3.64 Aranyakanda - Chatuhshashtitama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

સ દીનો દીનયા વાચા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ।

શીઘ્રં લક્ષ્મણ જાનીહિ ગત્વા ગોદાવરીં નદીમ્ ॥ 1 ॥

અપિ ગોદાવરીં સીતા પદ્માન્યાનયિતું ગતા ।

એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 2 ॥

નદીં ગોદાવરીં રમ્યાં જગામ લઘુવિક્રમઃ ।

તાં લક્ષ્મણસ્તીર્થવતી વિચિત્વા રામમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥

નૈનાં પશ્યામિ તીર્થેષુ ક્રોશતો ન શૃણોતિ મે ।

કં નુ વા દેશમાપન્ના વૈદેહી ક્લેશનાશિની ॥ 4 ॥

ન હ્યહં વેદ તં દેશં યત્ર સા જનકાત્મજા ।

લક્ષ્મણસ્ય વચશ્શ્રુત્વા દીનસ્સન્તાપમોહિતઃ ॥ 5 ॥

રામસ્સમભિચક્રામ સ્વયં ગોદાવરીં નદીમ્ ।

સ તામુપસ્થિતો રામઃ ક્વ સીતેત્યેવમબ્રવીત્ ॥ 6 ॥

ભૂતાનિ રાક્ષસેન્દ્રેણ વધાર્હેણ હૃતામિતિ ।

ન તાં શશંસૂ રામાય તથા ગોદાવરી નદિ ॥ 7 ॥

તતઃ પ્રચોદિતા ભૂતૈશ્શંસાસ્મૈતાં પ્રિયામિતિ ।

ન તુ સાભ્યવદતસિતાં પૃષ્ટા રામેણ શોચતા ॥ 8 ॥

રાવણસ્ય તુ તદ્રૂપં કર્માણિ ચ દુરાત્મનઃ ।

ધ્યાત્વા ભયાત્તુ વૈદેહીં સા નદી ન શશંસ તામ્ ॥ 9 ॥

નિરાશસ્તુ તયા નદ્યા સીતાયા દર્શને કૃતઃ ।

ઉવાચ રામસ્સૌમિત્રિં સીતાદર્શનકર્શિતઃ ॥ 10 ॥

એષા ગોદાવરી સૌમ્ય કિઞ્ચિન્ન પ્રતિ ભાષતે ।

કિં નુ લક્ષ્મણ વક્ષ્યામિ સમેત્ય જનકં વચઃ ॥ 11 ॥

માતરં ચૈવ વૈદેહ્યા વિના તામહમપ્રિયમ્ ।

યા મે રાજ્યવિહીનસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ ॥ 12 ॥

સર્વં વ્યપનયેચ્છોકં વૈદેહી ક્વ નુ સા ગતા ।

જ્ઞાતિપક્ષવિહીનસ્ય રાજપુત્રીમપશ્યતઃ ॥ 13 ॥

મન્યે દીર્ઘા ભવિષ્યન્તિ રાત્રયો મમ જાગ્રતઃ ।

ગોદાવરીં જનસ્થાનમિમં પ્રસ્રવણં ગિરિમ્ ॥ 14 ॥

સર્વાણ્યનુગમિષ્યામિ યદિ સીતા હિ દૃશ્યતે ।

એતે મૃગા મહાવીર્ય મામીક્ષન્તે મુહુર્મુહુઃ ॥ 15 ॥

વક્તુકામા ઇવ હિ મે ઇઙ્ગિતાન્યુપલક્ષયે ।

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રો રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥ 16 ॥

ક્વ સીતેતિ નિરીક્ષન્વૈ બાષ્પસંરુદ્ધયા દૃશા ।

એવમુક્તા નરેન્દ્રેણ તે મૃગાસ્સહસોત્થિતાઃ ॥ 17 ॥

દક્ષિણાભિમુખાસ્સર્વે દર્શયન્તો નભસ્થલમ્ ।

મૈથિલી હ્રિયમાણા સા દિશં યામન્વપદ્યત ॥ 18 ॥

તેન માર્ગેણ ધાવન્તો નિરીક્ષન્તે નરાધિપમ્ ।

યેન માર્ગં ચ ભૂમિં ચ નિરીક્ષન્તે સ્મ તે મૃગાઃ ॥ 19 ॥

પુનશ્ચ માર્ગમિચ્છન્તિ લક્ષ્મણેનોપલક્ષિતાઃ ।

તેષાં વચનસર્વસ્વં લક્ષયામાસ ચેઙ્ગિતમ્ ॥ 20 ॥

ઉવાચ લક્ષ્મણો જ્યેષ્ઠં ધીમાન્ભ્રાતરમાર્તવત્ ।

ક્વ સિતેતિ ત્વયા પૃષ્ટા યથેમે સહસોત્થિતાઃ ॥ 21 ॥

દર્શયન્તિ ક્ષિતિં ચૈવ દક્ષિણાં ચ દિશં મૃગાઃ ।

સાધુ ગચ્છાવહે દેવ દિશમેતાં હિ નૈઋતિમ્ ॥ 22 ॥

યદિ સ્યાદાગમઃ કશ્ચિદાર્યા વા સાઽથ લક્ષ્યતે ।

બાઢમિત્યેવ કાકુત્સ્થઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 23 ॥

લક્ષ્મણાનુગતશ્શીમન્વીક્ષમાણો વસુન્ધરામ્ ।

એવં સમ્ભાષમાણૌ તાવન્યોન્યં ભ્રાતરાવુભૌ ॥ 24 ॥

વસુન્ધરાયાં પતિતં પુષ્પમાર્ગમપશ્યતામ્ ।

તાં પુષ્પવૃષ્ટિં પતિતાં દૃષ્ટ્વા રામો મહીતલે ॥ 25 ॥

ઉવાચ લક્ષ્મણં વીરો દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ ।

અભિજાનામિ પુષ્પાણિ તાનીમાનીહ લક્ષ્મણ ॥ 26 ॥

પિનદ્ધાનિ હિ વૈદેહ્યા મયા દત્તાનિ કાનને ।

મન્યે સૂર્યશ્ચ વાયુશ્ચ મેદિની ચ યશસ્વિની ॥ 27 ॥

અભિરક્ષન્તિ પુષ્પાણિ પ્રકુર્વન્તો મમ પ્રિયમ્ ।

એવમુક્ત્વા મહાબાહું લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભઃ ॥ 28 ॥

ઉવાચ રામો ધર્માત્મા ગિરિં પ્રસ્રવણાકુલમ્ ।

કચ્ચિત્ ક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી ॥ 29 ॥

રામા રમ્યે વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા ।

ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્ગિરિં તત્ર સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા ॥ 30 ॥

તાં હેમવર્ણાં હેમાભાં સીતાં દર્શય પર્વત ।

યાવત્સાનૂનિ સર્વાણિ ન તે વિધ્વંસયામ્યહમ્ ॥ 31 ॥

એવમુક્તસ્તુ રામેણ પર્વતો મૈથિલીં પ્રતિ ।

શંસન્નિવ તતસ્સીતાં નાદર્શયત રાઘવે ॥ 32 ॥

તતો દાશરથી રામ ઉવાચ ચ શિલોચ્ચયમ્ ।

મમ બાણાગ્નિનિર્દગ્ધો ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ ॥ 33 ॥

અસેવ્યઃ સતતં ચૈવ નિસ્તૃણદ્રુમપલ્લવઃ ।

ઇમાં વા સરિતં ચાદ્ય શોષયિષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 34 ॥

યદિ નાખ્યાતિ મે સીતામાર્યાં ચન્દ્રનિભાનનામ્ ।

એવં સ રુષિતો રામો દિધક્ષન્નિવ ચક્ષુષા ॥ 35 ॥

દદર્શ ભૂમૌ નિષ્ક્રાન્તં રાક્ષસસ્ય પદં મહત્ ।

ત્રસ્તાયા રામકાઙ્ક્ષિણ્યાઃ પ્રધાવન્ત્યા ઇતસ્તતઃ ॥ 36 ॥

રાક્ષસેનાનુવૃત્તાયા મૈથિલ્યાશ્ચ પદાન્યથ ।

સ સમીક્ષ્ય પરિક્રાન્તં સીતાયા રાક્ષસસ્ય ચ ॥ 37 ॥

ભગ્નં ધનુશ્ચ તૂણી ચ વિકીર્ણં બહુધા રથમ્ ।

સમ્ભ્રાન્તહૃદયો રામશ્શશંસ ભ્રાતરમ્પ્રિયમ્ ॥ 38 ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાશશીર્ણાઃ કનકબિન્દવઃ ।

ભૂષણાનાં હિ સૌમિત્રે માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ 39 ॥

તપ્તબિન્દુનિકાશૈશ્ચ ચિત્રૈઃ ક્ષતજબિન્દુભિઃ ।

આવૃતં પશ્ય સૌમિત્રે સર્વતો ધરણીતલમ્ ॥ 40 ॥

મન્યે લક્ષ્મણ વૈદેહી રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ ।

ભિત્વાભિત્વા વિભક્તા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ ॥ 41 ॥

તસ્યા નિમિત્તં વૈદેહ્યા દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ ।

બભૂવ યુદ્ધં સૌમિત્રે ઘોરં રાક્ષસયોરિહ ॥ 42 ॥

મુક્તામણિમયં ચેદં તપનીયવિભૂષિતમ્ ।

ધરણ્યાં પતિતં સૌમ્ય કસ્ય ભગ્નં મહદ્ધનુઃ ॥ 43 ॥

તરુણાદિત્યસઙ્કાશં વૈડૂર્યગુલિકાચિતમ્ ।

વિશીર્ણં પતિતં ભૂમૌ કવચં કસ્ય કાઞ્ચનમ્ ॥ 44 ॥

છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્ ।

ભગ્નદણ્ડમિદં કસ્ય ભૂમૌ સમ્યઙ્નિપાતિતમ્ ॥ 45 ॥

કાઞ્ચનોરશ્છદા શ્ચેમે પિશાચવદનાઃ ખરાઃ ।

ભીમરૂપા મહાકાયાઃ કસ્ય વા નિહતા રણે ॥ 46 ॥

દીપ્તપાવકસઙ્કાશો દ્યુતિમાન્સમરધ્વજઃ ।

અપવિદ્ધશ્ચ ભગ્નશ્ચ કસ્ય સાઙ્ગ્રામિકો રથઃ ॥ 47 ॥

રથાક્ષમાત્રા વિશિખાસ્તપનીયવિભૂષણાઃ ।

કસ્યેમેઽભિહતા બાણાઃ પ્રકીર્ણા ઘોરકર્મણઃ ॥ 48 ॥

શરાવરૌ શરૈઃ પૂર્ણૌ વિધ્વસ્તૌ પશ્ય લક્ષ્મણ ।

પ્રતોદાભીશુહસ્તો વૈ કસ્યાયં સારથિર્હતઃ ॥ 49 ॥

કસ્યેમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર શયાતે નિહતૌ યુધિ ।

ચામરગ્રાહિણૌ સૌમ્ય સોષ્ણીષમણિકુણ્ડલૌ ॥ 50 ॥

પદવીપુરુષસ્યૈષા વ્યક્તં કસ્યાપિ રક્ષસઃ ।

વૈરં શતગુણં પશ્ય મમેદં જીવિતાન્તકમ્ ॥ 51 ॥

સુઘોરહૃદયૈસ્સૌમ્ય રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ ।

હૃતા મૃતા વા સીતા સા ભક્ષિતા વા તપસ્વિની ॥ 52 ॥

નધર્મસ્ત્રાયતે સીતાં હ્રિયમાણાં મહાવને ।

ભક્ષિતાયાં હિ વૈદેહ્યાં હૃતાયામપિ લક્ષ્મણ ॥ 53 ॥

કે હિ લોકે પ્રિયં કર્તું શક્તાસ્સૌમ્ય મમેશ્વરાઃ ।

કર્તારમપિ લોકાનાં શૂરં કરુણવેદિનમ્ ॥ 54 ॥

અજ્ઞાનાદવમન્યેરત્સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ ।

મૃદું લોકહિતે યુક્તં દાન્તં કરુણવેદિનમ્ ॥ 55 ॥

નિર્વીર્ય ઇતિ મન્યન્તે નૂનં માં ત્રિદશેશ્વરાઃ ।

માં પ્રાપ્ય હિ ગુણો દોષસ્સંવૃત્તઃ પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 56 ॥

અદ્યૈવ સર્વભૂતાનાં રક્ષસામભવાય ચ ।

સંહૃત્યૈવ શશિજ્યોત્સ્નાં મહાન્સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥ 57 ॥

સંહૃત્યૈવ ગુણાન્સર્વાન્મમ તેજઃ પ્રકાશતે ।

નૈવ યક્ષા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ ॥ 58 ॥

કિન્નરા વા મનુષ્યા વા સુખં પ્રાપ્સ્યન્તિ લિક્ષ્મણ ।

મમાસ્ત્રબાણસમ્પૂર્ણમાકાશં પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 59 ॥

નિસ્સમ્પાતં કરિષ્યામિ હ્યદ્ય ત્રૈલોક્યચારિણામ્ ।

સન્નિરુદ્ધગ્રહગણમાવારિતનિશાકરમ્ ॥ 60 ॥

વિપ્રણષ્ટાનલમરુદ્ભાસ્કરદ્યુતિસંવૃતમ્ ।

વિનિર્મથિતશૈલાગ્રં શુષ્યમાણજલાશયમ્ ॥ 61 ॥

ધ્વસ્તદ્રુમલતાગુલ્મં વિપ્રણાશિતસાગરમ્ ।

ત્રૈલોક્યં તુ કરિષ્યામિ સંયુક્તં કાલકર્મણા ॥ 62 ॥

ન તાં કુશલિનીં સીતાં પ્રદાસ્યન્તિ મમેશ્વરાઃ ।

અસ્મિન્મુહૂર્તે સૌમિત્રે મમ દ્રક્ષ્યન્તિ વિક્રમમ્ ॥ 63 ॥

નાકાશમુત્પતિષ્યન્તિ સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ ।

મમ ચાપગુણોન્મુક્તૈર્બાણજાલૈર્નિરન્તરમ્ ॥ 64 ॥

અર્દિતં મમ નારાચૈર્ધ્વસ્તભ્રાન્તમૃગદ્વિજમ્ ।

સમાકુલમમર્યાદં જગત્પશ્યાદ્ય લક્ષ્મણ ॥ 65 ॥

આકર્ણપૂર્ણૈરિષુભિર્જીવલોકં દુરાવરૈઃ ।

કરિષ્યે મૈથિલીહેતોરપિશાચમરાક્ષસમ્ ॥ 66 ॥

મમ રોષપ્રયુક્તાનાં સાયકાનાં બલં સુરાઃ ।

દ્રક્ષ્યન્ત્યદ્ય વિમુક્તાનામતિદૂરાતિગામિનામ્ ॥ 67 ॥

નૈવ દેવા ન દૈતેયા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ ।

ભવિષ્યન્તિ મમ ક્રોધાત્ત્રૈલોક્યે વિપ્રણાશિતે ॥ 68 ॥

દેવદાનવયક્ષાણાં લોકા યે રક્ષસામપિ ।

બહુધા ન ભવિષ્યન્તિ બાણૌઘૈશ્શકલીકૃતાઃ ॥ 69 ॥

નિર્મર્યાદાનિમાન્લોકાન્કરિષ્યામ્યદ્ય સાયકૈઃ ।

હૃતાં મૃતાં વા સૌમિત્રે ન દાસ્યન્તિ મમેશ્વરાઃ ॥ 70 ॥

તથારુપાં હિ વૈદેહીં ન દાસ્યન્તિ યદિ પ્રિયામ્ ।

નાશયામિ જગત્સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥ 71 ॥

ઇત્યુક્ત્વા રોષતામ્રાક્ષો રામો નિષ્પીડ્ય કાર્મુકમ્ ।

શરમાદાય સન્દીપ્તં ઘોરમાશીવિષોપમમ્ ॥ 72 ॥

સન્ધાય ધનુષિ શ્રીમાન્રામઃ પરપુરઞ્જયઃ ।

યુગાન્તાગ્નિરિવ ક્રુદ્ધ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 73 ॥

યથા જરા યથા મૃત્યુર્યથા કાલો યથા વિધિઃ ।

નિત્યં ન પ્રતિહન્યન્તે સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 74 ॥

તથાહં ક્રોધસંયુક્તો ન નિવાર્યોઽસ્મિ સર્વથા ।

પુરેવ મે ચારુદન્તીમનિન્દિતાં દિશન્તિ સીતાં યદિ નાદ્ય મૈથિલીમ્ ।

સદેવગન્ધર્વમનુષ્યપન્નગં જગત્સશૈલં પરિવર્તયામ્યહમ્ ॥ 75 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |

śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||

api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||

nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |

tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||

naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |

kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||

na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||

rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |

sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||

bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |

na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||

tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |

na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||

rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |

dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||

nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |

uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||

eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |

kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||

mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |

yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||

sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |

jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||

manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |

godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||

sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |

ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||

vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |

tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||

kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |

evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||

dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |

maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||

tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |

yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||

punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |

teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||

uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |

kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||

darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |

sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||

yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |

bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||

lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |

evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||

vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |

tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |

abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||

pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |

manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||

abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |

evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||

uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |

kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||

rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |

kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||

tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |

yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||

evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |

śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||

tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |

mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||

asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |

imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||

yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |

evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||

dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |

trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||

rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |

sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||

bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |

sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||

paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |

bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||

taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |

āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||

manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||

tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |

babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||

muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |

dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||

taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |

viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |

bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||

kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |

bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||

dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |

apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||

rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |

kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||

śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |

pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||

kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |

cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||

padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |

vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||

sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||

nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |

bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||

ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |

kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||

ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||

nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |

māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||

adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |

saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||

saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |

naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||

kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |

mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||

nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |

sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||

vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |

vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||

dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |

trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||

na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |

asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||

nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||

arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |

samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||

ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |

kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||

mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |

drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||

naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |

bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||

devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |

bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||

nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |

hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||

tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |

nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||

ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |

śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||

sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |

yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||

yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |

nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||

tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |

pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |

sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।

शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥

अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥

नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।

तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥

नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।

कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥

न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।

लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥

रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।

न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥

ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।

न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥

रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।

ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।

उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥

एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥

मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥

सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥

मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।

गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥

सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।

एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥

वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।

तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥

क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।

एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥

दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।

मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥

तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।

येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥

पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।

तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥

उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।

क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥

दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।

साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥

यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।

बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥

लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।

एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥

वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥

उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥

पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।

मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥

अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।

एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥

उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।

कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥

रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।

क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।

यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।

शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥

ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥

असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥

यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥

ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।

त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥

राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥

भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।

सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।

भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।

आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।

भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥

तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।

बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥

मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।

धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥

तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।

विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।

भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥

काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।

भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥

दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।

अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।

कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥

शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।

प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥

कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।

चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥

पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥

सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।

हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥

नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥

के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥

अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥

निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।

मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥

अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।

संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥

संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥

किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।

ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥

निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।

सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥

विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥

ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।

त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।

अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।

मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥

अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।

समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।

करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।

द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।

भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।

बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥

निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।

हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥

तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।

नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।

शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥

सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।

युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥

यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।

नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥

तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।

पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।

सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥