3.64 Aranyakanda - Chatuhshashtitama Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අරණ්යකාණ්ඩම් .

අථ චතුඃෂෂ්ටිතමස්සර්ගඃ .

ස දීනෝ දීනයා වාචා ලක්ෂ්මණං වාක්යමබ්රවීත් .

ශීඝ්රං ලක්ෂ්මණ ජානීහි ගත්වා ගෝදාවරීං නදීම් .. 1 ..

අපි ගෝදාවරීං සීතා පද්මාන්යානයිතුං ගතා .

ඒවමුක්තස්තු රාමේණ ලක්ෂ්මණඃ පරවීරහා .. 2 ..

නදීං ගෝදාවරීං රම්යාං ජගාම ලඝුවික්රමඃ .

තාං ලක්ෂ්මණස්තීර්ථවතී විචිත්වා රාමමබ්රවීත් .. 3 ..

නෛනාං පශ්යාමි තීර්ථේෂු ක්රෝශතෝ න ශෘණෝති මේ .

කං නු වා දේශමාපන්නා වෛදේහී ක්ලේශනාශිනී .. 4 ..

න හ්යහං වේද තං දේශං යත්ර සා ජනකාත්මජා .

ලක්ෂ්මණස්ය වචශ්ශ්රුත්වා දීනස්සන්තාපමෝහිතඃ .. 5 ..

රාමස්සමභිචක්රාම ස්වයං ගෝදාවරීං නදීම් .

ස තාමුපස්ථිතෝ රාමඃ ක්ව සීතේත්යේවමබ්රවීත් .. 6 ..

භූතානි රාක්ෂසේන්ද්රේණ වධාර්හේණ හෘතාමිති .

න තාං ශශංසූ රාමාය තථා ගෝදාවරී නදි .. 7 ..

තතඃ ප්රචෝදිතා භූතෛශ්ශංසාස්මෛතාං ප්රියාමිති .

න තු සාභ්යවදතසිතාං පෘෂ්ටා රාමේණ ශෝචතා .. 8 ..

රාවණස්ය තු තද්රූපං කර්මාණි ච දුරාත්මනඃ .

ධ්යාත්වා භයාත්තු වෛදේහීං සා නදී න ශශංස තාම් .. 9 ..

නිරාශස්තු තයා නද්යා සීතායා දර්ශනේ කෘතඃ .

උවාච රාමස්සෞමිත්රිං සීතාදර්ශනකර්ශිතඃ .. 10 ..

ඒෂා ගෝදාවරී සෞම්ය කිඤ්චින්න ප්රති භාෂතේ .

කිං නු ලක්ෂ්මණ වක්ෂ්යාමි සමේත්ය ජනකං වචඃ .. 11 ..

මාතරං චෛව වෛදේහ්යා විනා තාමහමප්රියම් .

යා මේ රාජ්යවිහීනස්ය වනේ වන්යේන ජීවතඃ .. 12 ..

සර්වං ව්යපනයේච්ඡෝකං වෛදේහී ක්ව නු සා ගතා .

ජ්ඤාතිපක්ෂවිහීනස්ය රාජපුත්රීමපශ්යතඃ .. 13 ..

මන්යේ දීර්ඝා භවිෂ්යන්ති රාත්රයෝ මම ජාග්රතඃ .

ගෝදාවරීං ජනස්ථානමිමං ප්රස්රවණං ගිරිම් .. 14 ..

සර්වාණ්යනුගමිෂ්යාමි යදි සීතා හි දෘශ්යතේ .

ඒතේ මෘගා මහාවීර්ය මාමීක්ෂන්තේ මුහුර්මුහුඃ .. 15 ..

වක්තුකාමා ඉව හි මේ ඉඞ්ගිතාන්යුපලක්ෂයේ .

තාංස්තු දෘෂ්ට්වා නරව්යාඝ්රෝ රාඝවඃ ප්රත්යුවාච හ .. 16 ..

ක්ව සීතේති නිරීක්ෂන්වෛ බාෂ්පසංරුද්ධයා දෘශා .

ඒවමුක්තා නරේන්ද්රේණ තේ මෘගාස්සහසෝත්ථිතාඃ .. 17 ..

දක්ෂිණාභිමුඛාස්සර්වේ දර්ශයන්තෝ නභස්ථලම් .

මෛථිලී හ්රියමාණා සා දිශං යාමන්වපද්යත .. 18 ..

තේන මාර්ගේණ ධාවන්තෝ නිරීක්ෂන්තේ නරාධිපම් .

යේන මාර්ගං ච භූමිං ච නිරීක්ෂන්තේ ස්ම තේ මෘගාඃ .. 19 ..

පුනශ්ච මාර්ගමිච්ඡන්ති ලක්ෂ්මණේනෝපලක්ෂිතාඃ .

තේෂාං වචනසර්වස්වං ලක්ෂයාමාස චේඞ්ගිතම් .. 20 ..

උවාච ලක්ෂ්මණෝ ජ්යේෂ්ඨං ධීමාන්භ්රාතරමාර්තවත් .

ක්ව සිතේති ත්වයා පෘෂ්ටා යථේමේ සහසෝත්ථිතාඃ .. 21 ..

දර්ශයන්ති ක්ෂිතිං චෛව දක්ෂිණාං ච දිශං මෘගාඃ .

සාධු ගච්ඡාවහේ දේව දිශමේතාං හි නෛඍතිම් .. 22 ..

යදි ස්යාදාගමඃ කශ්චිදාර්යා වා සා(අ)ථ ලක්ෂ්යතේ .

බාඪමිත්යේව කාකුත්ස්ථඃ ප්රස්ථිතෝ දක්ෂිණාං දිශම් .. 23 ..

ලක්ෂ්මණානුගතශ්ශීමන්වීක්ෂමාණෝ වසුන්ධරාම් .

ඒවං සම්භාෂමාණෞ තාවන්යෝන්යං භ්රාතරාවුභෞ .. 24 ..

වසුන්ධරායාං පතිතං පුෂ්පමාර්ගමපශ්යතාම් .

තාං පුෂ්පවෘෂ්ටිං පතිතාං දෘෂ්ට්වා රාමෝ මහීතලේ .. 25 ..

උවාච ලක්ෂ්මණං වීරෝ දුඃඛිතෝ දුඃඛිතං වචඃ .

අභිජානාමි පුෂ්පාණි තානීමානීහ ලක්ෂ්මණ .. 26 ..

පිනද්ධානි හි වෛදේහ්යා මයා දත්තානි කානනේ .

මන්යේ සූර්යශ්ච වායුශ්ච මේදිනී ච යශස්විනී .. 27 ..

අභිරක්ෂන්ති පුෂ්පාණි ප්රකුර්වන්තෝ මම ප්රියම් .

ඒවමුක්ත්වා මහාබාහුං ලක්ෂ්මණං පුරුෂර්ෂභඃ .. 28 ..

උවාච රාමෝ ධර්මාත්මා ගිරිං ප්රස්රවණාකුලම් .

කච්චිත් ක්ෂිතිභෘතාං නාථ දෘෂ්ටා සර්වාඞ්ගසුන්දරී .. 29 ..

රාමා රම්යේ වනෝද්දේශේ මයා විරහිතා ත්වයා .

ක්රුද්ධෝ(අ)බ්රවීද්ගිරිං තත්ර සිංහඃ ක්ෂුද්රමෘගං යථා .. 30 ..

තාං හේමවර්ණාං හේමාභාං සීතාං දර්ශය පර්වත .

යාවත්සානූනි සර්වාණි න තේ විධ්වංසයාම්යහම් .. 31 ..

ඒවමුක්තස්තු රාමේණ පර්වතෝ මෛථිලීං ප්රති .

ශංසන්නිව තතස්සීතාං නාදර්ශයත රාඝවේ .. 32 ..

තතෝ දාශරථී රාම උවාච ච ශිලෝච්චයම් .

මම බාණාග්නිනිර්දග්ධෝ භස්මීභූතෝ භවිෂ්යසි .. 33 ..

අසේව්යඃ සතතං චෛව නිස්තෘණද්රුමපල්ලවඃ .

ඉමාං වා සරිතං චාද්ය ශෝෂයිෂ්යාමි ලක්ෂ්මණ .. 34 ..

යදි නාඛ්යාති මේ සීතාමාර්යාං චන්ද්රනිභානනාම් .

ඒවං ස රුෂිතෝ රාමෝ දිධක්ෂන්නිව චක්ෂුෂා .. 35 ..

දදර්ශ භූමෞ නිෂ්ක්රාන්තං රාක්ෂසස්ය පදං මහත් .

ත්රස්තායා රාමකාඞ්ක්ෂිණ්යාඃ ප්රධාවන්ත්යා ඉතස්තතඃ .. 36 ..

රාක්ෂසේනානුවෘත්තායා මෛථිල්යාශ්ච පදාන්යථ .

ස සමීක්ෂ්ය පරික්රාන්තං සීතායා රාක්ෂසස්ය ච .. 37 ..

භග්නං ධනුශ්ච තූණී ච විකීර්ණං බහුධා රථම් .

සම්භ්රාන්තහෘදයෝ රාමශ්ශශංස භ්රාතරම්ප්රියම් .. 38 ..

පශ්ය ලක්ෂ්මණ වෛදේහ්යාශශීර්ණාඃ කනකබින්දවඃ .

භූෂණානාං හි සෞමිත්රේ මාල්යානි විවිධානි ච .. 39 ..

තප්තබින්දුනිකාශෛශ්ච චිත්රෛඃ ක්ෂතජබින්දුභිඃ .

ආවෘතං පශ්ය සෞමිත්රේ සර්වතෝ ධරණීතලම් .. 40 ..

මන්යේ ලක්ෂ්මණ වෛදේහී රාක්ෂසෛඃ කාමරූපිභිඃ .

භිත්වාභිත්වා විභක්තා වා භක්ෂිතා වා භවිෂ්යති .. 41 ..

තස්යා නිමිත්තං වෛදේහ්යා ද්වයෝර්විවදමානයෝඃ .

බභූව යුද්ධං සෞමිත්රේ ඝෝරං රාක්ෂසයෝරිහ .. 42 ..

මුක්තාමණිමයං චේදං තපනීයවිභූෂිතම් .

ධරණ්යාං පතිතං සෞම්ය කස්ය භග්නං මහද්ධනුඃ .. 43 ..

තරුණාදිත්යසඞ්කාශං වෛඩූර්යගුලිකාචිතම් .

විශීර්ණං පතිතං භූමෞ කවචං කස්ය කාඤ්චනම් .. 44 ..

ඡත්රං ශතශලාකං ච දිව්යමාල්යෝපශෝභිතම් .

භග්නදණ්ඩමිදං කස්ය භූමෞ සම්යඞ්නිපාතිතම් .. 45 ..

කාඤ්චනෝරශ්ඡදා ශ්චේමේ පිශාචවදනාඃ ඛරාඃ .

භීමරූපා මහාකායාඃ කස්ය වා නිහතා රණේ .. 46 ..

දීප්තපාවකසඞ්කාශෝ ද්යුතිමාන්සමරධ්වජඃ .

අපවිද්ධශ්ච භග්නශ්ච කස්ය සාඞ්ග්රාමිකෝ රථඃ .. 47 ..

රථාක්ෂමාත්රා විශිඛාස්තපනීයවිභූෂණාඃ .

කස්යේමේ(අ)භිහතා බාණාඃ ප්රකීර්ණා ඝෝරකර්මණඃ .. 48 ..

ශරාවරෞ ශරෛඃ පූර්ණෞ විධ්වස්තෞ පශ්ය ලක්ෂ්මණ .

ප්රතෝදාභීශුහස්තෝ වෛ කස්යායං සාරථිර්හතඃ .. 49 ..

කස්යේමෞ පුරුෂව්යාඝ්ර ශයාතේ නිහතෞ යුධි .

චාමරග්රාහිණෞ සෞම්ය සෝෂ්ණීෂමණිකුණ්ඩලෞ .. 50 ..

පදවීපුරුෂස්යෛෂා ව්යක්තං කස්යාපි රක්ෂසඃ .

වෛරං ශතගුණං පශ්ය මමේදං ජීවිතාන්තකම් .. 51 ..

සුඝෝරහෘදයෛස්සෞම්ය රාක්ෂසෛඃ කාමරූපිභිඃ .

හෘතා මෘතා වා සීතා සා භක්ෂිතා වා තපස්විනී .. 52 ..

නධර්මස්ත්රායතේ සීතාං හ්රියමාණාං මහාවනේ .

භක්ෂිතායාං හි වෛදේහ්යාං හෘතායාමපි ලක්ෂ්මණ .. 53 ..

කේ හි ලෝකේ ප්රියං කර්තුං ශක්තාස්සෞම්ය මමේශ්වරාඃ .

කර්තාරමපි ලෝකානාං ශූරං කරුණවේදිනම් .. 54 ..

අජ්ඤානාදවමන්යේරත්සර්වභූතානි ලක්ෂ්මණ .

මෘදුං ලෝකහිතේ යුක්තං දාන්තං කරුණවේදිනම් .. 55 ..

නිර්වීර්ය ඉති මන්යන්තේ නූනං මාං ත්රිදශේශ්වරාඃ .

මාං ප්රාප්ය හි ගුණෝ දෝෂස්සංවෘත්තඃ පශ්ය ලක්ෂ්මණ .. 56 ..

අද්යෛව සර්වභූතානාං රක්ෂසාමභවාය ච .

සංහෘත්යෛව ශශිජ්යෝත්ස්නාං මහාන්සූර්ය ඉවෝදිතඃ .. 57 ..

සංහෘත්යෛව ගුණාන්සර්වාන්මම තේජඃ ප්රකාශතේ .

නෛව යක්ෂා න ගන්ධර්වා න පිශාචා න රාක්ෂසාඃ .. 58 ..

කින්නරා වා මනුෂ්යා වා සුඛං ප්රාප්ස්යන්ති ලික්ෂ්මණ .

මමාස්ත්රබාණසම්පූර්ණමාකාශං පශ්ය ලක්ෂ්මණ .. 59 ..

නිස්සම්පාතං කරිෂ්යාමි හ්යද්ය ත්රෛලෝක්යචාරිණාම් .

සන්නිරුද්ධග්රහගණමාවාරිතනිශාකරම් .. 60 ..

විප්රණෂ්ටානලමරුද්භාස්කරද්යුතිසංවෘතම් .

විනිර්මථිතශෛලාග්රං ශුෂ්යමාණජලාශයම් .. 61 ..

ධ්වස්තද්රුමලතාගුල්මං විප්රණාශිතසාගරම් .

ත්රෛලෝක්යං තු කරිෂ්යාමි සංයුක්තං කාලකර්මණා .. 62 ..

න තාං කුශලිනීං සීතාං ප්රදාස්යන්ති මමේශ්වරාඃ .

අස්මින්මුහූර්තේ සෞමිත්රේ මම ද්රක්ෂ්යන්ති වික්රමම් .. 63 ..

නාකාශමුත්පතිෂ්යන්ති සර්වභූතානි ලක්ෂ්මණ .

මම චාපගුණෝන්මුක්තෛර්බාණජාලෛර්නිරන්තරම් .. 64 ..

අර්දිතං මම නාරාචෛර්ධ්වස්තභ්රාන්තමෘගද්විජම් .

සමාකුලමමර්යාදං ජගත්පශ්යාද්ය ලක්ෂ්මණ .. 65 ..

ආකර්ණපූර්ණෛරිෂුභිර්ජීවලෝකං දුරාවරෛඃ .

කරිෂ්යේ මෛථිලීහේතෝරපිශාචමරාක්ෂසම් .. 66 ..

මම රෝෂප්රයුක්තානාං සායකානාං බලං සුරාඃ .

ද්රක්ෂ්යන්ත්යද්ය විමුක්තානාමතිදූරාතිගාමිනාම් .. 67 ..

නෛව දේවා න දෛතේයා න පිශාචා න රාක්ෂසාඃ .

භවිෂ්යන්ති මම ක්රෝධාත්ත්රෛලෝක්යේ විප්රණාශිතේ .. 68 ..

දේවදානවයක්ෂාණාං ලෝකා යේ රක්ෂසාමපි .

බහුධා න භවිෂ්යන්ති බාණෞඝෛශ්ශකලීකෘතාඃ .. 69 ..

නිර්මර්යාදානිමාන්ලෝකාන්කරිෂ්යාම්යද්ය සායකෛඃ .

හෘතාං මෘතාං වා සෞමිත්රේ න දාස්යන්ති මමේශ්වරාඃ .. 70 ..

තථාරුපාං හි වෛදේහීං න දාස්යන්ති යදි ප්රියාම් .

නාශයාමි ජගත්සර්වං ත්රෛලෝක්යං සචරාචරම් .. 71 ..

ඉත්යුක්ත්වා රෝෂතාම්රාක්ෂෝ රාමෝ නිෂ්පීඩ්ය කාර්මුකම් .

ශරමාදාය සන්දීප්තං ඝෝරමාශීවිෂෝපමම් .. 72 ..

සන්ධාය ධනුෂි ශ්රීමාන්රාමඃ පරපුරඤ්ජයඃ .

යුගාන්තාග්නිරිව ක්රුද්ධ ඉදං වචනමබ්රවීත් .. 73 ..

යථා ජරා යථා මෘත්යුර්යථා කාලෝ යථා විධිඃ .

නිත්යං න ප්රතිහන්යන්තේ සර්වභූතේෂු ලක්ෂ්මණ .. 74 ..

තථාහං ක්රෝධසංයුක්තෝ න නිවාර්යෝ(අ)ස්මි සර්වථා .

පුරේව මේ චාරුදන්තීමනින්දිතාං දිශන්ති සීතාං යදි නාද්ය මෛථිලීම් .

සදේවගන්ධර්වමනුෂ්යපන්නගං ජගත්සශෛලං පරිවර්තයාම්යහම් .. 75 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අරණ්යකාණ්ඩේ චතුඃෂෂ්ටිතමස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |

śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||

api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||

nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |

tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||

naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |

kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||

na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||

rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |

sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||

bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |

na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||

tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |

na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||

rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |

dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||

nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |

uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||

eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |

kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||

mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |

yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||

sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |

jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||

manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |

godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||

sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |

ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||

vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |

tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||

kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |

evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||

dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |

maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||

tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |

yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||

punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |

teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||

uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |

kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||

darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |

sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||

yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |

bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||

lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |

evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||

vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |

tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |

abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||

pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |

manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||

abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |

evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||

uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |

kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||

rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |

kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||

tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |

yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||

evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |

śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||

tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |

mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||

asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |

imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||

yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |

evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||

dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |

trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||

rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |

sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||

bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |

sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||

paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |

bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||

taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |

āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||

manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||

tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |

babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||

muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |

dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||

taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |

viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |

bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||

kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |

bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||

dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |

apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||

rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |

kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||

śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |

pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||

kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |

cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||

padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |

vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||

sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||

nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |

bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||

ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |

kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||

ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||

nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |

māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||

adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |

saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||

saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |

naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||

kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |

mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||

nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |

sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||

vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |

vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||

dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |

trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||

na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |

asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||

nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||

arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |

samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||

ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |

kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||

mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |

drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||

naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |

bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||

devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |

bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||

nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |

hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||

tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |

nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||

ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |

śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||

sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |

yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||

yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |

nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||

tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |

pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |

sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।

शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥

अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥

नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।

तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥

नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।

कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥

न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।

लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥

रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।

न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥

ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।

न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥

रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।

ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।

उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥

एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥

मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥

सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥

मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।

गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥

सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।

एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥

वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।

तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥

क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।

एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥

दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।

मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥

तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।

येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥

पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।

तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥

उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।

क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥

दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।

साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥

यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।

बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥

लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।

एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥

वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥

उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥

पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।

मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥

अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।

एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥

उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।

कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥

रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।

क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।

यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।

शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥

ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥

असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥

यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥

ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।

त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥

राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥

भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।

सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।

भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।

आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।

भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥

तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।

बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥

मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।

धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥

तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।

विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।

भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥

काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।

भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥

दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।

अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।

कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥

शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।

प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥

कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।

चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥

पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥

सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।

हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥

नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥

के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥

अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥

निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।

मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥

अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।

संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥

संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥

किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।

ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥

निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।

सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥

विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥

ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।

त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।

अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।

मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥

अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।

समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।

करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।

द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।

भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।

बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥

निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।

हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥

तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।

नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।

शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥

सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।

युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥

यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।

नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥

तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।

पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।

सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥