ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଥସ୍ସର୍ଗଃ ।
ହ୍ରିଯମାଣୌ ତୁ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ଉଚ୍ଚୈସ୍ସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁମହାଜାଭୁଜୌ ॥ 1 ॥
ଏଷ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଶୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ ।
ରକ୍ଷସା ରୌଦ୍ରରୂପେଣ ହ୍ରିଯତେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ 2 ॥
ମାମୃକା ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଶାର୍ଦୂଲାଦ୍ଵୀପିନସ୍ତଥା ।
ମାଂ ହରୋତ୍ସୃଜ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ନମସ୍ତେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ ॥ 3 ॥
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈଦେହ୍ଯା ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ଵେଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁର୍ଵୀରୌ ଵଧେ ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ॥ 4 ॥
ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ସଵ୍ଯଂ ବାହୁଂ ବଭଞ୍ଜ ହ ।
ରାମସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ତରସା ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ ॥ 5 ॥
ସ ଭଗ୍ନବାହୁସ୍ସଵିଗ୍ନୋ ନିପପାତାଶୁ ରାକ୍ଷସଃ ।
ଧରଣ୍ଯାଂ ମେଘସଙ୍କାଶୋ ଵଜ୍ରଭିନ୍ନ ଇଵାଚଲଃ ॥ 6 ॥
ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଜାନୁଭିଃ ପଦ୍ଭିଃ ସୂଦଯନ୍ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍ ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯୋଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାପ୍ଯେନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ନିଷ୍ପିପେଷତୁଃ ॥ 7 ॥
ସ ଵିଦ୍ଧୋ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ ଖଙ୍ଗାଭ୍ଯାଂ ଚ ପରିକ୍ଷତଃ ।
ନିଷ୍ପିଷ୍ଟୋ ବହୁଧା ଭୂମୌ ନ ମମାର ସ ରାକ୍ଷସଃ ॥ 8 ॥
ତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଃ ସୁଭୃଶମଵଧ୍ଯମଚଲୋପମମ୍ ।
ଭଯେଷ୍ଵଭଯଦଶ୍ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 9 ॥
ତପସା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ରାକ୍ଷସୋଽଯଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ।
ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଯୁଧି ନିର୍ଜେତୁଂ ରାକ୍ଷସଂ ନିଖନାଵହେ ॥ 10 ॥
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ସୁମହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରଂ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରଵର୍ଚସଃ ॥ 11 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି ।
ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 12 ॥
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ ।
ଇଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ କାକୁତ୍ଥ୍ସଂ ଵିରାଧଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍ ॥ 13 ॥
ହତୋଽସ୍ମି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯବଲେନ ଵୈ ।
ମଯା ତୁ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ମୋହାନ୍ନ ଜ୍ଞାତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ॥ 14 ॥
କୌସଲ୍ଯାସୁପ୍ରଜା ରାମ ତାତସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦିତୋ ମଯା ।
ଵୈଦେହୀ ଚ ମହାଭାଗା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ ॥ 15 ॥
ଅଭିଶାପାଦହଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମ୍ ।
ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଶପ୍ତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ହ ॥ 16 ॥
ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମଯା ସୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମାଂ ମହାଯଶାଃ ।
ଯଦା ଦାଶରଥୀ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଧିଷ୍ଯତି ସଂଯୁଗେ ।
ତଦା ପ୍ରକୃତିମାପନ୍ନୋ ଭଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯତି ॥ 17 ॥
ଅନୁପସ୍ଥୀଯମାନୋ ମାଂ ସ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯାଜହାର ହ ।
ଇତି ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ରମ୍ଭାସକ୍ତମୁଵାଚ ହ ॥ 18 ॥
ତଵ ପ୍ରସାଦାନ୍ମୁକ୍ତୋଽହମିହଶାପାତ୍ସୁଦାରୁଣାତ୍ ।
ଭୁଵନଂ ସ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ପରନ୍ତପ ॥ 19 ॥
ଇତୋ ଵସତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶରଭଙ୍ଗଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ॥ 20 ॥
ଅଧ୍ଯର୍ଧଯୋଜନେ ତାତ ମହର୍ଷିସ୍ସୂର୍ଯସନ୍ନିଭଃ ।
ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଧିଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ ତେ ଶ୍ରେଯୋଽଭିଧାସ୍ଯତି ॥ 21 ॥
ଅଵଟେ ଚାପି ମାଂ ରାମ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ କୁଶଲୀ ଵ୍ରଜ ।
ରକ୍ଷସାଂ ଗତସତ୍ତ୍ଵାନାମେଷ ଧର୍ମସ୍ସସନାତନଃ ।
ଅଵଟେ ଯେ ନିଧୀଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ଲୋକାସ୍ସନାତନାଃ ॥ 22 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କାକୁତ୍ଥ୍ସଂ ଵିରାଧଶ୍ଶରପୀଡିତଃ ।
ବଭୂଵ ସ୍ଵର୍ଗସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ୍ଯସ୍ତଦେହୋ ମହାବଲଃ ॥ 23 ॥
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହ ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 24 ॥
ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ସୁମହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରଂ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦକର୍ମଣଃ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି ।
ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 25 ॥
ତତଃ ଖନିତ୍ରମାଦାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଶ୍ଵଭ୍ରମୁତ୍ତମମ୍ ।
ଅଖନତ୍ପାର୍ଶ୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଵିରାଧସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 26 ॥
ତଂ ମୁକ୍ତକଣ୍ଠନ୍ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶଙ୍କୁକର୍ଣଂ ମହାସ୍ଵନମ୍ ।
ଵିରାଧଂ ପ୍ରାକ୍ଷିପଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରେ ନଦନ୍ତଂ ଭୈରଵସ୍ଵନମ୍ ॥ 27 ॥
ତମାହଵେ ଦାରୁଣମାଶୁଵିକ୍ରମୌ ସ୍ଥିରାଵୁଭୌ ସଂଯତି ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ମୁଦାନ୍ଵିତୌ ଚିକ୍ଷିପତୁର୍ଭଯାଵହଂ ନଦନ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ବିଲେ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍ ॥ 28 ॥
ଅଵଧ୍ଯତାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମହାସୁରସ୍ଯ ତୌ ଶିତେନ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ତଦା ନରର୍ଷଭୌ ।
ସମର୍ଥ୍ଯ ଚାତ୍ଯର୍ଥଵିଶାରଦାଵୁଭୌ ବିଲେ ଵିରାଧସ୍ଯ ଵଧଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁଃ ॥ 29 ॥
ସ୍ଵଯଂ ଵିରାଧେନ ହି ମୃତ୍ଯୁରାତ୍ମନଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ରାମେଣ ଯଥାର୍ଥମୀପ୍ସିତଃ ।
ନିଵେଦିତଃ କାନନଚାରିଣା ସ୍ଵଯଂ ନ ମେ ଵଧଃ ଶସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଭଵେଦିତି ॥ 30 ॥
ତଦେଵ ରାମେଣ ନିଶମ୍ଯ ଭାଷିତଂ କୃତା ମତିସ୍ତସ୍ଯ ବିଲପ୍ରଵେଶନେ ।
ବିଲଂ ଚ ରାମେଣାତିବଲେନ ରକ୍ଷସା ପ୍ରଵେଶ୍ଯମାନେନ ଵନଂ ଵିନାଦିତମ୍ ॥ 31 ॥
ପ୍ରହୃଷ୍ଟରୂପାଵିଵ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ଵିରାଧମୁର୍ଵ୍ଯା ପ୍ରଦରେ ନିହତ୍ଯ ତୌ ।
ନନନ୍ଦତୁର୍ଵୀତଭଯୌ ମହାଵନେ ଶିଲାଭିରନ୍ତର୍ଦଧତୁଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସମ୍ ॥ 32 ॥
ତତସ୍ତୁ ତୌ କାଞ୍ଚନଚିତ୍ରକାର୍ମୁକୌ ନିହତ୍ଯ ରକ୍ଷଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ଵିଜହ୍ରତୁ ସ୍ତୌ ମୁଦିତୌ ମହାଵନେ ଦିଵି ସ୍ଥିତୌ ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରାଵିଵ ॥ 33 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
ह्रियमाणौ तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाजाभुजौ ॥ 1 ॥
एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ 2 ॥
मामृका भक्षयिष्यन्ति शार्दूलाद्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ 3 ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ 4 ॥
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ 5 ॥
स भग्नबाहुस्सविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ 6 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ 7 ॥
स विद्धो बहुभिर्बाणैः खङ्गाभ्यां च परिक्षतः ।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ 8 ॥
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् ।
भयेष्वभयदश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 9 ॥
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते ।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ 10 ॥
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ 11 ॥
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 12 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः ।
इदं प्रोवाच काकुत्थ्सं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ 13 ॥
हतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै ।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ 14 ॥
कौसल्यासुप्रजा राम तातस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ 15 ॥
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन ह ॥ 16 ॥
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ।
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ॥ 17 ॥
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ 18 ॥
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमिहशापात्सुदारुणात् ।
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ॥ 19 ॥
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ 20 ॥
अध्यर्धयोजने तात महर्षिस्सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमधिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ 21 ॥
अवटे चापि मां राम प्रक्षिप्य कुशली व्रज ।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मस्ससनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकास्सनातनाः ॥ 22 ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्थ्सं विराधश्शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ 23 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ।
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ॥ 24 ॥
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौदकर्मणः ।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 25 ॥
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणश्श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ 26 ॥
तं मुक्तकण्ठन्निक्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ 27 ॥
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बिले तु राक्षसम् ॥ 28 ॥
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ 29 ॥
स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ 30 ॥
तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने ।
बिलं च रामेणातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ 31 ॥
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्या प्रदरे निहत्य तौ ।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ 32 ॥
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतु स्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ 33 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.