୀର ତ୍ରୀନ୍ ଲୋକାଂସ୍ତୁ ଜଯନ୍ନିଵ ॥ 18 ॥
ଵଯଂ ଖଲୁ ହତା ରାମ ଯେ ତ୍ଵଯାପ୍ଯୁପଵଞ୍ଚିତାଃ ।
କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମେଷ୍ଯାମଃ ପାପାଯା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ ॥ 19 ॥
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନାତ୍ମସମଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସାରଥିସ୍ତଦା ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରଗତଂ ରାମଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ରୁରୁଦେ ଚିରମ୍ ॥ 20 ॥
ତତସ୍ତୁ ଵିଗତେ ବାଷ୍ପେ ସୂତଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟୋଦକଂ ଶୁଚିମ୍ ।
ରାମସ୍ତୁ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 21 ॥
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯଂ ସୁହୃଦଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ ।
ଯଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାଂ ନ ଶୋଚେତ୍ତଥା କୁରୁ ॥ 22 ॥
ଶୋକୋପହତଚେତାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଜଗତୀପତିଃ ।
କାମଭାଵାଵସନ୍ନଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 23 ॥
ଯଦ୍ଯଦାଜ୍ଞାପଯେତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସ ମହାତ୍ମା ମହୀପତିଃ ।
କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାମାର୍ଥଂ କାର୍ଯଂ ତଦଵିକାଙ୍କ୍ଷଯା ॥ 24 ॥
ଏତଦର୍ଥଂ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରଶାସତି ନରେଶ୍ଵରାଃ ।
ଯଦେଷାଂ ସର୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋ ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ ॥ 25 ॥
ଯଦ୍ଯଥା ସ ମହାରାଜୋ ନାଲୀକମଧିଗଚ୍ଛତି ।
ନ ଚ ତାମ୍ଯତି ଦୁଃଖେନ ସୁମନ୍ତ୍ର କୁରୁ ତତ୍ତଥା ॥ 26 ॥
ଅଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖଂ ରାଜାନଂ ଵୃଦ୍ଧମାର୍ଯଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।
ବ୍ରୂଯାସ୍ତ୍ଵମଭିଵାଦ୍ଯୈଵ ମମ ହେତୋରିଦଂ ଵଚଃ ॥ 27 ॥
ନୈଵାହମନୁଶୋଚାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନ ଚ ମୈଥିଲୀ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚ୍ଯୁତାଶ୍ଚେତି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମହେତି ଚ ॥ 28 ॥
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରମାଗତାନ୍ ॥ 29 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ର ମେ ।
ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵୀସ୍ସହିତାଃ କୈକେଯୀଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 30 ॥
ଆରୋଗ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି କୌଶଲ୍ଯାମଥ ପାଦାଭିଵନ୍ଦନମ୍ ।
ସୀତାଯା ମମ ଚାଽଽର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 31 ॥
ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚ ହି ମହାରାଜଂ ଭରତଂ କ୍ଷିପ୍ରମାନଯ ।
ଆଗତଶ୍ଚାପି ଭରତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ନୃପମତେ ପଦେ ॥ 32 ॥
ଭରତଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯ ଚ ।
ଅସ୍ମତ୍ସନ୍ତାପଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତ୍ଵାମଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 33 ॥
ଭରତଶ୍ଚାପି ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ରାଜନି ଵର୍ତସେ ।
ତଥା ମାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ ସର୍ଵାସ୍ଵେଵାଵିଶେଷତଃ ॥ 34 ॥
ତାତସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମପେକ୍ଷତା ।
ଲୋକଯୋରୁଭଯୋଃ ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଯତ୍ସୁଖମେଧିତୁମ୍ ॥ 35 ॥
ନିଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ରାମେଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୋକକର୍ଶିତଃ ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାତ୍କାକୁତ୍ସ୍ଥମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 36 ॥
ଯଦହଂ ନୋପଚାରେଣ ବ୍ରୂଯାଂ ସ୍ନେହାଦଵିକ୍ଲବଃ ।
ଭକ୍ତିମାନିତି ତତ୍ତାଵଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ॥ 37 ॥
କଥଂ ହି ତ୍ଵଦ୍ଵିହୀନୋଽହଂ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯାମି ତାଂ ପୁରୀମ୍ ।
ତଵ ତାଵଦ୍ଵିଯୋଗେନ ପୁତ୍ରଶୋକାକୁଲାମିଵ ॥ 38 ॥
ସରାମମପି ତାଵନ୍ମେ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଜନଃ ।
ଵିନା ରାମଂ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦୀର୍ଯେତାପି ସା ପୁରୀ ॥ 39 ॥
ଦୈନ୍ଯଂ ହି ନଗରୀ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯମିମଂ ରଥମ୍ ।
ସୂତାଵଶେଷଂ ସ୍ଵଂ ସୈନ୍ଯଂ ହତଵୀରମିଵାଽହଵେ ॥ 40 ॥
ଦୂରେଽପି ନିଵସନ୍ତଂ ତ୍ଵାଂ ମାନସେନାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ତୋଽଦ୍ଯ ନୂନଂ ତ୍ଵାଂ ନିରାହାରାଃ କୃତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ 41 ॥
ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଧି ତ୍ଵଯା ରାମ ଯାଦୃଶଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଵାସନେ ।
ପ୍ରଜାନାଂ ସଙ୍କୁଲଂ ଵୃତ୍ତଂ ତ୍ଵଚ୍ଛୋକକ୍ଲାନ୍ତଚେତସାମ୍ ॥ 42 ॥
ଆର୍ତନାଦୋ ହି ଯଃ ପୌରୈର୍ମୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିପ୍ରଵାସନେ ।
ସରଥଂ ମାଂ ନିଶାମ୍ଯୈଵ କୁର୍ଯୁଃ ଶତଗୁଣଂ ତତଃ ॥ 43 ॥
ଅହଂ କିଂ ଚାପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵୀଂ ତଵ ସୁତୋ ମଯା ।
ନୀତୋଽସୌ ମାତୁଲକୁଲଂ ସନ୍ତାପଂ ମା କୃଥା ଇତି ॥ 44 ॥
ଅସତ୍ଯମପି ନୈଵାହଂ ବ୍ରୂଯାଂ ଵଚନମୀଦୃଶମ୍ ।
କଥମପ୍ରିଯମେଵାହଂ ବ୍ରୂଯାଂ ସତ୍ଯମିଦଂ ଵଚଃ ॥ 45 ॥
ମମ ତାଵନ୍ନିଯୋଗସ୍ଥାସ୍ତ୍ଵଦ୍ବନ୍ଧୁଜନଵାହିନଃ ।
କଥଂ ରଥଂ ତ୍ଵଯା ହୀନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ହଯୋତ୍ତମାଃ ॥ 46 ॥
ତନ୍ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଗନ୍ତୁମଯୋଧ୍ଯାଂ ତ୍ଵଦୃତେଽନଘ ।
ଵନଵାସାନୁଯାନାଯ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ॥ 47 ॥
ଯଦି ମେ ଯାଚମାନସ୍ଯ ତ୍ଯାଗମେଵ କରିଷ୍ଯସି ।
ସରଥୋଽଗ୍ନିଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଯକ୍ତମାତ୍ର ଇହ ତ୍ଵଯା ॥ 48 ॥
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵନେ ଯାନି ତପୋଵିଘ୍ନକରାଣି ତେ ।
ରଥେନ ପ୍ରତିବାଧିଷ୍ଯେ ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ରାଘଵ ॥ 49 ॥
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନ ମଯାଽଵାପ୍ତଂ ରଥଚର୍ଯାକୃତଂ ସୁଖମ୍ ।
ଆଶଂସେ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନାହଂ ଵନଵାସକୃତଂ ସୁଖମ୍ ॥ 50 ॥
ପ୍ରସୀଦେଚ୍ଛାମି ତେଽରଣ୍ଯେ ଭଵିତୁଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ ।
ପ୍ରୀତ୍ଯାଽଭିହିତମିଚ୍ଛାମି ଭଵ ମେ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ ॥ 51 ॥
ଇମେ ଚାପି ହଯା ଵୀର ଯଦି ତେ ଵନଵାସିନଃ ।
ପରିଚର୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ ॥ 52 ॥
ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନା କରିଷ୍ଯାମି ଵନେ ଵସନ୍ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଦେଵଲୋକଂ ଵା ସର୍ଵଥା ପ୍ରଜହାମ୍ଯହମ୍ ॥ 53 ॥
ନ ହି ଶକ୍ଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ସା ମଯାଽଯୋଧ୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵିନା ।
ରାଜଧାନୀ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣା ॥ 54 ॥
ଵନଵାସେ କ୍ଷଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ମମୈଷ ହି ମନୋରଥଃ ।
ଯଦନେନ ରଥେନୈଵ ତ୍ଵାଂ ଵହେଯଂ ପୁରୀଂ ପୁନଃ ॥ 55 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସହିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵନେ ।
କ୍ଷଣଭୂତାନି ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଶତସଙ୍ଖ୍ଯାନ୍ଯତୋଽନ୍ଯଥା ॥ 56 ॥
ଭୃତ୍ଯଵତ୍ସଲ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଭର୍ତୃପୁତ୍ରଗତେ ପଥି ।
ଭକ୍ତଂ ଭୃତ୍ଯଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥିତ୍ଯାଂ ତ୍ଵଂ ନ ମାଂ ହାତୁମର୍ହସି ॥ 57 ॥
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଦୀନଂ ଯାଚମାନଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ରାମୋ ଭୃତ୍ଯାନୁକମ୍ପୀ ତୁ ସୁମନ୍ତ୍ରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 58 ॥
ଜାନାମି ପରମାଂ ଭକ୍ତିଂ ମଯି ତେ ଭର୍ତୃଵତ୍ସଲ ।
ଶୃଣୁ ଚାପି ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରେଷଯାମି ପୁରୀମିତଃ ॥ 59 ॥
ନଗରୀଂ ତ୍ଵାଂ ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନନୀ ମେ ଯଵୀଯସୀ ।
କୈକେଯୀ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ରାମୋ ଵନଂ ଗତଃ ॥ 60 ॥
ପରିତୁଷ୍ଟା ହି ସା ଦେଵୀ ଵନଵାସଂ ଗତେ ମଯି ।
ରାଜାନଂ ନାତିଶଙ୍କେତ 'ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ'ତି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥ 61 ॥
ଏଷ ମେ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋ ଯଦମ୍ବା ମେ ଯଵୀଯସୀ ।
ଭରତାରକ୍ଷିତଂ ସ୍ଫୀତଂ ପୁତ୍ରରାଜ୍ଯମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 62 ॥
ମମ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ସରଥସ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୀଂ ଵ୍ରଜ ।
ସନ୍ଦିଷ୍ଟଶ୍ଚାସି ଯାନର୍ଥାଂସ୍ତାଂ ସ୍ତାନ୍ ବ୍ରୂଯାସ୍ତଥା ତଥା ॥ 63 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୂତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ଗୁହଂ ଵଚନମକ୍ଲୀବୋ ରାମୋ ହେତୁମଦବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 64 ॥
ନେଦାନୀଂ ଗୁହ ଯୋଗ୍ଯୋଽଯଂ ଵାସୋ ମେ ସଜନେ ଵନେ ।
ଆଵଶ୍ଯଂ ହ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵାସଃ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତଦ୍ଗତୋ ଵିଧିଃ ॥ 65 ॥
ସୋଽହଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମଂ ତପସ୍ଵି ଜନଭୂଷଣମ୍ ।
ହିତକାମଃ ପିତୁର୍ଭୂଯଃ ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 66 ॥
ଜଟାଃ କୃତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯାମି ନ୍ଯଗ୍ରୋଧକ୍ଷୀରମାନଯ ।
ତତ୍ କ୍ଷୀରଂ ରାଜପୁତ୍ରାଯ ଗୁହଃ କ୍ଷିପ୍ରମୁପାହରତ୍ ॥ 67 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ଚୈଵ ରାମସ୍ତେନାକରୋଜ୍ଜଟାଃ ।
ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଜଟିଲତ୍ଵମଧାରଯତ୍ ॥ 68 ॥
ତୌ ତଦା ଚୀରଵସନୌ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣୌ ।
ଆଶୋଭେତାମୃଷିସମୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 69 ॥
ତତୋ ଵୈଖାନସଂ ମାର୍ଗମାସ୍ଥିତଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।
ଵ୍ରତମାଦିଷ୍ଟଵାନ୍ ରାମଃ ସଖାଯଂ ଗୁହମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 70 ॥
ଅପ୍ରମତ୍ତୋ ବଲେ କୋଶେ ଦୁର୍ଗେ ଜନପଦେ ତଥା ।
ଭଵେଥା ଗୁହ ରାଜ୍ଯଂ ହି ଦୁରାରକ୍ଷତମଂ ମତମ୍ ॥ 71 ॥
ତତସ୍ତଂ ସମନୁଜ୍ଞାଯ ଗୁହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ।
ଜଗାମ ତୂର୍ଣମଵ୍ଯଗ୍ରଃ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ 72 ॥
ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦୀତୀରେ ନାଵମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ।
ତିତୀର୍ଷୁଃ ଶୀଘ୍ରଗାଂ ଗଙ୍ଗାମିଦଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 73 ॥
ଆରୋହ ତ୍ଵଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଥିତାଂ ନାଵମିମାଂ ଶନୈଃ ।
ସୀତାଂ ଚାରୋପଯାନ୍ଵକ୍ଷଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ମନସ୍ଵିନୀମ୍ ॥ 74 ॥
ସ ଭ୍ରାତୁଃ ଶାସନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵମପ୍ରତିକୂଲଯନ୍ ।
ଆରୋପ୍ଯ ମୈଥିଲୀଂ ପୂର୍ଵମାରୁରୋହାଽଽତ୍ମଵାଂ ସ୍ତତଃ ॥ 75 ॥
ଅଥାରୁରୋହ ତେଜସ୍ଵୀ ସ୍ଵଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ।
ତତୋ ନିଷାଦାଧିପତିର୍ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତୀନଚୋଦଯତ୍ ॥ 76 ॥
ରାଘଵୋଽପି ମହାତେଜା ନାଵମାରୁହ୍ଯ ତାଂ ତତଃ ।
ବ୍ରହ୍ମଵତ୍ କ୍ଷତ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ଜଜାପ ହିତମାତ୍ମନଃ ॥ 77 ॥
ଆଚମ୍ଯ ଚ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନଦୀଂ ତାଂ ସହ ସୀତଯା ।
ପ୍ରାଣମତ୍ପ୍ରୀତିସଂହୃଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚାମିତପ୍ରଭଃ ॥ 78 ॥
ଅନୁଜ୍ଞାଯ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସବଲଂ ଚୈଵ ତଂ ଗୁହମ୍ ।
ଆସ୍ଥାଯ ନାଵଂ ରାମସ୍ତୁ ଚୋଦଯାମାସ ନାଵିକାନ୍ ॥ 79 ॥
ତତସ୍ତୈଶ୍ଚୋଦିତା ସା ନୌଃ କର୍ଣଧାରସମାହିତା ।
ଶୁଭସ୍ଫ୍ଯଵେଗାଭିହତା ଶୀଘ୍ରଂ ସଲିଲମତ୍ଯଗାତ୍ ॥ 80 ॥
. ।
ମଧ୍ଯଂ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ଭାଗୀରଥ୍ଯାସ୍ତ୍ଵନିନ୍ଦିତା ।
ଵୈଦେହୀ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତାଂ ନଦୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 81 ॥
ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯାଯଂ ମହାରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।
ନିଦେଶଂ ପାରଯିତ୍ଵେମଂ ଗଙ୍ଗେ ତ୍ଵଦଭିରକ୍ଷିତଃ ॥ 82 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସମଗ୍ରାଣ୍ଯୁଷ୍ଯ କାନନେ ।
ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ମଯା ଚୈଵ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି ॥ 83 ॥
ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ଦେଵି ସୁଭଗେ କ୍ଷେମେଣ ପୁନରାଗତା ।
ଯକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରମୁଦିତା ଗଙ୍ଗେ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିନୀ ॥ 84 ॥
ତ୍ଵଂ ହି ତ୍ରିପଥଗା ଦେଵି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସମୀକ୍ଷସେ ।
ଭାର୍ଯା ଚୋଦଧିରାଜସ୍ଯ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯସେ ॥ 85 ॥
ସା ତ୍ଵାଂ ଦେଵି ନମସ୍ଯାମି ପ୍ରଶଂସାମି ଚ ଶୋଭନେ ।
ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରେ ଶିଵେନ ପୁନରାଗତେ ॥ 86 ॥
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯନ୍ନଂ ଚ ପେଶଲମ୍ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା ॥ 87 ॥
ସୁରାଘଟସହସ୍ରେଣ ମାଂସଭୂତୌଦନେନ ଚ ।
ଯକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଯତା ଦେଵି ପୁରୀଂ ପୁନରୁପାଗତା ॥ 88 ॥
ଯାନି ତ୍ଵତ୍ତୀରଵାସୀନି ଦୈଵତାନି ଚ ସନ୍ତି ହି ।
ତାନି ସର୍ଵାଣି ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ ॥ 89 ॥
ପୁନରେଵ ମହାବାହୁର୍ମଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ସଙ୍ଗତଃ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଵନଵାସାତ୍ତୁ ପ୍ରଵିଶତ୍ଵନଘୋଽନଘେ ॥ 90 ॥
ତଥା ସମ୍ଭାଷମାଣା ସା ସୀତା ଗଙ୍ଗାମନିନ୍ଦିତା ।
ଦକ୍ଷିଣା ଦକ୍ଷିଣଂ ତୀରଂ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଭ୍ଯୁପାଗମତ୍ ॥ 91 ॥
ତୀରଂ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନାଵଂ ହିତ୍ଵା ନରର୍ଷଭଃ ।
ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଵୈଦେହ୍ଯା ଚ ପରନ୍ତପଃ ॥ 92 ॥
ଅଥାବ୍ରଵୀନ୍ମହାବାହୁଃ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନମ୍ ।
ଭଵ ସଂରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ସଜନେ ଵିଜନେଽପି ଵା ॥ 93 ॥
ଅଵଶ୍ଯଂ ରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯମଦୃଷ୍ଟେ ଵିଜନେ ଵନେ ।
ଅଗ୍ରତୋ ଗଚ୍ଛ ସୌମିତ୍ରେ ସୀତା ତ୍ଵାମନୁଗଚ୍ଛତୁ ॥ 94 ॥
ପୃଷ୍ଠତୋଽହଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ପାଲଯନ୍ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯେହ ନୋ ରକ୍ଷା କର୍ତଵ୍ଯା ପୁରୁଷର୍ଷଭ ॥ 95 ॥
ନ ହି ତାଵଦତିକ୍ରାନ୍ତା ସୁକରା କାଚନ କ୍ରିଯା ।
ଅଦ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ତୁ ଵୈଦେହୀ ଵନଵାସସ୍ଯ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ॥ 96 ॥
ପ୍ରଣଷ୍ଟଜନସମ୍ବାଧଂ କ୍ଷେତ୍ରାରାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।
ଵିଷମଂ ଚ ପ୍ରପାତଂ ଚ ଵନମଦ୍ଯ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 97 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଗ୍ରତଃ ।
ଅନନ୍ତରଂ ଚ ସୀତାଯା ରାଘଵୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ॥ 98 ॥
ଗତଂ ତୁ ଗଙ୍ଗାପରପାରମାଶୁ ରାମଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତତଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ।
ଅଧ୍ଵପ୍ରକର୍ଷାଦ୍ଵିନିଵୃତ୍ତଦୃଷ୍ଟି ର୍ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଵ୍ଯଥିତ ସ୍ତପସ୍ଵୀ ॥ 99 ॥
ସ ଲୋକପାଲପ୍ରତିମପ୍ରଭାଵଵାଂ ସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମା ଵରଦୋ ମହାନଦୀମ୍ ।
ତତଃ ସମୃଦ୍ଧାନ୍ ଶୁଭସସ୍ଯମାଲିନଃ କ୍ରମେଣ ଵତ୍ସାନ୍ ମୁଦିତାନୁପାଗମତ୍ ॥ 100 ॥
ତୌ ତତ୍ର ହତ୍ଵା ଚତୁରୋ ମହାମୃଗାନ୍ ଵରାହମୃଶ୍ଯଂ ପୃଷତଂ ମହାରୁରୁମ୍ ।
ଆଦାଯ ମେଧ୍ଯଂ ତ୍ଵରିତଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ ଵାସାଯ କାଲେ ଯଯତୁର୍ଵନସ୍ପତିମ୍ ॥ 101 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||