ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଭୃଶମାଵ୍ରଜମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯାଧୋ ଵାମଲୋଚନମ୍ ।
ପ୍ରାସ୍ଫୁରଚ୍ଚାସ୍ଖଲଦ୍ରାମୋ ଵେପଥୁଶ୍ଚାପ୍ଯ ଜାଯତ ॥ 1 ॥
ଉପାଲକ୍ଷ୍ଯ ନିମିତ୍ତାନି ସୋଽଶୁଭାନି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ।
ଅପି କ୍ଷେମଂ ନୁ ସୀତାଯା ଇତି ଵୈ ଵ୍ଯାଜହାର ଚ ॥ 2 ॥
ତ୍ଵରମାଣୋ ଜଗାମାଥ ସୀତାଦର୍ଶନଲାଲସଃ ।
ଶୂନ୍ଯମାଵସଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଭୂଵୋଦ୍ଵିଗ୍ନମାନସଃ ॥ 3 ॥
ଉଦ୍ଭ୍ରମନ୍ନିଵ ଵେଗେନ ଵିକ୍ଷିପନ୍ରଘୁନନ୍ଦନଃ ।
ତତ୍ର ତତ୍ରୋଟଜସ୍ଥାନମଭିଵୀକ୍ଷଯ ସମନ୍ତତଃ ॥ 4 ॥
ଦଦର୍ଶ ପର୍ଣଶାଲାଂ ଚ ରହିତାଂ ସୀତଯା ତଦା ।
ଶ୍ରିଯା ଵିରହିତାଂ ଧ୍ଵସ୍ତାଂ ହେମନ୍ତେ ପଦ୍ମିନୀମିଵ ॥ 5 ॥
ରୁଦନ୍ତମିଵ ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ମ୍ଲାନପୁଷ୍ପମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍ ।
ଶ୍ରିଯା ଵିହୀନଂ ଵିଧ୍ଵସ୍ତଂ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଵନଦେଵତମ୍ ॥ 6 ॥
ଵିପ୍ରକୀର୍ଣାଜିନକୁଶଂ ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧବ୍ରୁସୀକଟମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯଂ ନିଜସ୍ଥାନଂ ଵିଲଲାପ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 7 ॥
ହୃତା ମୃତା ଵା ନଷ୍ଟା ଵା ଭକ୍ଷିତା ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି ।
ନିଲୀନାପ୍ଯଥଵା ଭୀରୁରଥଵା ଵନମାଶ୍ରିତା ॥ 8 ॥
ଗତା ଵିଚେତୁଂ ପୁଷ୍ପାଣି ଫଲାନ୍ଯପି ଚ ଵା ପୁନଃ ।
ଅଥଵା ପଦ୍ମିନୀଂ ଯାତା ଜଲାର୍ଥଂ ଵା ନଦୀଂ ଗତା ॥ 9 ॥
ଯତ୍ନାନ୍ମୃଗଯମାଣସ୍ତୁ ନାସସାଦ ଵନେ ପ୍ରିଯାମ୍ ।
ଶୋକରକ୍ତେକ୍ଷଣଶ୍ଶୋକାଦୁନ୍ମତ୍ତ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 10 ॥
ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଵୃକ୍ଷଂ ପ୍ରଧାଵନ୍ସଗିରେଶ୍ଚାଦ୍ରିଂ ନଦାନ୍ନଦୀମ୍ ।
ବଭୂଵ ଵିଲପନ୍ରାମଶ୍ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତଃ ॥ 11 ॥
ଅପି କାଚିତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ସା କଦମ୍ବପ୍ରିଯା ପ୍ରିଯା ।
କଦମ୍ବ ଯଦି ଜାନୀଷେ ଶଂସ ସୀତାଂ ଶୁଭାନନାମ୍ ॥ 12 ॥
ସ୍ନିଗ୍ଧପଲ୍ଲଵସଙ୍କାଶା ପୀତକୌଶେଯଵାସିନୀ ।
ଶଂସସ୍ଵ ଯଦି ଵା ଦୃଷ୍ଟା ବିଲ୍ଵ ବିଲ୍ଵୋପମସ୍ତନୀ ॥ 13 ॥
ଅଥଵାଽର୍ଜୁନ ଶଂସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯାଂ ତାମର୍ଜୁନପ୍ରିଯାମ୍ ।
ଜନକସ୍ଯ ସୁତା ଭୀରୁର୍ଯଦି ଜୀଵତି ଵା ନ ଵା ॥ 14 ॥
କକୁଭଃ କକୁଭୋରୂଂ ତାଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜାନାତି ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ଯଥା ପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପାଢ୍ଯୋ ଭାତି ହ୍ଯେଷ ଵନସ୍ପତିଃ ॥ 15 ॥
ଭ୍ରମରୈରୁପଗୀତଶ୍ଚ ଯଥା ଦ୍ରୁମଵରୋ ହ୍ଯଯମ୍ ।
ଏଷ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଜାନାତି ତିଲକସ୍ତିଲକପ୍ରିଯାମ୍ ॥ 16 ॥
ଅଶୋକ ଶୋକାପନୁଦ ଶୋକୋପହତଚେତସମ୍ ।
ତ୍ଵନ୍ନାମାନଂ କୁରୁ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରିଯାସନ୍ଦର୍ଶନେନ ମାମ୍ ॥ 17 ॥
ଯଦି ତାଲ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ପକ୍ଵତାଲଫଲସ୍ତନୀ ।
କଥଯସ୍ଵ ଵରାରୋହାଂ କାରୁଣ୍ଯଂ ଯଦି ତେ ମଯି ॥ 18 ॥
ଯଦି ଦୃଷ୍ଟା ତ୍ଵଯା ସୀତା ଜମ୍ବୁ ଜମ୍ବୂଫଲୋପମା ।
ପ୍ରିଯାଂ ଯଦି ଵିଜାନୀଷେ ନିଃଶଙ୍କଂ କଥଯସ୍ଵ ମେ ॥ 19 ॥
ଅହୋ ତ୍ଵଂ କର୍ଣିକାରାଦ୍ଯ ସୁପୁଷ୍ପୈଶ୍ଶୋଭସେ ଭୃଶମ୍ ।
କର୍ଣିକାରପ୍ରିଯା ସାଧ୍ଵୀ ଶଂସ ଦୃଷ୍ଟା ପ୍ରିଯା ଯଦି ॥ 20 ॥
ଚୂତନୀପମହାସାଲାନ୍ପନସାନ୍କୁରଵାନ୍ଧଵାନ୍ ।
ଦାଡିମାନନସାନ୍ଗତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ମହାଯଶାଃ ॥ 21 ॥
ମଲ୍ଲିକା ମାଧଵୀଶ୍ଚୈଵ ଚମ୍ପକାନ୍କେତକୀସ୍ତଥା ।
ପୃଚ୍ଛନ୍ରାମୋ ଵନେ ଭାନ୍ତଃ ଉନ୍ମତ୍ତ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 22 ॥
ଅଥଵା ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀଂ ମୃଗ ଜାନାସି ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ମୃଗଵିପ୍ରେକ୍ଷଣୀ କାନ୍ତା ମୃଗୀଭିସ୍ସହିତା ଭଵେତ୍ ॥ 23 ॥
ଗଜ ସା ଗଜନାସୋରୂର୍ଯଦି ଦୃଷ୍ଟା ତ୍ଵଯା ଭଵେତ୍ ।
ତାଂ ମନ୍ଯେ ଵିଦିତାଂ ତୁଭ୍ଯମାଖ୍ଯାହି ଵରଵାରଣ ॥ 24 ॥
ଶାର୍ଦୂଲ ଯଦି ସା ଦୃଷ୍ଟା ପ୍ରିଯା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନା ।
ମୈଥିଲୀ ମମ ଵିସ୍ରବ୍ଧଂ କଥଯସ୍ଵ ନ ତେ ଭଯମ୍ ॥ 25 ॥
କିଂ ଧାଵସି ପ୍ରିଯେ ଦୂରେ ଦୃଷ୍ଟାସି କମଲେକ୍ଷଣେ ।
ଵୃକ୍ଷୈରାଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ ॥ 26 ॥
ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠ ଵରାରୋହେ ନ ତେଽସ୍ତି କରୁଣା ମଯି ।
ନାତ୍ଯର୍ଥଂ ହାସ୍ଯଶୀଲାସି କିମର୍ଥଂ ମାମୁପେକ୍ଷସେ ॥ 27 ॥
ପୀତକୌଶେଯକେନାସି ସୂଚିତା ଵରଵର୍ଣିନି ।
ଧାଵନ୍ତ୍ଯପି ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ତିଷ୍ଠ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ସୌହୃଦମ୍ ॥ 28 ॥
ନୈଵ ସା ନୂନମଥଵା ହିଂସିତା ଚାରୁହାସିନୀ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ମାଂ ନୂନଂ ଯଥୋପେକ୍ଷିତୁମର୍ହତି ॥ 29 ॥
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସା ଭକ୍ଷିତା ବାଲା ରାକ୍ଷସୈଃ ପିଶିତାଶନୈଃ ।
ଵିଭଜ୍ଯାଙ୍କାନି ସର୍ଵାଣି ମଯା ଵିରହିତା ପ୍ରିଯା ॥ 30 ॥
ନୂନଂ ତଚ୍ଛୁଭଦନ୍ତୋଷ୍ଠଂ ସୁନାସଂ ଚାରୁକୁଣ୍ଡଲମ୍ ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭଂ ଗ୍ରସ୍ତଂ ମୁଖନ୍ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତମ୍ ॥ 31 ॥
ସା ହି ଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭା ଗ୍ରୀଵା ଗ୍ରୈଵେଯଶୋଭିତା ।
କୋମଲା ଵିଲପନ୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ କାନ୍ତାଯା ଭକ୍ଷିତା ଶୁଭା ॥ 32 ॥
ନୂନଂ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯମାଣୌ ତୌ ବାହୂ ପଲ୍ଲଵକୋମଲୌ ।
ଭକ୍ଷିତୌ ଵେପମାନାଗ୍ରୌ ସହସ୍ତାଭରଣାଙ୍ଗଦୌ ॥ 33 ॥
ମଯା ଵିରହିତା ବାଲା ରକ୍ଷସାଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଵୈ ।
ସାର୍ଧେନେଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଭକ୍ଷିତା ବହୁବାନ୍ଧଵା ॥ 34 ॥
ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାବାହୋ ପଶ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ।
ହା ପ୍ରିଯେ କ୍ଵ ଗତା ଭଦ୍ରେ ହା ସୀତେତି ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 35 ॥
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ରାମଃ ପରିଧାଵନ୍ଵନାଦ୍ଵନମ୍ ।
କ୍ଵଚିଦୁଦ୍ଭ୍ରମତେ ଵେଗାତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵିଭ୍ରମତେ ବଲାତ୍ ॥ 36 ॥
କ୍ଵଚିନ୍ମତ୍ତ ଇଵାଭାତି କାନ୍ତାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରଃ ।
ସ ଵନାନି ନଦୀଶ୍ଶୈଲାନ୍ ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ ॥ 37 ॥
କାନନାନି ଚ ଵେଗେନ ଭ୍ରମତ୍ଯପରିସଂସ୍ଥିତଃ ।
ତଥା ସ ଗତ୍ଵା ଵିପୁଲଂ ମହଦ୍ଵନଂ ପରୀତ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଥ ମୈଥିଲୀଂ ପ୍ରତି ।
ଅନିଷ୍ଠିତାଶସ୍ସଚକାର ମାର୍ଗଣେ ପୁନଃ ପ୍ରିଯାଯାଃ ପରମଂ ପରିଶ୍ରମମ୍ ॥ 38 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षष्टितमस्सर्गः ।
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत ॥ 1 ॥
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च ॥ 2 ॥
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ 3 ॥
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः ॥ 4 ॥
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ 5 ॥
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम् ॥ 6 ॥
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ 7 ॥
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ 8 ॥
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ 9 ॥
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 10 ॥
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः ॥ 11 ॥
अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ 12 ॥
स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ 13 ॥
अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ 14 ॥
ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ 15 ॥
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ 16 ॥
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥ 17 ॥
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ 18 ॥
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ 19 ॥
अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि ॥ 20 ॥
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान् ।
दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ 21 ॥
मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा ।
पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 22 ॥
अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत् ॥ 23 ॥
गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ 24 ॥
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम् ॥ 25 ॥
किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ 26 ॥
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ 27 ॥
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ 28 ॥
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ 29 ॥
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ 30 ॥
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखन्निष्प्रभतां गतम् ॥ 31 ॥
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ 32 ॥
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ 33 ॥
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ 34 ॥
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ 35 ॥
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ॥ 36 ॥
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ॥ 37 ॥
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ।
तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.