ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ ਦੀਨੋ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਜਾਨੀਹਿ ਗਤ੍ਵਾ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍ ॥ 1 ॥
ਅਪਿ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਸੀਤਾ ਪਦ੍ਮਾਨ੍ਯਾਨਯਿਤੁਂ ਗਤਾ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ਪਰਵੀਰਹਾ ॥ 2 ॥
ਨਦੀਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਤਾਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 3 ॥
ਨੈਨਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਮੇ ।
ਕਂ ਨੁ ਵਾ ਦੇਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ 4 ॥
ਨ ਹ੍ਯਹਂ ਵੇਦ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਸਨ੍ਤਾਪਮੋਹਿਤਃ ॥ 5 ॥
ਰਾਮਸ੍ਸਮਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍ ।
ਸ ਤਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਮਃ ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 6 ॥
ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਧਾਰ੍ਹੇਣ ਹृਤਾਮਿਤਿ ।
ਨ ਤਾਂ ਸ਼ਸ਼ਂਸੂ ਰਾਮਾਯ ਤਥਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦਿ ॥ 7 ॥
ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾ ਭੂਤੈਸ਼੍ਸ਼ਂਸਾਸ੍ਮੈਤਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ।
ਨ ਤੁ ਸਾਭ੍ਯਵਦਤਸਿਤਾਂ ਪृष੍ਟਾ ਰਾਮੇਣ ਸ਼ੋਚਤਾ ॥ 8 ॥
ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਤੁ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਭਯਾਤ੍ਤੁ ਵੈਦੇਹੀਂ ਸਾ ਨਦੀ ਨ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਤਾਮ੍ ॥ 9 ॥
ਨਿਰਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਯਾ ਨਦ੍ਯਾ ਸੀਤਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਕृਤਃ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੀਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ 10 ॥
ਏषਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸੌਮ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਭਾषਤੇ ।
ਕਿਂ ਨੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨਕਂ ਵਚਃ ॥ 11 ॥
ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਤਾਮਹਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਯਾ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨੇ ਵਨ੍ਯੇਨ ਜੀਵਤਃ ॥ 12 ॥
ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਪਨਯੇਚ੍ਛੋਕਂ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਵ ਨੁ ਸਾ ਗਤਾ ।
ਜ੍ਞਾਤਿਪਕ੍षਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੀਮਪਸ਼੍ਯਤਃ ॥ 13 ॥
ਮਨ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਤ੍ਰਯੋ ਮਮ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ।
ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਜਨਸ੍ਥਾਨਮਿਮਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਂ ਗਿਰਿਮ੍ ॥ 14 ॥
ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਨੁਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਸੀਤਾ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।
ਏਤੇ ਮृਗਾ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਮਾਮੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 15 ॥
ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਾ ਇਵ ਹਿ ਮੇ ਇਙ੍ਗਿਤਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍षਯੇ ।
ਤਾਂਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਹ ॥ 16 ॥
ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤਿ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਵੈ ਬਾष੍ਪਸਂਰੁਦ੍ਧਯਾ ਦृਸ਼ਾ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੇ ਮृਗਾਸ੍ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 17 ॥
ਦਕ੍षਿਣਾਭਿਮੁਖਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤੋ ਨਭਸ੍ਥਲਮ੍ ।
ਮੈਥਿਲੀ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਸਾ ਦਿਸ਼ਂ ਯਾਮਨ੍ਵਪਦ੍ਯਤ ॥ 18 ॥
ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧਾਵਨ੍ਤੋ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਿਪਮ੍ ।
ਯੇਨ ਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਭੂਮਿਂ ਚ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਸ੍ਮ ਤੇ ਮृਗਾਃ ॥ 19 ॥
ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨੋਪਲਕ੍षਿਤਾਃ ।
ਤੇषਾਂ ਵਚਨਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਲਕ੍षਯਾਮਾਸ ਚੇਙ੍ਗਿਤਮ੍ ॥ 20 ॥
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਧੀਮਾਨ੍ਭ੍ਰਾਤਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ ।
ਕ੍ਵ ਸਿਤੇਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਪृष੍ਟਾ ਯਥੇਮੇ ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 21 ॥
ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍षਿਤਿਂ ਚੈਵ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਚ ਦਿਸ਼ਂ ਮृਗਾਃ ।
ਸਾਧੁ ਗਚ੍ਛਾਵਹੇ ਦੇਵ ਦਿਸ਼ਮੇਤਾਂ ਹਿ ਨੈऋਤਿਮ੍ ॥ 22 ॥
ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਦਾਗਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਰ੍ਯਾ ਵਾ ਸਾऽਥ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ।
ਬਾਢਮਿਤ੍ਯੇਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ 23 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਨੁਗਤਸ਼੍ਸ਼ੀਮਨ੍ਵੀਕ੍षਮਾਣੋ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।
ਏਵਂ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣੌ ਤਾਵਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤਰਾਵੁਭੌ ॥ 24 ॥
ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਯਾਂ ਪਤਿਤਂ ਪੁष੍ਪਮਾਰ੍ਗਮਪਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਤਾਂ ਪੁष੍ਪਵृष੍ਟਿਂ ਪਤਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮੋ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 25 ॥
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵੀਰੋ ਦੁਃਖਿਤੋ ਦੁਃਖਿਤਂ ਵਚਃ ।
ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਾਨੀਮਾਨੀਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 26 ॥
ਪਿਨਦ੍ਧਾਨਿ ਹਿ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਨਨੇ ।
ਮਨ੍ਯੇ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮੇਦਿਨੀ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 27 ॥
ਅਭਿਰਕ੍षਨ੍ਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਃ ॥ 28 ॥
ਉਵਾਚ ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਗਿਰਿਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਕੁਲਮ੍ ।
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍षਿਤਿਭृਤਾਂ ਨਾਥ ਦृष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ॥ 29 ॥
ਰਾਮਾ ਰਮ੍ਯੇ ਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਮਯਾ ਵਿਰਹਿਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ।
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਗਿਰਿਂ ਤਤ੍ਰ ਸਿਂਹਃ ਕ੍षੁਦ੍ਰਮृਗਂ ਯਥਾ ॥ 30 ॥
ਤਾਂ ਹੇਮਵਰ੍ਣਾਂ ਹੇਮਾਭਾਂ ਸੀਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯ ਪਰ੍ਵਤ ।
ਯਾਵਤ੍ਸਾਨੂਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨ ਤੇ ਵਿਧ੍ਵਂਸਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 31 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪ੍ਰਤਿ ।
ਸ਼ਂਸਨ੍ਨਿਵ ਤਤਸ੍ਸੀਤਾਂ ਨਾਦਰ੍ਸ਼ਯਤ ਰਾਘਵੇ ॥ 32 ॥
ਤਤੋ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਚ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਮ੍ ।
ਮਮ ਬਾਣਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧੋ ਭਸ੍ਮੀਭੂਤੋ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 33 ॥
ਅਸੇਵ੍ਯਃ ਸਤਤਂ ਚੈਵ ਨਿਸ੍ਤृਣਦ੍ਰੁਮਪਲ੍ਲਵਃ ।
ਇਮਾਂ ਵਾ ਸਰਿਤਂ ਚਾਦ੍ਯ ਸ਼ੋषਯਿष੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 34 ॥
ਯਦਿ ਨਾਖ੍ਯਾਤਿ ਮੇ ਸੀਤਾਮਾਰ੍ਯਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਿਭਾਨਨਾਮ੍ ।
ਏਵਂ ਸ ਰੁषਿਤੋ ਰਾਮੋ ਦਿਧਕ੍षਨ੍ਨਿਵ ਚਕ੍षੁषਾ ॥ 35 ॥
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭੂਮੌ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯ ਪਦਂ ਮਹਤ੍ ।
ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਯਾ ਰਾਮਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 36 ॥
ਰਾਕ੍षਸੇਨਾਨੁਵृਤ੍ਤਾਯਾ ਮੈਥਿਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਦਾਨ੍ਯਥ ।
ਸ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸੀਤਾਯਾ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯ ਚ ॥ 37 ॥
ਭਗ੍ਨਂ ਧਨੁਸ਼੍ਚ ਤੂਣੀ ਚ ਵਿਕੀਰ੍ਣਂ ਬਹੁਧਾ ਰਥਮ੍ ।
ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਹृਦਯੋ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਭ੍ਰਾਤਰਮ੍ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 38 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ਼ਸ਼ੀਰ੍ਣਾਃ ਕਨਕਬਿਨ੍ਦਵਃ ।
ਭੂषਣਾਨਾਂ ਹਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥ 39 ॥
ਤਪ੍ਤਬਿਨ੍ਦੁਨਿਕਾਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਚਿਤ੍ਰੈਃ ਕ੍षਤਜਬਿਨ੍ਦੁਭਿਃ ।
ਆਵृਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਧਰਣੀਤਲਮ੍ ॥ 40 ॥
ਮਨ੍ਯੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ।
ਭਿਤ੍ਵਾਭਿਤ੍ਵਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭਕ੍षਿਤਾ ਵਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 41 ॥
ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਿਵਦਮਾਨਯੋਃ ।
ਬਭੂਵ ਯੁਦ੍ਧਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਘੋਰਂ ਰਾਕ੍षਸਯੋਰਿਹ ॥ 42 ॥
ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਮਯਂ ਚੇਦਂ ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ।
ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਪਤਿਤਂ ਸੌਮ੍ਯ ਕਸ੍ਯ ਭਗ੍ਨਂ ਮਹਦ੍ਧਨੁਃ ॥ 43 ॥
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਵੈਡੂਰ੍ਯਗੁਲਿਕਾਚਿਤਮ੍ ।
ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਪਤਿਤਂ ਭੂਮੌ ਕਵਚਂ ਕਸ੍ਯ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ ॥ 44 ॥
ਛਤ੍ਰਂ ਸ਼ਤਸ਼ਲਾਕਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ।
ਭਗ੍ਨਦਣ੍ਡਮਿਦਂ ਕਸ੍ਯ ਭੂਮੌ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍ ॥ 45 ॥
ਕਾਞ੍ਚਨੋਰਸ਼੍ਛਦਾ ਸ਼੍ਚੇਮੇ ਪਿਸ਼ਾਚਵਦਨਾਃ ਖਰਾਃ ।
ਭੀਮਰੂਪਾ ਮਹਾਕਾਯਾਃ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਨਿਹਤਾ ਰਣੇ ॥ 46 ॥
ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਸਮਰਧ੍ਵਜਃ ।
ਅਪਵਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਭਗ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਯ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਮਿਕੋ ਰਥਃ ॥ 47 ॥
ਰਥਾਕ੍षਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਸ਼ਿਖਾਸ੍ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਣਾਃ ।
ਕਸ੍ਯੇਮੇऽਭਿਹਤਾ ਬਾਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾ ਘੋਰਕਰ੍ਮਣਃ ॥ 48 ॥
ਸ਼ਰਾਵਰੌ ਸ਼ਰੈਃ ਪੂਰ੍ਣੌ ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤੌ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਪ੍ਰਤੋਦਾਭੀਸ਼ੁਹਸ੍ਤੋ ਵੈ ਕਸ੍ਯਾਯਂ ਸਾਰਥਿਰ੍ਹਤਃ ॥ 49 ॥
ਕਸ੍ਯੇਮੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ਼ਯਾਤੇ ਨਿਹਤੌ ਯੁਧਿ ।
ਚਾਮਰਗ੍ਰਾਹਿਣੌ ਸੌਮ੍ਯ ਸੋष੍ਣੀषਮਣਿਕੁਣ੍ਡਲੌ ॥ 50 ॥
ਪਦਵੀਪੁਰੁषਸ੍ਯੈषਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍षਸਃ ।
ਵੈਰਂ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਪਸ਼੍ਯ ਮਮੇਦਂ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ 51 ॥
ਸੁਘੋਰਹृਦਯੈਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ।
ਹृਤਾ ਮृਤਾ ਵਾ ਸੀਤਾ ਸਾ ਭਕ੍षਿਤਾ ਵਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 52 ॥
ਨਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਸੀਤਾਂ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾਂ ਮਹਾਵਨੇ ।
ਭਕ੍षਿਤਾਯਾਂ ਹਿ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਂ ਹृਤਾਯਾਮਪਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 53 ॥
ਕੇ ਹਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਕਰ੍ਤਾਰਮਪਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸ਼ੂਰਂ ਕਰੁਣਵੇਦਿਨਮ੍ ॥ 54 ॥
ਅਜ੍ਞਾਨਾਦਵਮਨ੍ਯੇਰਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਮृਦੁਂ ਲੋਕਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਨ੍ਤਂ ਕਰੁਣਵੇਦਿਨਮ੍ ॥ 55 ॥
ਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੂਨਂ ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹਿ ਗੁਣੋ ਦੋषਸ੍ਸਂਵृਤ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 56 ॥
ਅਦ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਰਕ੍षਸਾਮਭਵਾਯ ਚ ।
ਸਂਹृਤ੍ਯੈਵ ਸ਼ਸ਼ਿਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਮਹਾਨ੍ਸੂਰ੍ਯ ਇਵੋਦਿਤਃ ॥ 57 ॥
ਸਂਹृਤ੍ਯੈਵ ਗੁਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਮਮ ਤੇਜਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।
ਨੈਵ ਯਕ੍षਾ ਨ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਨ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਨ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 58 ॥
ਕਿਨ੍ਨਰਾ ਵਾ ਮਨੁष੍ਯਾ ਵਾ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਮਮਾਸ੍ਤ੍ਰਬਾਣਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 59 ॥
ਨਿਸ੍ਸਮ੍ਪਾਤਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਦ੍ਯ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।
ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗ੍ਰਹਗਣਮਾਵਾਰਿਤਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ ॥ 60 ॥
ਵਿਪ੍ਰਣष੍ਟਾਨਲਮਰੁਦ੍ਭਾਸ੍ਕਰਦ੍ਯੁਤਿਸਂਵृਤਮ੍ ।
ਵਿਨਿਰ੍ਮਥਿਤਸ਼ੈਲਾਗ੍ਰਂ ਸ਼ੁष੍ਯਮਾਣਜਲਾਸ਼ਯਮ੍ ॥ 61 ॥
ਧ੍ਵਸ੍ਤਦ੍ਰੁਮਲਤਾਗੁਲ੍ਮਂ ਵਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਤਸਾਗਰਮ੍ ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਤੁ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 62 ॥
ਨ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ਲਿਨੀਂ ਸੀਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਮ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 63 ॥
ਨਾਕਾਸ਼ਮੁਤ੍ਪਤਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਮਮ ਚਾਪਗੁਣੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਾਣਜਾਲੈਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 64 ॥
ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਮਮ ਨਾਰਾਚੈਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮृਗਦ੍ਵਿਜਮ੍ ।
ਸਮਾਕੁਲਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਜਗਤ੍ਪਸ਼੍ਯਾਦ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 65 ॥
ਆਕਰ੍ਣਪੂਰ੍ਣੈਰਿषੁਭਿਰ੍ਜੀਵਲੋਕਂ ਦੁਰਾਵਰੈਃ ।
ਕਰਿष੍ਯੇ ਮੈਥਿਲੀਹੇਤੋਰਪਿਸ਼ਾਚਮਰਾਕ੍षਸਮ੍ ॥ 66 ॥
ਮਮ ਰੋषਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸਾਯਕਾਨਾਂ ਬਲਂ ਸੁਰਾਃ ।
ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਦ੍ਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਤਿਦੂਰਾਤਿਗਾਮਿਨਾਮ੍ ॥ 67 ॥
ਨੈਵ ਦੇਵਾ ਨ ਦੈਤੇਯਾ ਨ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਨ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ।
ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਤੇ ॥ 68 ॥
ਦੇਵਦਾਨਵਯਕ੍षਾਣਾਂ ਲੋਕਾ ਯੇ ਰਕ੍षਸਾਮਪਿ ।
ਬਹੁਧਾ ਨ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਾਣੌਘੈਸ਼੍ਸ਼ਕਲੀਕृਤਾਃ ॥ 69 ॥
ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਨਿਮਾਨ੍ਲੋਕਾਨ੍ਕਰਿष੍ਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਸਾਯਕੈਃ ।
ਹृਤਾਂ ਮृਤਾਂ ਵਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਨ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ 70 ॥
ਤਥਾਰੁਪਾਂ ਹਿ ਵੈਦੇਹੀਂ ਨ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਨਾਸ਼ਯਾਮਿ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ॥ 71 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰੋषਤਾਮ੍ਰਾਕ੍षੋ ਰਾਮੋ ਨਿष੍ਪੀਡ੍ਯ ਕਾਰ੍ਮੁਕਮ੍ ।
ਸ਼ਰਮਾਦਾਯ ਸਨ੍ਦੀਪ੍ਤਂ ਘੋਰਮਾਸ਼ੀਵਿषੋਪਮਮ੍ ॥ 72 ॥
ਸਨ੍ਧਾਯ ਧਨੁषਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਰਾਮਃ ਪਰਪੁਰਞ੍ਜਯਃ ।
ਯੁਗਾਨ੍ਤਾਗ੍ਨਿਰਿਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 73 ॥
ਯਥਾ ਜਰਾ ਯਥਾ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾ ਕਾਲੋ ਯਥਾ ਵਿਧਿਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 74 ॥
ਤਥਾਹਂ ਕ੍ਰੋਧਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯੋऽਸ੍ਮਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ।
ਪੁਰੇਵ ਮੇ ਚਾਰੁਦਨ੍ਤੀਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਂ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸੀਤਾਂ ਯਦਿ ਨਾਦ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ।
ਸਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਮਨੁष੍ਯਪਨ੍ਨਗਂ ਜਗਤ੍ਸਸ਼ੈਲਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 75 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥
न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥
रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।
न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥
एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥
सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥
सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥
वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥
क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥
तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥
पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥
उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥
यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥
वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥
पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।
शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥
यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।
त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥
राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।
सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।
प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।
चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।
वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।
हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥
नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥
अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥
संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥
किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥
निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।
नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।
शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥
सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।
पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.