ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
സ രാജപുത്രഃ പ്രിയയാ വിഹീനഃ ശോകേന മോഹേന ച പീഡ്യമാനഃ ।
വിഷാദയന്ഭ്രാതരമാര്തരൂപോ ഭൂയോ വിഷാദം പ്രവിവേശ തീവ്രമ് ॥ 1 ॥
സ ലക്ഷ്മണം ശോകവശാഭിപന്നം ശോകേ നിമഗ്നോ വിപുലേ തു രാമഃ ।
ഉവാച വാക്യം വ്യസനാനുരൂപമുഷ്ണം വിനിശ്ശ്വസ്യ രുദന്ത്സശോകമ് ॥ 2 ॥
ന മദ്വിധോ ദുഷ്കൃതകര്മകാരീ മന്യേ ദ്വിതീയോഽസ്തി വസുന്ധരായാമ് ।
ശോകേന ശോകോ ഹി പരമ്പരായാ മാ മേതി ഭിന്ദന്ഹൃദയം മനശ്ച ॥ 3 ॥
പൂര്വം മയാ നൂനമഭീപ്സിതാനി പാപാനി കര്മാണ്യസകൃത്കൃതാനി ।
തത്രായമദ്യാപതിതോ വിപാകോ ദുഃഖേന ദുഃഖം യദഹം വിശാമി ॥ 4 ॥
രാജ്യപ്രണാശസ്സ്വജനൈര്വിയോഗഃ പിതുര്വിനാശോ ജനനീവിയോഗഃ ।
സര്വാണി മേ ലക്ഷ്മണ ശോകവേഗമാപൂരയന്തി പ്രവിചിന്തിതാനി ॥ 5 ॥
സര്വം തു ദുഃഖം മമ ലക്ഷ്മണേദം ശാന്തം ശരീരേ വനമേത്യ ശൂന്യമ് ।
സീതാവിയോഗാത്പുനരപ്യുദീര്ണം കാഷ്ഠൈരിവാഗ്നിസ്സഹസാ പ്രദീപ്തഃ ॥ 6 ॥
സാ നൂനമാര്യാ മമ രാക്ഷസേന ബലാദ്ദൃതാ ഖം സമുപേത്യ ഭീരുഃ ।
അപസ്വരം സസ്വരവിപ്രലാപാ ഭയേന വിക്രന്ദിതവത്യഭീക്ഷ്ണമ് ॥ 7 ॥
തൌ ലോഹിതസ്യ പ്രിയദര്ശനസ്യ സദോചിതാവുത്തമചന്ദനസ്യ ।
വൃത്തൌ സ്തനൌ ശോണിതപങ്കദിഗ്ധൌ നൂനം പ്രിയായാ മമ നാഭിഭാതഃ ॥ 8 ॥
തച്ഛലക്ഷ്ണസുവ്യക്തമൃദുപ്രലാപം തസ്യാ മുഖം കുഞ്ചിതകേശഭാരമ് ।
രക്ഷോവശം നൂനമുപാഗതായാ ന ഭ്രാജതേ രാഹുമുഖേ യഥേന്ദുഃ ॥ 9 ॥
താം ഹാരപാശസ്യ സദോചിതായാ ഗ്രീവാം പ്രിയായാ മമ സുവ്രതായാഃ ।
രക്ഷാംസി നൂനം പരിപീതവന്തി വിഭിദ്യ ശൂന്യേ രുധിരാശനാനി ॥ 10 ॥
മയാ വിഹീനാ വിജനേ വനേ യാ രക്ഷോഭിരാഹൃത്യ വികൃഷ്യമാണാ ।
നൂനം നിനാദം കുരരീവ ദീനാ സാ മുക്തവത്യായതകാന്തനേത്രാ ॥ 11 ॥
അസ്മിന്മയാസാര്ധമുദാരശീലാ ശിലാതലേ പൂര്വമുപോപവിഷ്ടാ ।
കാന്തസ്മിതാ ലക്ഷ്മണ ജാതഹാസാ ത്വാമാഹ സീതാ ബഹുവാക്യജാതമ് ॥ 12 ॥
ഗോദാവരീയം സരിതാം വരിഷ്ഠാ പ്രിയാ പ്രിയായാ മമ നിത്യകാലമ് ।
അപ്യത്ര ഗച്ഛേദിതി ചിന്തയാമി നൈകാകിനീ യാതി ഹി സാ കദാചിത് ॥ 13 ॥
പദ്മാനനാ പദ്മവിശാലനേത്രാ പദ്മാനി വാനേതുമഭിപ്രയാതാ ।
തദപ്യയുക്തം ന ഹി സാ കദാചിന്മയാ വിനാ ഗച്ഛതി പങ്കജാനി ॥ 14 ॥
കാമം ത്വിദം പുഷ്പിതവൃക്ഷഷണ്ഡം നാനാവിധൈഃ പക്ഷിഗണൈരുപേതമ് ।
വനം പ്രയാതാ നു തദപ്യയുക്ത മേകാകിനീ സാതിബിഭേതി ഭീരുഃ ॥ 15 ॥
ആദിത്യ ഭോ ലോകകൃതാകൃതജ്ഞ ലോകസ്യ സത്യാനൃതകര്മസാക്ഷിന് ।
മമ പ്രിയാ സാ ക്വ ഗതാ ഹൃതാ വാ ശംസസ്വ മേ ശോകവശസ്യ നിത്യമ് ॥ 16 ॥
ലോകേഷു സര്വേഷു ച നാസ്തി കിഞ്ചിദ്യത്തേ ന നിത്യം വിദിതം ഭവേത്തത് ।
ശംസസ്വ വായോ കുലശാലിനീം താം ഹൃതാ മൃതാ വാ പഥി വര്തതേ വാ ॥ 17 ॥
ഇതീവ തം ശോകവിധേയദേഹം രാമം വിസഞ്ജ്ഞം വിലപന്തമേവമ് ।
ഉവാച സൌമിത്രിരദീനസത്ത്വോ ന്യായേ സ്ഥിതഃ കാലയുതം ച വാക്യമ് ॥ 18 ॥
ശോകം വിമുഞ്ചാര്യ ധൃതിം ഭജസ്വ സോത്സാഹതാ ചാസ്തു വിമാര്ഗണേഽസ്യാഃ ।
ഉത്സാഹവന്തോ ഹി നരാ ന ലോകേ സീദന്തി കര്മസ്വതിദുഷ്കരേഷു ॥ 19 ॥
ഇതീവ സൌമിത്രിമുദഗ്രപൌരുഷം ബ്രുവന്തമാര്തോ രഘുവംശവര്ധനഃ ।
ന ചിന്തയാമാസ ധൃതിം വിമുക്തവാന്പുനശ്ച ദുഃഖം മഹദഭ്യുപാഗമത് ॥ 20 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ śokena mohena ca pīḍyamānaḥ |
viṣādayanbhrātaramārtarūpo bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram || 1 ||
sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyaṃ vyasanānurūpamuṣṇaṃ viniśśvasya rudantsaśokam || 2 ||
na madvidho duṣkṛtakarmakārī manye dvitīyo'sti vasundharāyām |
śokena śoko hi paramparāyā mā meti bhindanhṛdayaṃ manaśca || 3 ||
pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni |
tatrāyamadyāpatito vipāko duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi || 4 ||
rājyapraṇāśassvajanairviyogaḥ piturvināśo jananīviyogaḥ |
sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavegamāpūrayanti pravicintitāni || 5 ||
sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ śāntaṃ śarīre vanametya śūnyam |
sītāviyogātpunarapyudīrṇaṃ kāṣṭhairivāgnissahasā pradīptaḥ || 6 ||
sā nūnamāryā mama rākṣasena balāddṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ |
apasvaraṃ sasvaravipralāpā bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam || 7 ||
tau lohitasya priyadarśanasya sadocitāvuttamacandanasya |
vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau nūnaṃ priyāyā mama nābhibhātaḥ || 8 ||
tacchalakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram |
rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ || 9 ||
tāṃ hārapāśasya sadocitāyā grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ |
rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti vibhidya śūnye rudhirāśanāni || 10 ||
mayā vihīnā vijane vane yā rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnaṃ ninādaṃ kurarīva dīnā sā muktavatyāyatakāntanetrā || 11 ||
asminmayāsārdhamudāraśīlā śilātale pūrvamupopaviṣṭā |
kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā tvāmāha sītā bahuvākyajātam || 12 ||
godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā priyā priyāyā mama nityakālam |
apyatra gacchediti cintayāmi naikākinī yāti hi sā kadācit || 13 ||
padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vānetumabhiprayātā |
tadapyayuktaṃ na hi sā kadācinmayā vinā gacchati paṅkajāni || 14 ||
kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam |
vanaṃ prayātā nu tadapyayukta mekākinī sātibibheti bhīruḥ || 15 ||
āditya bho lokakṛtākṛtajña lokasya satyānṛtakarmasākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā śaṃsasva me śokavaśasya nityam || 16 ||
lokeṣu sarveṣu ca nāsti kiñcidyatte na nityaṃ viditaṃ bhavettat |
śaṃsasva vāyo kulaśālinīṃ tāṃ hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 17 ||
itīva taṃ śokavidheyadehaṃ rāmaṃ visañjñaṃ vilapantamevam |
uvāca saumitriradīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam || 18 ||
śokaṃ vimuñcārya dhṛtiṃ bhajasva sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke sīdanti karmasvatiduṣkareṣu || 19 ||
itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ |
na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavānpunaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat || 20 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः ।
विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ 1 ॥
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः ।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिश्श्वस्य रुदन्त्सशोकम् ॥ 2 ॥
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम् ।
शोकेन शोको हि परम्पराया मा मेति भिन्दन्हृदयं मनश्च ॥ 3 ॥
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि ।
तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ 4 ॥
राज्यप्रणाशस्स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः ।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ 5 ॥
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम् ।
सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निस्सहसा प्रदीप्तः ॥ 6 ॥
सा नूनमार्या मम राक्षसेन बलाद्दृता खं समुपेत्य भीरुः ।
अपस्वरं सस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ 7 ॥
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य ।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिभातः ॥ 8 ॥
तच्छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम् ।
रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ 9 ॥
तां हारपाशस्य सदोचिताया ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि ॥ 10 ॥
मया विहीना विजने वने या रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा ।
नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ 11 ॥
अस्मिन्मयासार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा ।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ 12 ॥
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् ।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ 13 ॥
पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता ।
तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ 14 ॥
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ 15 ॥
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम् ॥ 16 ॥
लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत् ।
शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ 17 ॥
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसञ्ज्ञं विलपन्तमेवम् ।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ 18 ॥
शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः ।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ 19 ॥
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः ।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ 20 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ śokena mohena ca pīḍyamānaḥ |
viṣādayanbhrātaramārtarūpo bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram || 1 ||
sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyaṃ vyasanānurūpamuṣṇaṃ viniśśvasya rudantsaśokam || 2 ||
na madvidho duṣkṛtakarmakārī manye dvitīyo'sti vasundharāyām |
śokena śoko hi paramparāyā mā meti bhindanhṛdayaṃ manaśca || 3 ||
pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni |
tatrāyamadyāpatito vipāko duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi || 4 ||
rājyapraṇāśassvajanairviyogaḥ piturvināśo jananīviyogaḥ |
sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavegamāpūrayanti pravicintitāni || 5 ||
sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ śāntaṃ śarīre vanametya śūnyam |
sītāviyogātpunarapyudīrṇaṃ kāṣṭhairivāgnissahasā pradīptaḥ || 6 ||
sā nūnamāryā mama rākṣasena balāddṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ |
apasvaraṃ sasvaravipralāpā bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam || 7 ||
tau lohitasya priyadarśanasya sadocitāvuttamacandanasya |
vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau nūnaṃ priyāyā mama nābhibhātaḥ || 8 ||
tacchalakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram |
rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ || 9 ||
tāṃ hārapāśasya sadocitāyā grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ |
rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti vibhidya śūnye rudhirāśanāni || 10 ||
mayā vihīnā vijane vane yā rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnaṃ ninādaṃ kurarīva dīnā sā muktavatyāyatakāntanetrā || 11 ||
asminmayāsārdhamudāraśīlā śilātale pūrvamupopaviṣṭā |
kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā tvāmāha sītā bahuvākyajātam || 12 ||
godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā priyā priyāyā mama nityakālam |
apyatra gacchediti cintayāmi naikākinī yāti hi sā kadācit || 13 ||
padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vānetumabhiprayātā |
tadapyayuktaṃ na hi sā kadācinmayā vinā gacchati paṅkajāni || 14 ||
kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam |
vanaṃ prayātā nu tadapyayukta mekākinī sātibibheti bhīruḥ || 15 ||
āditya bho lokakṛtākṛtajña lokasya satyānṛtakarmasākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā śaṃsasva me śokavaśasya nityam || 16 ||
lokeṣu sarveṣu ca nāsti kiñcidyatte na nityaṃ viditaṃ bhavettat |
śaṃsasva vāyo kulaśālinīṃ tāṃ hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 17 ||
itīva taṃ śokavidheyadehaṃ rāmaṃ visañjñaṃ vilapantamevam |
uvāca saumitriradīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam || 18 ||
śokaṃ vimuñcārya dhṛtiṃ bhajasva sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke sīdanti karmasvatiduṣkareṣu || 19 ||
itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ |
na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavānpunaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat || 20 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.