ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அரண்யகாண்டம் ।
அத ஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ।
ப்ரு'ஶமாவ்ரஜமாநஸ்ய தஸ்யாதோ வாமலோசநம் ।
ப்ராஸ்புரச்சாஸ்கலத்ராமோ வேபதுஶ்சாப்ய ஜாயத ॥ 1 ॥
உபாலக்ஷ்ய நிமித்தாநி ஸோऽஶுபாநி முஹுர்முஹுஃ ।
அபி க்ஷேமம் நு ஸீதாயா இதி வை வ்யாஜஹார ச ॥ 2 ॥
த்வரமாணோ ஜகாமாத ஸீதாதர்ஶநலாலஸஃ ।
ஶூந்யமாவஸதம் த்ரு'ஷ்ட்வா பபூவோத்விக்நமாநஸஃ ॥ 3 ॥
உத்ப்ரமந்நிவ வேகேந விக்ஷிபந்ரகுநந்தநஃ ।
தத்ர தத்ரோடஜஸ்தாநமபிவீக்ஷய ஸமந்ததஃ ॥ 4 ॥
ததர்ஶ பர்ணஶாலாம் ச ரஹிதாம் ஸீதயா ததா ।
ஶ்ரியா விரஹிதாம் த்வஸ்தாம் ஹேமந்தே பத்மிநீமிவ ॥ 5 ॥
ருதந்தமிவ வ்ரு'க்ஷைஶ்ச ம்லாநபுஷ்பம்ரு'கத்விஜம் ।
ஶ்ரியா விஹீநம் வித்வஸ்தம் ஸந்த்யக்தவநதேவதம் ॥ 6 ॥
விப்ரகீர்ணாஜிநகுஶம் விப்ரவித்தப்ருஸீகடம் ।
த்ரு'ஷ்ட்வா ஶூந்யம் நிஜஸ்தாநம் விலலாப புநஃ புநஃ ॥ 7 ॥
ஹ்ரு'தா ம்ரு'தா வா நஷ்டா வா பக்ஷிதா வா பவிஷ்யதி ।
நிலீநாப்யதவா பீருரதவா வநமாஶ்ரிதா ॥ 8 ॥
கதா விசேதும் புஷ்பாணி பலாந்யபி ச வா புநஃ ।
அதவா பத்மிநீம் யாதா ஜலார்தம் வா நதீம் கதா ॥ 9 ॥
யத்நாந்ம்ரு'கயமாணஸ்து நாஸஸாத வநே ப்ரியாம் ।
ஶோகரக்தேக்ஷணஶ்ஶோகாதுந்மத்த இவ லக்ஷ்யதே ॥ 10 ॥
வ்ரு'க்ஷாத்வ்ரு'க்ஷம் ப்ரதாவந்ஸகிரேஶ்சாத்ரிம் நதாந்நதீம் ।
பபூவ விலபந்ராமஶ்ஶோகார்ணவபரிப்லுதஃ ॥ 11 ॥
அபி காசித்த்வயா த்ரு'ஷ்டா ஸா கதம்பப்ரியா ப்ரியா ।
கதம்ப யதி ஜாநீஷே ஶம்ஸ ஸீதாம் ஶுபாநநாம் ॥ 12 ॥
ஸ்நிக்தபல்லவஸங்காஶா பீதகௌஶேயவாஸிநீ ।
ஶம்ஸஸ்வ யதி வா த்ரு'ஷ்டா பில்வ பில்வோபமஸ்தநீ ॥ 13 ॥
அதவாऽர்ஜுந ஶம்ஸ த்வம் ப்ரியாம் தாமர்ஜுநப்ரியாம் ।
ஜநகஸ்ய ஸுதா பீருர்யதி ஜீவதி வா ந வா ॥ 14 ॥
ககுபஃ ககுபோரூம் தாம் வ்யக்தம் ஜாநாதி மைதிலீம் ।
யதா பல்லவபுஷ்பாட்யோ பாதி ஹ்யேஷ வநஸ்பதிஃ ॥ 15 ॥
ப்ரமரைருபகீதஶ்ச யதா த்ருமவரோ ஹ்யயம் ।
ஏஷ வ்யக்தம் விஜாநாதி திலகஸ்திலகப்ரியாம் ॥ 16 ॥
அஶோக ஶோகாபநுத ஶோகோபஹதசேதஸம் ।
த்வந்நாமாநம் குரு க்ஷிப்ரம் ப்ரியாஸந்தர்ஶநேந மாம் ॥ 17 ॥
யதி தால த்வயா த்ரு'ஷ்டா பக்வதாலபலஸ்தநீ ।
கதயஸ்வ வராரோஹாம் காருண்யம் யதி தே மயி ॥ 18 ॥
யதி த்ரு'ஷ்டா த்வயா ஸீதா ஜம்பு ஜம்பூபலோபமா ।
ப்ரியாம் யதி விஜாநீஷே நிஃஶங்கம் கதயஸ்வ மே ॥ 19 ॥
அஹோ த்வம் கர்ணிகாராத்ய ஸுபுஷ்பைஶ்ஶோபஸே ப்ரு'ஶம் ।
கர்ணிகாரப்ரியா ஸாத்வீ ஶம்ஸ த்ரு'ஷ்டா ப்ரியா யதி ॥ 20 ॥
சூதநீபமஹாஸாலாந்பநஸாந்குரவாந்தவாந் ।
தாடிமாநநஸாந்கத்வா த்ரு'ஷ்ட்வா ராமோ மஹாயஶாஃ ॥ 21 ॥
மல்லிகா மாதவீஶ்சைவ சம்பகாந்கேதகீஸ்ததா ।
ப்ரு'ச்சந்ராமோ வநே பாந்தஃ உந்மத்த இவ லக்ஷ்யதே ॥ 22 ॥
அதவா ம்ரு'கஶாபாக்ஷீம் ம்ரு'க ஜாநாஸி மைதிலீம் ।
ம்ரு'கவிப்ரேக்ஷணீ காந்தா ம்ரு'கீபிஸ்ஸஹிதா பவேத் ॥ 23 ॥
கஜ ஸா கஜநாஸோரூர்யதி த்ரு'ஷ்டா த்வயா பவேத் ।
தாம் மந்யே விதிதாம் துப்யமாக்யாஹி வரவாரண ॥ 24 ॥
ஶார்தூல யதி ஸா த்ரு'ஷ்டா ப்ரியா சந்த்ரநிபாநநா ।
மைதிலீ மம விஸ்ரப்தம் கதயஸ்வ ந தே பயம் ॥ 25 ॥
கிம் தாவஸி ப்ரியே தூரே த்ரு'ஷ்டாஸி கமலேக்ஷணே ।
வ்ரு'க்ஷைராச்சாத்ய சாத்மாநம் கிம் மாம் ந ப்ரதிபாஷஸே ॥ 26 ॥
திஷ்ட திஷ்ட வராரோஹே ந தேऽஸ்தி கருணா மயி ।
நாத்யர்தம் ஹாஸ்யஶீலாஸி கிமர்தம் மாமுபேக்ஷஸே ॥ 27 ॥
பீதகௌஶேயகேநாஸி ஸூசிதா வரவர்ணிநி ।
தாவந்த்யபி மயா த்ரு'ஷ்டா திஷ்ட யத்யஸ்தி ஸௌஹ்ரு'தம் ॥ 28 ॥
நைவ ஸா நூநமதவா ஹிம்ஸிதா சாருஹாஸிநீ ।
க்ரு'ச்ச்ரப்ராப்தம் ந மாம் நூநம் யதோபேக்ஷிதுமர்ஹதி ॥ 29 ॥
வ்யக்தம் ஸா பக்ஷிதா பாலா ராக்ஷஸைஃ பிஶிதாஶநைஃ ।
விபஜ்யாங்காநி ஸர்வாணி மயா விரஹிதா ப்ரியா ॥ 30 ॥
நூநம் தச்சுபதந்தோஷ்டம் ஸுநாஸம் சாருகுண்டலம் ।
பூர்ணசந்த்ரநிபம் க்ரஸ்தம் முகந்நிஷ்ப்ரபதாம் கதம் ॥ 31 ॥
ஸா ஹி சம்பகவர்ணாபா க்ரீவா க்ரைவேயஶோபிதா ।
கோமலா விலபந்த்யாஸ்து காந்தாயா பக்ஷிதா ஶுபா ॥ 32 ॥
நூநம் விக்ஷிப்யமாணௌ தௌ பாஹூ பல்லவகோமலௌ ।
பக்ஷிதௌ வேபமாநாக்ரௌ ஸஹஸ்தாபரணாங்கதௌ ॥ 33 ॥
மயா விரஹிதா பாலா ரக்ஷஸாம் பக்ஷணாய வை ।
ஸார்தேநேவ பரித்யக்தா பக்ஷிதா பஹுபாந்தவா ॥ 34 ॥
ஹா லக்ஷ்மண மஹாபாஹோ பஶ்யஸி த்வம் ப்ரியாம் க்வசித் ।
ஹா ப்ரியே க்வ கதா பத்ரே ஹா ஸீதேதி புநஃ புநஃ ॥ 35 ॥
இத்யேவம் விலபந்ராமஃ பரிதாவந்வநாத்வநம் ।
க்வசிதுத்ப்ரமதே வேகாத்க்வசித்விப்ரமதே பலாத் ॥ 36 ॥
க்வசிந்மத்த இவாபாதி காந்தாந்வேஷணதத்பரஃ ।
ஸ வநாநி நதீஶ்ஶைலாந் கிரிப்ரஸ்ரவணாநி ச ॥ 37 ॥
காநநாநி ச வேகேந ப்ரமத்யபரிஸம்ஸ்திதஃ ।
ததா ஸ கத்வா விபுலம் மஹத்வநம் பரீத்ய ஸர்வம் த்வத மைதிலீம் ப்ரதி ।
அநிஷ்டிதாஶஸ்ஸசகார மார்கணே புநஃ ப்ரியாயாஃ பரமம் பரிஶ்ரமம் ॥ 38 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அரண்யகாண்டே ஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षष्टितमस्सर्गः ।
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत ॥ 1 ॥
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च ॥ 2 ॥
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ 3 ॥
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः ॥ 4 ॥
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ 5 ॥
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम् ॥ 6 ॥
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ 7 ॥
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ 8 ॥
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ 9 ॥
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 10 ॥
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः ॥ 11 ॥
अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ 12 ॥
स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ 13 ॥
अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ 14 ॥
ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ 15 ॥
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ 16 ॥
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥ 17 ॥
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ 18 ॥
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ 19 ॥
अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि ॥ 20 ॥
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान् ।
दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ 21 ॥
मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा ।
पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 22 ॥
अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत् ॥ 23 ॥
गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ 24 ॥
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम् ॥ 25 ॥
किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ 26 ॥
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ 27 ॥
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ 28 ॥
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ 29 ॥
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ 30 ॥
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखन्निष्प्रभतां गतम् ॥ 31 ॥
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ 32 ॥
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ 33 ॥
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ 34 ॥
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ 35 ॥
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ॥ 36 ॥
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।
स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ॥ 37 ॥
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ।
तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||
api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||
cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||
athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||
gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||
kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||
naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||
nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |
sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.