శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాణ్డమ్ ।
అథ చతుఃషష్టితమస్సర్గః ।
స దీనో దీనయా వాచా లక్ష్మణం వాక్యమబ్రవీత్ ।
శీఘ్రం లక్ష్మణ జానీహి గత్వా గోదావరీం నదీమ్ ॥ 1 ॥
అపి గోదావరీం సీతా పద్మాన్యానయితుం గతా ।
ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణః పరవీరహా ॥ 2 ॥
నదీం గోదావరీం రమ్యాం జగామ లఘువిక్రమః ।
తాం లక్ష్మణస్తీర్థవతీ విచిత్వా రామమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
నైనాం పశ్యామి తీర్థేషు క్రోశతో న శృణోతి మే ।
కం ను వా దేశమాపన్నా వైదేహీ క్లేశనాశినీ ॥ 4 ॥
న హ్యహం వేద తం దేశం యత్ర సా జనకాత్మజా ।
లక్ష్మణస్య వచశ్శ్రుత్వా దీనస్సన్తాపమోహితః ॥ 5 ॥
రామస్సమభిచక్రామ స్వయం గోదావరీం నదీమ్ ।
స తాముపస్థితో రామః క్వ సీతేత్యేవమబ్రవీత్ ॥ 6 ॥
భూతాని రాక్షసేన్ద్రేణ వధార్హేణ హృతామితి ।
న తాం శశంసూ రామాయ తథా గోదావరీ నది ॥ 7 ॥
తతః ప్రచోదితా భూతైశ్శంసాస్మైతాం ప్రియామితి ।
న తు సాభ్యవదతసితాం పృష్టా రామేణ శోచతా ॥ 8 ॥
రావణస్య తు తద్రూపం కర్మాణి చ దురాత్మనః ।
ధ్యాత్వా భయాత్తు వైదేహీం సా నదీ న శశంస తామ్ ॥ 9 ॥
నిరాశస్తు తయా నద్యా సీతాయా దర్శనే కృతః ।
ఉవాచ రామస్సౌమిత్రిం సీతాదర్శనకర్శితః ॥ 10 ॥
ఏషా గోదావరీ సౌమ్య కిఞ్చిన్న ప్రతి భాషతే ।
కిం ను లక్ష్మణ వక్ష్యామి సమేత్య జనకం వచః ॥ 11 ॥
మాతరం చైవ వైదేహ్యా వినా తామహమప్రియమ్ ।
యా మే రాజ్యవిహీనస్య వనే వన్యేన జీవతః ॥ 12 ॥
సర్వం వ్యపనయేచ్ఛోకం వైదేహీ క్వ ను సా గతా ।
జ్ఞాతిపక్షవిహీనస్య రాజపుత్రీమపశ్యతః ॥ 13 ॥
మన్యే దీర్ఘా భవిష్యన్తి రాత్రయో మమ జాగ్రతః ।
గోదావరీం జనస్థానమిమం ప్రస్రవణం గిరిమ్ ॥ 14 ॥
సర్వాణ్యనుగమిష్యామి యది సీతా హి దృశ్యతే ।
ఏతే మృగా మహావీర్య మామీక్షన్తే ముహుర్ముహుః ॥ 15 ॥
వక్తుకామా ఇవ హి మే ఇఙ్గితాన్యుపలక్షయే ।
తాంస్తు దృష్ట్వా నరవ్యాఘ్రో రాఘవః ప్రత్యువాచ హ ॥ 16 ॥
క్వ సీతేతి నిరీక్షన్వై బాష్పసంరుద్ధయా దృశా ।
ఏవముక్తా నరేన్ద్రేణ తే మృగాస్సహసోత్థితాః ॥ 17 ॥
దక్షిణాభిముఖాస్సర్వే దర్శయన్తో నభస్థలమ్ ।
మైథిలీ హ్రియమాణా సా దిశం యామన్వపద్యత ॥ 18 ॥
తేన మార్గేణ ధావన్తో నిరీక్షన్తే నరాధిపమ్ ।
యేన మార్గం చ భూమిం చ నిరీక్షన్తే స్మ తే మృగాః ॥ 19 ॥
పునశ్చ మార్గమిచ్ఛన్తి లక్ష్మణేనోపలక్షితాః ।
తేషాం వచనసర్వస్వం లక్షయామాస చేఙ్గితమ్ ॥ 20 ॥
ఉవాచ లక్ష్మణో జ్యేష్ఠం ధీమాన్భ్రాతరమార్తవత్ ।
క్వ సితేతి త్వయా పృష్టా యథేమే సహసోత్థితాః ॥ 21 ॥
దర్శయన్తి క్షితిం చైవ దక్షిణాం చ దిశం మృగాః ।
సాధు గచ్ఛావహే దేవ దిశమేతాం హి నైఋతిమ్ ॥ 22 ॥
యది స్యాదాగమః కశ్చిదార్యా వా సాఽథ లక్ష్యతే ।
బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్థః ప్రస్థితో దక్షిణాం దిశమ్ ॥ 23 ॥
లక్ష్మణానుగతశ్శీమన్వీక్షమాణో వసున్ధరామ్ ।
ఏవం సమ్భాషమాణౌ తావన్యోన్యం భ్రాతరావుభౌ ॥ 24 ॥
వసున్ధరాయాం పతితం పుష్పమార్గమపశ్యతామ్ ।
తాం పుష్పవృష్టిం పతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే ॥ 25 ॥
ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃఖితో దుఃఖితం వచః ।
అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ ॥ 26 ॥
పినద్ధాని హి వైదేహ్యా మయా దత్తాని కాననే ।
మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ ॥ 27 ॥
అభిరక్షన్తి పుష్పాణి ప్రకుర్వన్తో మమ ప్రియమ్ ।
ఏవముక్త్వా మహాబాహుం లక్ష్మణం పురుషర్షభః ॥ 28 ॥
ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం ప్రస్రవణాకులమ్ ।
కచ్చిత్ క్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాఙ్గసున్దరీ ॥ 29 ॥
రామా రమ్యే వనోద్దేశే మయా విరహితా త్వయా ।
క్రుద్ధోఽబ్రవీద్గిరిం తత్ర సింహః క్షుద్రమృగం యథా ॥ 30 ॥
తాం హేమవర్ణాం హేమాభాం సీతాం దర్శయ పర్వత ।
యావత్సానూని సర్వాణి న తే విధ్వంసయామ్యహమ్ ॥ 31 ॥
ఏవముక్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం ప్రతి ।
శంసన్నివ తతస్సీతాం నాదర్శయత రాఘవే ॥ 32 ॥
తతో దాశరథీ రామ ఉవాచ చ శిలోచ్చయమ్ ।
మమ బాణాగ్నినిర్దగ్ధో భస్మీభూతో భవిష్యసి ॥ 33 ॥
అసేవ్యః సతతం చైవ నిస్తృణద్రుమపల్లవః ।
ఇమాం వా సరితం చాద్య శోషయిష్యామి లక్ష్మణ ॥ 34 ॥
యది నాఖ్యాతి మే సీతామార్యాం చన్ద్రనిభాననామ్ ।
ఏవం స రుషితో రామో దిధక్షన్నివ చక్షుషా ॥ 35 ॥
దదర్శ భూమౌ నిష్క్రాన్తం రాక్షసస్య పదం మహత్ ।
త్రస్తాయా రామకాఙ్క్షిణ్యాః ప్రధావన్త్యా ఇతస్తతః ॥ 36 ॥
రాక్షసేనానువృత్తాయా మైథిల్యాశ్చ పదాన్యథ ।
స సమీక్ష్య పరిక్రాన్తం సీతాయా రాక్షసస్య చ ॥ 37 ॥
భగ్నం ధనుశ్చ తూణీ చ వికీర్ణం బహుధా రథమ్ ।
సమ్భ్రాన్తహృదయో రామశ్శశంస భ్రాతరమ్ప్రియమ్ ॥ 38 ॥
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యాశశీర్ణాః కనకబిన్దవః ।
భూషణానాం హి సౌమిత్రే మాల్యాని వివిధాని చ ॥ 39 ॥
తప్తబిన్దునికాశైశ్చ చిత్రైః క్షతజబిన్దుభిః ।
ఆవృతం పశ్య సౌమిత్రే సర్వతో ధరణీతలమ్ ॥ 40 ॥
మన్యే లక్ష్మణ వైదేహీ రాక్షసైః కామరూపిభిః ।
భిత్వాభిత్వా విభక్తా వా భక్షితా వా భవిష్యతి ॥ 41 ॥
తస్యా నిమిత్తం వైదేహ్యా ద్వయోర్వివదమానయోః ।
బభూవ యుద్ధం సౌమిత్రే ఘోరం రాక్షసయోరిహ ॥ 42 ॥
ముక్తామణిమయం చేదం తపనీయవిభూషితమ్ ।
ధరణ్యాం పతితం సౌమ్య కస్య భగ్నం మహద్ధనుః ॥ 43 ॥
తరుణాదిత్యసఙ్కాశం వైడూర్యగులికాచితమ్ ।
విశీర్ణం పతితం భూమౌ కవచం కస్య కాఞ్చనమ్ ॥ 44 ॥
ఛత్రం శతశలాకం చ దివ్యమాల్యోపశోభితమ్ ।
భగ్నదణ్డమిదం కస్య భూమౌ సమ్యఙ్నిపాతితమ్ ॥ 45 ॥
కాఞ్చనోరశ్ఛదా శ్చేమే పిశాచవదనాః ఖరాః ।
భీమరూపా మహాకాయాః కస్య వా నిహతా రణే ॥ 46 ॥
దీప్తపావకసఙ్కాశో ద్యుతిమాన్సమరధ్వజః ।
అపవిద్ధశ్చ భగ్నశ్చ కస్య సాఙ్గ్రామికో రథః ॥ 47 ॥
రథాక్షమాత్రా విశిఖాస్తపనీయవిభూషణాః ।
కస్యేమేఽభిహతా బాణాః ప్రకీర్ణా ఘోరకర్మణః ॥ 48 ॥
శరావరౌ శరైః పూర్ణౌ విధ్వస్తౌ పశ్య లక్ష్మణ ।
ప్రతోదాభీశుహస్తో వై కస్యాయం సారథిర్హతః ॥ 49 ॥
కస్యేమౌ పురుషవ్యాఘ్ర శయాతే నిహతౌ యుధి ।
చామరగ్రాహిణౌ సౌమ్య సోష్ణీషమణికుణ్డలౌ ॥ 50 ॥
పదవీపురుషస్యైషా వ్యక్తం కస్యాపి రక్షసః ।
వైరం శతగుణం పశ్య మమేదం జీవితాన్తకమ్ ॥ 51 ॥
సుఘోరహృదయైస్సౌమ్య రాక్షసైః కామరూపిభిః ।
హృతా మృతా వా సీతా సా భక్షితా వా తపస్వినీ ॥ 52 ॥
నధర్మస్త్రాయతే సీతాం హ్రియమాణాం మహావనే ।
భక్షితాయాం హి వైదేహ్యాం హృతాయామపి లక్ష్మణ ॥ 53 ॥
కే హి లోకే ప్రియం కర్తుం శక్తాస్సౌమ్య మమేశ్వరాః ।
కర్తారమపి లోకానాం శూరం కరుణవేదినమ్ ॥ 54 ॥
అజ్ఞానాదవమన్యేరత్సర్వభూతాని లక్ష్మణ ।
మృదుం లోకహితే యుక్తం దాన్తం కరుణవేదినమ్ ॥ 55 ॥
నిర్వీర్య ఇతి మన్యన్తే నూనం మాం త్రిదశేశ్వరాః ।
మాం ప్రాప్య హి గుణో దోషస్సంవృత్తః పశ్య లక్ష్మణ ॥ 56 ॥
అద్యైవ సర్వభూతానాం రక్షసామభవాయ చ ।
సంహృత్యైవ శశిజ్యోత్స్నాం మహాన్సూర్య ఇవోదితః ॥ 57 ॥
సంహృత్యైవ గుణాన్సర్వాన్మమ తేజః ప్రకాశతే ।
నైవ యక్షా న గన్ధర్వా న పిశాచా న రాక్షసాః ॥ 58 ॥
కిన్నరా వా మనుష్యా వా సుఖం ప్రాప్స్యన్తి లిక్ష్మణ ।
మమాస్త్రబాణసమ్పూర్ణమాకాశం పశ్య లక్ష్మణ ॥ 59 ॥
నిస్సమ్పాతం కరిష్యామి హ్యద్య త్రైలోక్యచారిణామ్ ।
సన్నిరుద్ధగ్రహగణమావారితనిశాకరమ్ ॥ 60 ॥
విప్రణష్టానలమరుద్భాస్కరద్యుతిసంవృతమ్ ।
వినిర్మథితశైలాగ్రం శుష్యమాణజలాశయమ్ ॥ 61 ॥
ధ్వస్తద్రుమలతాగుల్మం విప్రణాశితసాగరమ్ ।
త్రైలోక్యం తు కరిష్యామి సంయుక్తం కాలకర్మణా ॥ 62 ॥
న తాం కుశలినీం సీతాం ప్రదాస్యన్తి మమేశ్వరాః ।
అస్మిన్ముహూర్తే సౌమిత్రే మమ ద్రక్ష్యన్తి విక్రమమ్ ॥ 63 ॥
నాకాశముత్పతిష్యన్తి సర్వభూతాని లక్ష్మణ ।
మమ చాపగుణోన్ముక్తైర్బాణజాలైర్నిరన్తరమ్ ॥ 64 ॥
అర్దితం మమ నారాచైర్ధ్వస్తభ్రాన్తమృగద్విజమ్ ।
సమాకులమమర్యాదం జగత్పశ్యాద్య లక్ష్మణ ॥ 65 ॥
ఆకర్ణపూర్ణైరిషుభిర్జీవలోకం దురావరైః ।
కరిష్యే మైథిలీహేతోరపిశాచమరాక్షసమ్ ॥ 66 ॥
మమ రోషప్రయుక్తానాం సాయకానాం బలం సురాః ।
ద్రక్ష్యన్త్యద్య విముక్తానామతిదూరాతిగామినామ్ ॥ 67 ॥
నైవ దేవా న దైతేయా న పిశాచా న రాక్షసాః ।
భవిష్యన్తి మమ క్రోధాత్త్రైలోక్యే విప్రణాశితే ॥ 68 ॥
దేవదానవయక్షాణాం లోకా యే రక్షసామపి ।
బహుధా న భవిష్యన్తి బాణౌఘైశ్శకలీకృతాః ॥ 69 ॥
నిర్మర్యాదానిమాన్లోకాన్కరిష్యామ్యద్య సాయకైః ।
హృతాం మృతాం వా సౌమిత్రే న దాస్యన్తి మమేశ్వరాః ॥ 70 ॥
తథారుపాం హి వైదేహీం న దాస్యన్తి యది ప్రియామ్ ।
నాశయామి జగత్సర్వం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ ॥ 71 ॥
ఇత్యుక్త్వా రోషతామ్రాక్షో రామో నిష్పీడ్య కార్ముకమ్ ।
శరమాదాయ సన్దీప్తం ఘోరమాశీవిషోపమమ్ ॥ 72 ॥
సన్ధాయ ధనుషి శ్రీమాన్రామః పరపురఞ్జయః ।
యుగాన్తాగ్నిరివ క్రుద్ధ ఇదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 73 ॥
యథా జరా యథా మృత్యుర్యథా కాలో యథా విధిః ।
నిత్యం న ప్రతిహన్యన్తే సర్వభూతేషు లక్ష్మణ ॥ 74 ॥
తథాహం క్రోధసంయుక్తో న నివార్యోఽస్మి సర్వథా ।
పురేవ మే చారుదన్తీమనిన్దితాం దిశన్తి సీతాం యది నాద్య మైథిలీమ్ ।
సదేవగన్ధర్వమనుష్యపన్నగం జగత్సశైలం పరివర్తయామ్యహమ్ ॥ 75 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే చతుఃషష్టితమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥
न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥
रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।
न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥
एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥
सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥
सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥
वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥
क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥
तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥
पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥
उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥
यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥
वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥
पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।
शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥
यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।
त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥
राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।
सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।
प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।
चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।
वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।
हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥
नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥
अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥
संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥
किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥
निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।
नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।
शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥
सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।
पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.