ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുര്ഥസ്സര്ഗഃ ।
ഹ്രിയമാണൌ തു തൌ ദൃഷ്ട്വാ വൈദേഹീ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
ഉച്ചൈസ്സ്വരേണ ചുക്രോശ പ്രഗൃഹ്യ സുമഹാജാഭുജൌ ॥ 1 ॥
ഏഷ ദാശരഥീ രാമഃ സത്യവാന് ശീലവാന് ശുചിഃ ।
രക്ഷസാ രൌദ്രരൂപേണ ഹ്രിയതേ സഹലക്ഷ്മണഃ ॥ 2 ॥
മാമൃകാ ഭക്ഷയിഷ്യന്തി ശാര്ദൂലാദ്വീപിനസ്തഥാ ।
മാം ഹരോത്സൃജ കാകുത്സ്ഥൌ നമസ്തേ രാക്ഷസോത്തമ ॥ 3 ॥
തസ്യാസ്തദ്വചനം ശ്രുത്വാ വൈദേഹ്യാ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
വേഗം പ്രചക്രതുര്വീരൌ വധേ തസ്യ ദുരാത്മനഃ ॥ 4 ॥
തസ്യ രൌദ്രസ്യ സൌമിത്രിഃ സവ്യം ബാഹും ബഭഞ്ജ ഹ ।
രാമസ്തു ദക്ഷിണം ബാഹും തരസാ തസ്യ രക്ഷസഃ ॥ 5 ॥
സ ഭഗ്നബാഹുസ്സവിഗ്നോ നിപപാതാശു രാക്ഷസഃ ।
ധരണ്യാം മേഘസങ്കാശോ വജ്രഭിന്ന ഇവാചലഃ ॥ 6 ॥
മുഷ്ടിഭിര്ജാനുഭിഃ പദ്ഭിഃ സൂദയന്തൌ തു രാക്ഷസമ് ।
ഉദ്യമ്യോദ്യമ്യ ചാപ്യേനം സ്ഥണ്ഡിലേ നിഷ്പിപേഷതുഃ ॥ 7 ॥
സ വിദ്ധോ ബഹുഭിര്ബാണൈഃ ഖങ്ഗാഭ്യാം ച പരിക്ഷതഃ ।
നിഷ്പിഷ്ടോ ബഹുധാ ഭൂമൌ ന മമാര സ രാക്ഷസഃ ॥ 8 ॥
തം പ്രേക്ഷ്യ രാമഃ സുഭൃശമവധ്യമചലോപമമ് ।
ഭയേഷ്വഭയദശ്ശ്രീമാനിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 9 ॥
തപസാ പുരുഷവ്യാഘ്ര രാക്ഷസോഽയം ന ശക്യതേ ।
ശസ്ത്രേണ യുധി നിര്ജേതും രാക്ഷസം നിഖനാവഹേ ॥ 10 ॥
കുഞ്ജരസ്യേവ രൌദ്രസ്യ രാക്ഷസസ്യാസ്യ ലക്ഷ്മണ ।
വനേഽസ്മിന് സുമഹച്ഛ്വഭ്രം ഖന്യതാം രൌദ്രവര്ചസഃ ॥ 11 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ ലക്ഷ്മണം രാമഃ പ്രദരഃ ഖന്യതാമിതി ।
തസ്ഥൌ വിരാധമാക്രമ്യ കണ്ഠേ പാദേന വീര്യവാന് ॥ 12 ॥
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവേണോക്തം രാക്ഷസഃ പ്രശ്രിതം വചഃ ।
ഇദം പ്രോവാച കാകുത്ഥ്സം വിരാധഃ പുരുഷര്ഷഭമ് ॥ 13 ॥
ഹതോഽസ്മി പുരുഷവ്യാഘ്ര ശക്രതുല്യബലേന വൈ ।
മയാ തു പൂര്വം ത്വം മോഹാന്ന ജ്ഞാതഃ പുരുഷര്ഷഭ ॥ 14 ॥
കൌസല്യാസുപ്രജാ രാമ താതസ്ത്വം വിദിതോ മയാ ।
വൈദേഹീ ച മഹാഭാഗാ ലക്ഷ്മണശ്ച മഹായശാഃ ॥ 15 ॥
അഭിശാപാദഹം ഘോരാം പ്രവിഷ്ടോ രാക്ഷസീം തനുമ് ।
തുമ്ബുരുര്നാമ ഗന്ധര്വഃ ശപ്തോ വൈശ്രവണേന ഹ ॥ 16 ॥
പ്രസാദ്യമാനശ്ച മയാ സോഽബ്രവീന്മാം മഹായശാഃ ।
യദാ ദാശരഥീ രാമസ്ത്വാം വധിഷ്യതി സംയുഗേ ।
തദാ പ്രകൃതിമാപന്നോ ഭവാന്സ്വര്ഗം ഗമിഷ്യതി ॥ 17 ॥
അനുപസ്ഥീയമാനോ മാം സ ക്രുദ്ധോ വ്യാജഹാര ഹ ।
ഇതി വൈശ്രവണോ രാജാ രമ്ഭാസക്തമുവാച ഹ ॥ 18 ॥
തവ പ്രസാദാന്മുക്തോഽഹമിഹശാപാത്സുദാരുണാത് ।
ഭുവനം സ്വം ഗമിഷ്യാമി സ്വസ്തി വോഽസ്തു പരന്തപ ॥ 19 ॥
ഇതോ വസതി ധര്മാത്മാ ശരഭങ്ഗഃ പ്രതാപവാന് ॥ 20 ॥
അധ്യര്ധയോജനേ താത മഹര്ഷിസ്സൂര്യസന്നിഭഃ ।
തം ക്ഷിപ്രമധിഗച്ഛ ത്വം സ തേ ശ്രേയോഽഭിധാസ്യതി ॥ 21 ॥
അവടേ ചാപി മാം രാമ പ്രക്ഷിപ്യ കുശലീ വ്രജ ।
രക്ഷസാം ഗതസത്ത്വാനാമേഷ ധര്മസ്സസനാതനഃ ।
അവടേ യേ നിധീയന്തേ തേഷാം ലോകാസ്സനാതനാഃ ॥ 22 ॥
ഏവമുക്ത്വാ തു കാകുത്ഥ്സം വിരാധശ്ശരപീഡിതഃ ।
ബഭൂവ സ്വര്ഗസമ്പ്രാപ്തോ ന്യസ്തദേഹോ മഹാബലഃ ॥ 23 ॥
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവോ വാക്യം ലക്ഷ്മണം വ്യാദിദേശ ഹ ।
കുഞ്ജരസ്യേവ രൌദ്രസ്യ രാക്ഷസസ്യാസ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 24 ॥
വനേഽസ്മിന് സുമഹച്ഛ്വഭ്രം ഖന്യതാം രൌദകര്മണഃ ।
ഇത്യുക്ത്വാ ലക്ഷ്മണം രാമഃ പ്രദരഃ ഖന്യതാമിതി ।
തസ്ഥൌ വിരാധമാക്രമ്യ കണ്ഠേ പാദേന വീര്യവാന് ॥ 25 ॥
തതഃ ഖനിത്രമാദായ ലക്ഷ്മണശ്ശ്വഭ്രമുത്തമമ് ।
അഖനത്പാര്ശ്വതസ്തസ്യ വിരാധസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 26 ॥
തം മുക്തകണ്ഠന്നിക്ഷിപ്യ ശങ്കുകര്ണം മഹാസ്വനമ് ।
വിരാധം പ്രാക്ഷിപച്ഛ്വഭ്രേ നദന്തം ഭൈരവസ്വനമ് ॥ 27 ॥
തമാഹവേ ദാരുണമാശുവിക്രമൌ സ്ഥിരാവുഭൌ സംയതി രാമലക്ഷ്മണൌ ।
മുദാന്വിതൌ ചിക്ഷിപതുര്ഭയാവഹം നദന്തമുത്ക്ഷിപ്യ ബിലേ തു രാക്ഷസമ് ॥ 28 ॥
അവധ്യതാം പ്രേക്ഷ്യ മഹാസുരസ്യ തൌ ശിതേന ശസ്ത്രേണ തദാ നരര്ഷഭൌ ।
സമര്ഥ്യ ചാത്യര്ഥവിശാരദാവുഭൌ ബിലേ വിരാധസ്യ വധം പ്രചക്രതുഃ ॥ 29 ॥
സ്വയം വിരാധേന ഹി മൃത്യുരാത്മനഃ പ്രസഹ്യ രാമേണ യഥാര്ഥമീപ്സിതഃ ।
നിവേദിതഃ കാനനചാരിണാ സ്വയം ന മേ വധഃ ശസ്ത്രകൃതോ ഭവേദിതി ॥ 30 ॥
തദേവ രാമേണ നിശമ്യ ഭാഷിതം കൃതാ മതിസ്തസ്യ ബിലപ്രവേശനേ ।
ബിലം ച രാമേണാതിബലേന രക്ഷസാ പ്രവേശ്യമാനേന വനം വിനാദിതമ് ॥ 31 ॥
പ്രഹൃഷ്ടരൂപാവിവ രാമലക്ഷ്മണൌ വിരാധമുര്വ്യാ പ്രദരേ നിഹത്യ തൌ ।
നനന്ദതുര്വീതഭയൌ മഹാവനേ ശിലാഭിരന്തര്ദധതുശ്ച രാക്ഷസമ് ॥ 32 ॥
തതസ്തു തൌ കാഞ്ചനചിത്രകാര്മുകൌ നിഹത്യ രക്ഷഃ പരിഗൃഹ്യ മൈഥിലീമ് ।
വിജഹ്രതു സ്തൌ മുദിതൌ മഹാവനേ ദിവി സ്ഥിതൌ ചന്ദ്രദിവാകരാവിവ ॥ 33 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ചതുര്ഥസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
ह्रियमाणौ तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाजाभुजौ ॥ 1 ॥
एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ 2 ॥
मामृका भक्षयिष्यन्ति शार्दूलाद्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ 3 ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ 4 ॥
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ 5 ॥
स भग्नबाहुस्सविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ 6 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ 7 ॥
स विद्धो बहुभिर्बाणैः खङ्गाभ्यां च परिक्षतः ।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ 8 ॥
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् ।
भयेष्वभयदश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 9 ॥
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते ।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ 10 ॥
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ 11 ॥
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 12 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः ।
इदं प्रोवाच काकुत्थ्सं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ 13 ॥
हतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै ।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ 14 ॥
कौसल्यासुप्रजा राम तातस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ 15 ॥
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन ह ॥ 16 ॥
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ।
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ॥ 17 ॥
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ 18 ॥
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमिहशापात्सुदारुणात् ।
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ॥ 19 ॥
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ 20 ॥
अध्यर्धयोजने तात महर्षिस्सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमधिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ 21 ॥
अवटे चापि मां राम प्रक्षिप्य कुशली व्रज ।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मस्ससनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकास्सनातनाः ॥ 22 ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्थ्सं विराधश्शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ 23 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ।
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ॥ 24 ॥
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौदकर्मणः ।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 25 ॥
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणश्श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ 26 ॥
तं मुक्तकण्ठन्निक्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ 27 ॥
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बिले तु राक्षसम् ॥ 28 ॥
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ 29 ॥
स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ 30 ॥
तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने ।
बिलं च रामेणातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ 31 ॥
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्या प्रदरे निहत्य तौ ।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ 32 ॥
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतु स्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ 33 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.