ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
ഭൃശമാവ്രജമാനസ്യ തസ്യാധോ വാമലോചനമ് ।
പ്രാസ്ഫുരച്ചാസ്ഖലദ്രാമോ വേപഥുശ്ചാപ്യ ജായത ॥ 1 ॥
ഉപാലക്ഷ്യ നിമിത്താനി സോഽശുഭാനി മുഹുര്മുഹുഃ ।
അപി ക്ഷേമം നു സീതായാ ഇതി വൈ വ്യാജഹാര ച ॥ 2 ॥
ത്വരമാണോ ജഗാമാഥ സീതാദര്ശനലാലസഃ ।
ശൂന്യമാവസഥം ദൃഷ്ട്വാ ബഭൂവോദ്വിഗ്നമാനസഃ ॥ 3 ॥
ഉദ്ഭ്രമന്നിവ വേഗേന വിക്ഷിപന്രഘുനന്ദനഃ ।
തത്ര തത്രോടജസ്ഥാനമഭിവീക്ഷയ സമന്തതഃ ॥ 4 ॥
ദദര്ശ പര്ണശാലാം ച രഹിതാം സീതയാ തദാ ।
ശ്രിയാ വിരഹിതാം ധ്വസ്താം ഹേമന്തേ പദ്മിനീമിവ ॥ 5 ॥
രുദന്തമിവ വൃക്ഷൈശ്ച മ്ലാനപുഷ്പമൃഗദ്വിജമ് ।
ശ്രിയാ വിഹീനം വിധ്വസ്തം സന്ത്യക്തവനദേവതമ് ॥ 6 ॥
വിപ്രകീര്ണാജിനകുശം വിപ്രവിദ്ധബ്രുസീകടമ് ।
ദൃഷ്ട്വാ ശൂന്യം നിജസ്ഥാനം വിലലാപ പുനഃ പുനഃ ॥ 7 ॥
ഹൃതാ മൃതാ വാ നഷ്ടാ വാ ഭക്ഷിതാ വാ ഭവിഷ്യതി ।
നിലീനാപ്യഥവാ ഭീരുരഥവാ വനമാശ്രിതാ ॥ 8 ॥
ഗതാ വിചേതും പുഷ്പാണി ഫലാന്യപി ച വാ പുനഃ ।
അഥവാ പദ്മിനീം യാതാ ജലാര്ഥം വാ നദീം ഗതാ ॥ 9 ॥
യത്നാന്മൃഗയമാണസ്തു നാസസാദ വനേ പ്രിയാമ് ।
ശോകരക്തേക്ഷണശ്ശോകാദുന്മത്ത ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ 10 ॥
വൃക്ഷാദ്വൃക്ഷം പ്രധാവന്സഗിരേശ്ചാദ്രിം നദാന്നദീമ് ।
ബഭൂവ വിലപന്രാമശ്ശോകാര്ണവപരിപ്ലുതഃ ॥ 11 ॥
അപി കാചിത്ത്വയാ ദൃഷ്ടാ സാ കദമ്ബപ്രിയാ പ്രിയാ ।
കദമ്ബ യദി ജാനീഷേ ശംസ സീതാം ശുഭാനനാമ് ॥ 12 ॥
സ്നിഗ്ധപല്ലവസങ്കാശാ പീതകൌശേയവാസിനീ ।
ശംസസ്വ യദി വാ ദൃഷ്ടാ ബില്വ ബില്വോപമസ്തനീ ॥ 13 ॥
അഥവാഽര്ജുന ശംസ ത്വം പ്രിയാം താമര്ജുനപ്രിയാമ് ।
ജനകസ്യ സുതാ ഭീരുര്യദി ജീവതി വാ ന വാ ॥ 14 ॥
കകുഭഃ കകുഭോരൂം താം വ്യക്തം ജാനാതി മൈഥിലീമ് ।
യഥാ പല്ലവപുഷ്പാഢ്യോ ഭാതി ഹ്യേഷ വനസ്പതിഃ ॥ 15 ॥
ഭ്രമരൈരുപഗീതശ്ച യഥാ ദ്രുമവരോ ഹ്യയമ് ।
ഏഷ വ്യക്തം വിജാനാതി തിലകസ്തിലകപ്രിയാമ് ॥ 16 ॥
അശോക ശോകാപനുദ ശോകോപഹതചേതസമ് ।
ത്വന്നാമാനം കുരു ക്ഷിപ്രം പ്രിയാസന്ദര്ശനേന മാമ് ॥ 17 ॥
യദി താല ത്വയാ ദൃഷ്ടാ പക്വതാലഫലസ്തനീ ।
കഥയസ്വ വരാരോഹാം കാരുണ്യം യദി തേ മയി ॥ 18 ॥
യദി ദൃഷ്ടാ ത്വയാ സീതാ ജമ്ബു ജമ്ബൂഫലോപമാ ।
പ്രിയാം യദി വിജാനീഷേ നിഃശങ്കം കഥയസ്വ മേ ॥ 19 ॥
അഹോ ത്വം കര്ണികാരാദ്യ സുപുഷ്പൈശ്ശോഭസേ ഭൃശമ് ।
കര്ണികാരപ്രിയാ സാധ്വീ ശംസ ദൃഷ്ടാ പ്രിയാ യദി ॥ 20 ॥
ചൂതനീപമഹാസാലാന്പനസാന്കുരവാന്ധവാന് ।
ദാഡിമാനനസാന്ഗത്വാ ദൃഷ്ട്വാ രാമോ മഹായശാഃ ॥ 21 ॥
മല്ലികാ മാധവീശ്ചൈവ ചമ്പകാന്കേതകീസ്തഥാ ।
പൃച്ഛന്രാമോ വനേ ഭാന്തഃ ഉന്മത്ത ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ 22 ॥
അഥവാ മൃഗശാബാക്ഷീം മൃഗ ജാനാസി മൈഥിലീമ് ।
മൃഗവിപ്രേക്ഷണീ കാന്താ മൃഗീഭിസ്സഹിതാ ഭവേത് ॥ 23 ॥
ഗജ സാ ഗജനാസോരൂര്യദി ദൃഷ്ടാ ത്വയാ ഭവേത് ।
താം മന്യേ വിദിതാം തുഭ്യമാഖ്യാഹി വരവാരണ ॥ 24 ॥
ശാര്ദൂല യദി സാ ദൃഷ്ടാ പ്രിയാ ചന്ദ്രനിഭാനനാ ।
മൈഥിലീ മമ വിസ്രബ്ധം കഥയസ്വ ന തേ ഭയമ് ॥ 25 ॥
കിം ധാവസി പ്രിയേ ദൂരേ ദൃഷ്ടാസി കമലേക്ഷണേ ।
വൃക്ഷൈരാച്ഛാദ്യ ചാത്മാനം കിം മാം ന പ്രതിഭാഷസേ ॥ 26 ॥
തിഷ്ഠ തിഷ്ഠ വരാരോഹേ ന തേഽസ്തി കരുണാ മയി ।
നാത്യര്ഥം ഹാസ്യശീലാസി കിമര്ഥം മാമുപേക്ഷസേ ॥ 27 ॥
പീതകൌശേയകേനാസി സൂചിതാ വരവര്ണിനി ।
ധാവന്ത്യപി മയാ ദൃഷ്ടാ തിഷ്ഠ യദ്യസ്തി സൌഹൃദമ് ॥ 28 ॥
നൈവ സാ നൂനമഥവാ ഹിംസിതാ ചാരുഹാസിനീ ।
കൃച്ഛ്രപ്രാപ്തം ന മാം നൂനം യഥോപേക്ഷിതുമര്ഹതി ॥ 29 ॥
വ്യക്തം സാ ഭക്ഷിതാ ബാലാ രാക്ഷസൈഃ പിശിതാശനൈഃ ।
വിഭജ്യാങ്കാനി സര്വാണി മയാ വിരഹിതാ പ്രിയാ ॥ 30 ॥
നൂനം തച്ഛുഭദന്തോഷ്ഠം സുനാസം ചാരുകുണ്ഡലമ് ।
പൂര്ണചന്ദ്രനിഭം ഗ്രസ്തം മുഖന്നിഷ്പ്രഭതാം ഗതമ് ॥ 31 ॥
സാ ഹി ചമ്പകവര്ണാഭാ ഗ്രീവാ ഗ്രൈവേയശോഭിതാ ।
കോമലാ വിലപന്ത്യാസ്തു കാന്തായാ ഭക്ഷിതാ ശുഭാ ॥ 32 ॥
നൂനം വിക്ഷിപ്യമാണൌ തൌ ബാഹൂ പല്ലവകോമലൌ ।
ഭക്ഷിതൌ വേപമാനാഗ്രൌ സഹസ്താഭരണാങ്ഗദൌ ॥ 33 ॥
മയാ വിരഹിതാ ബാലാ രക്ഷസാം ഭക്ഷണായ വൈ ।
സാര്ധേനേവ പരിത്യക്താ ഭക്ഷിതാ ബഹുബാന്ധവാ ॥ 34 ॥
ഹാ ലക്ഷ്മണ മഹാബാഹോ പശ്യസി ത്വം പ്രിയാം ക്വചിത് ।
ഹാ പ്രിയേ ക്വ ഗതാ ഭദ്രേ ഹാ സീതേതി പുനഃ പുനഃ ॥ 35 ॥
ഇത്യേവം വിലപന്രാമഃ പരിധാവന്വനാദ്വനമ് ।
ക്വചിദുദ്ഭ്രമതേ വേഗാത്ക്വചിദ്വിഭ്രമതേ ബലാത് ॥ 36 ॥
ക്വചിന്മത്ത ഇവാഭാതി കാന്താന്വേഷണതത്പരഃ ।
സ വനാനി നദീശ്ശൈലാന് ഗിരിപ്രസ്രവണാനി ച ॥ 37 ॥
കാനനാനി ച വേഗേന ഭ്രമത്യപരിസംസ്ഥിതഃ ।
തഥാ സ ഗത്വാ വിപുലം മഹദ്വനം പരീത്യ സര്വം ത്വഥ മൈഥിലീം പ്രതി ।
അനിഷ്ഠിതാശസ്സചകാര മാര്ഗണേ പുനഃ പ്രിയായാഃ പരമം പരിശ്രമമ് ॥ 38 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षष्टितमस्सर्गः ।
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत ॥ 1 ॥
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च ॥ 2 ॥
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ 3 ॥
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः ॥ 4 ॥
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ 5 ॥
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम् ॥ 6 ॥
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ 7 ॥
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ 8 ॥
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ 9 ॥
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 10 ॥
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः ॥ 11 ॥
अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ 12 ॥
स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ 13 ॥
अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ 14 ॥
ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ 15 ॥
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ 16 ॥
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥ 17 ॥
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ 18 ॥
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ 19 ॥
अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि ॥ 20 ॥
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान् ।
दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ 21 ॥
मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा ।
पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 22 ॥
अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत् ॥ 23 ॥
गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ 24 ॥
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम् ॥ 25 ॥
किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ 26 ॥
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ 27 ॥
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ 28 ॥
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ 29 ॥
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ 30 ॥
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखन्निष्प्रभतां गतम् ॥ 31 ॥
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ 32 ॥
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ 33 ॥
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ 34 ॥
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ 35 ॥
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ॥ 36 ॥
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ॥ 37 ॥
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ।
तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.