3.64 அரண்யகாண்ட - சதுஃஷஷ்டிதம ஸர்கஃ

3.64 Aranyakanda - Chatuhshashtitama Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அரண்யகாண்டம் ।
அத சதுஃஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ।
ஸ தீநோ தீநயா வாசா லக்ஷ்மணம் வாக்யமப்ரவீத் ।
ஶீக்ரம் லக்ஷ்மண ஜாநீஹி கத்வா கோதாவரீம் நதீம் ॥ 1 ॥
அபி கோதாவரீம் ஸீதா பத்மாந்யாநயிதும் கதா ।
ஏவமுக்தஸ்து ராமேண லக்ஷ்மணஃ பரவீரஹா ॥ 2 ॥
நதீம் கோதாவரீம் ரம்யாம் ஜகாம லகுவிக்ரமஃ ।
தாம் லக்ஷ்மணஸ்தீர்தவதீ விசித்வா ராமமப்ரவீத் ॥ 3 ॥
நைநாம் பஶ்யாமி தீர்தேஷு க்ரோஶதோ ந ஶ்ரு'ணோதி மே ।
கம் நு வா தேஶமாபந்நா வைதேஹீ க்லேஶநாஶிநீ ॥ 4 ॥
ந ஹ்யஹம் வேத தம் தேஶம் யத்ர ஸா ஜநகாத்மஜா ।
லக்ஷ்மணஸ்ய வசஶ்ஶ்ருத்வா தீநஸ்ஸந்தாபமோஹிதஃ ॥ 5 ॥
ராமஸ்ஸமபிசக்ராம ஸ்வயம் கோதாவரீம் நதீம் ।
ஸ தாமுபஸ்திதோ ராமஃ க்வ ஸீதேத்யேவமப்ரவீத் ॥ 6 ॥
பூதாநி ராக்ஷஸேந்த்ரேண வதார்ஹேண ஹ்ரு'தாமிதி ।
ந தாம் ஶஶம்ஸூ ராமாய ததா கோதாவரீ நதி ॥ 7 ॥
ததஃ ப்ரசோதிதா பூதைஶ்ஶம்ஸாஸ்மைதாம் ப்ரியாமிதி ।
ந து ஸாப்யவததஸிதாம் ப்ரு'ஷ்டா ராமேண ஶோசதா ॥ 8 ॥
ராவணஸ்ய து தத்ரூபம் கர்மாணி ச துராத்மநஃ ।
த்யாத்வா பயாத்து வைதேஹீம் ஸா நதீ ந ஶஶம்ஸ தாம் ॥ 9 ॥
நிராஶஸ்து தயா நத்யா ஸீதாயா தர்ஶநே க்ரு'தஃ ।
உவாச ராமஸ்ஸௌமித்ரிம் ஸீதாதர்ஶநகர்ஶிதஃ ॥ 10 ॥
ஏஷா கோதாவரீ ஸௌம்ய கிஞ்சிந்ந ப்ரதி பாஷதே ।
கிம் நு லக்ஷ்மண வக்ஷ்யாமி ஸமேத்ய ஜநகம் வசஃ ॥ 11 ॥
மாதரம் சைவ வைதேஹ்யா விநா தாமஹமப்ரியம் ।
யா மே ராஜ்யவிஹீநஸ்ய வநே வந்யேந ஜீவதஃ ॥ 12 ॥
ஸர்வம் வ்யபநயேச்சோகம் வைதேஹீ க்வ நு ஸா கதா ।
ஜ்ஞாதிபக்ஷவிஹீநஸ்ய ராஜபுத்ரீமபஶ்யதஃ ॥ 13 ॥
மந்யே தீர்கா பவிஷ்யந்தி ராத்ரயோ மம ஜாக்ரதஃ ।
கோதாவரீம் ஜநஸ்தாநமிமம் ப்ரஸ்ரவணம் கிரிம் ॥ 14 ॥
ஸர்வாண்யநுகமிஷ்யாமி யதி ஸீதா ஹி த்ரு'ஶ்யதே ।
ஏதே ம்ரு'கா மஹாவீர்ய மாமீக்ஷந்தே முஹுர்முஹுஃ ॥ 15 ॥
வக்துகாமா இவ ஹி மே இங்கிதாந்யுபலக்ஷயே ।
தாம்ஸ்து த்ரு'ஷ்ட்வா நரவ்யாக்ரோ ராகவஃ ப்ரத்யுவாச ஹ ॥ 16 ॥
க்வ ஸீதேதி நிரீக்ஷந்வை பாஷ்பஸம்ருத்தயா த்ரு'ஶா ।
ஏவமுக்தா நரேந்த்ரேண தே ம்ரு'காஸ்ஸஹஸோத்திதாஃ ॥ 17 ॥
தக்ஷிணாபிமுகாஸ்ஸர்வே தர்ஶயந்தோ நபஸ்தலம் ।
மைதிலீ ஹ்ரியமாணா ஸா திஶம் யாமந்வபத்யத ॥ 18 ॥
தேந மார்கேண தாவந்தோ நிரீக்ஷந்தே நராதிபம் ।
யேந மார்கம் ச பூமிம் ச நிரீக்ஷந்தே ஸ்ம தே ம்ரு'காஃ ॥ 19 ॥
புநஶ்ச மார்கமிச்சந்தி லக்ஷ்மணேநோபலக்ஷிதாஃ ।
தேஷாம் வசநஸர்வஸ்வம் லக்ஷயாமாஸ சேங்கிதம் ॥ 20 ॥
உவாச லக்ஷ்மணோ ஜ்யேஷ்டம் தீமாந்ப்ராதரமார்தவத் ।
க்வ ஸிதேதி த்வயா ப்ரு'ஷ்டா யதேமே ஸஹஸோத்திதாஃ ॥ 21 ॥
தர்ஶயந்தி க்ஷிதிம் சைவ தக்ஷிணாம் ச திஶம் ம்ரு'காஃ ।
ஸாது கச்சாவஹே தேவ திஶமேதாம் ஹி நைரு'திம் ॥ 22 ॥
யதி ஸ்யாதாகமஃ கஶ்சிதார்யா வா ஸாऽத லக்ஷ்யதே ।
பாடமித்யேவ காகுத்ஸ்தஃ ப்ரஸ்திதோ தக்ஷிணாம் திஶம் ॥ 23 ॥
லக்ஷ்மணாநுகதஶ்ஶீமந்வீக்ஷமாணோ வஸுந்தராம் ।
ஏவம் ஸம்பாஷமாணௌ தாவந்யோந்யம் ப்ராதராவுபௌ ॥ 24 ॥
வஸுந்தராயாம் பதிதம் புஷ்பமார்கமபஶ்யதாம் ।
தாம் புஷ்பவ்ரு'ஷ்டிம் பதிதாம் த்ரு'ஷ்ட்வா ராமோ மஹீதலே ॥ 25 ॥
உவாச லக்ஷ்மணம் வீரோ துஃகிதோ துஃகிதம் வசஃ ।
அபிஜாநாமி புஷ்பாணி தாநீமாநீஹ லக்ஷ்மண ॥ 26 ॥
பிநத்தாநி ஹி வைதேஹ்யா மயா தத்தாநி காநநே ।
மந்யே ஸூர்யஶ்ச வாயுஶ்ச மேதிநீ ச யஶஸ்விநீ ॥ 27 ॥
அபிரக்ஷந்தி புஷ்பாணி ப்ரகுர்வந்தோ மம ப்ரியம் ।
ஏவமுக்த்வா மஹாபாஹும் லக்ஷ்மணம் புருஷர்ஷபஃ ॥ 28 ॥
உவாச ராமோ தர்மாத்மா கிரிம் ப்ரஸ்ரவணாகுலம் ।
கச்சித் க்ஷிதிப்ரு'தாம் நாத த்ரு'ஷ்டா ஸர்வாங்கஸுந்தரீ ॥ 29 ॥
ராமா ரம்யே வநோத்தேஶே மயா விரஹிதா த்வயா ।
க்ருத்தோऽப்ரவீத்கிரிம் தத்ர ஸிம்ஹஃ க்ஷுத்ரம்ரு'கம் யதா ॥ 30 ॥
தாம் ஹேமவர்ணாம் ஹேமாபாம் ஸீதாம் தர்ஶய பர்வத ।
யாவத்ஸாநூநி ஸர்வாணி ந தே வித்வம்ஸயாம்யஹம் ॥ 31 ॥
ஏவமுக்தஸ்து ராமேண பர்வதோ மைதிலீம் ப்ரதி ।
ஶம்ஸந்நிவ ததஸ்ஸீதாம் நாதர்ஶயத ராகவே ॥ 32 ॥
ததோ தாஶரதீ ராம உவாச ச ஶிலோச்சயம் ।
மம பாணாக்நிநிர்தக்தோ பஸ்மீபூதோ பவிஷ்யஸி ॥ 33 ॥
அஸேவ்யஃ ஸததம் சைவ நிஸ்த்ரு'ணத்ருமபல்லவஃ ।
இமாம் வா ஸரிதம் சாத்ய ஶோஷயிஷ்யாமி லக்ஷ்மண ॥ 34 ॥
யதி நாக்யாதி மே ஸீதாமார்யாம் சந்த்ரநிபாநநாம் ।
ஏவம் ஸ ருஷிதோ ராமோ திதக்ஷந்நிவ சக்ஷுஷா ॥ 35 ॥
ததர்ஶ பூமௌ நிஷ்க்ராந்தம் ராக்ஷஸஸ்ய பதம் மஹத் ।
த்ரஸ்தாயா ராமகாங்க்ஷிண்யாஃ ப்ரதாவந்த்யா இதஸ்ததஃ ॥ 36 ॥
ராக்ஷஸேநாநுவ்ரு'த்தாயா மைதில்யாஶ்ச பதாந்யத ।
ஸ ஸமீக்ஷ்ய பரிக்ராந்தம் ஸீதாயா ராக்ஷஸஸ்ய ச ॥ 37 ॥
பக்நம் தநுஶ்ச தூணீ ச விகீர்ணம் பஹுதா ரதம் ।
ஸம்ப்ராந்தஹ்ரு'தயோ ராமஶ்ஶஶம்ஸ ப்ராதரம்ப்ரியம் ॥ 38 ॥
பஶ்ய லக்ஷ்மண வைதேஹ்யாஶஶீர்ணாஃ கநகபிந்தவஃ ।
பூஷணாநாம் ஹி ஸௌமித்ரே மால்யாநி விவிதாநி ச ॥ 39 ॥
தப்தபிந்துநிகாஶைஶ்ச சித்ரைஃ க்ஷதஜபிந்துபிஃ ।
ஆவ்ரு'தம் பஶ்ய ஸௌமித்ரே ஸர்வதோ தரணீதலம் ॥ 40 ॥
மந்யே லக்ஷ்மண வைதேஹீ ராக்ஷஸைஃ காமரூபிபிஃ ।
பித்வாபித்வா விபக்தா வா பக்ஷிதா வா பவிஷ்யதி ॥ 41 ॥
தஸ்யா நிமித்தம் வைதேஹ்யா த்வயோர்விவதமாநயோஃ ।
பபூவ யுத்தம் ஸௌமித்ரே கோரம் ராக்ஷஸயோரிஹ ॥ 42 ॥
முக்தாமணிமயம் சேதம் தபநீயவிபூஷிதம் ।
தரண்யாம் பதிதம் ஸௌம்ய கஸ்ய பக்நம் மஹத்தநுஃ ॥ 43 ॥
தருணாதித்யஸங்காஶம் வைடூர்யகுலிகாசிதம் ।
விஶீர்ணம் பதிதம் பூமௌ கவசம் கஸ்ய காஞ்சநம் ॥ 44 ॥
சத்ரம் ஶதஶலாகம் ச திவ்யமால்யோபஶோபிதம் ।
பக்நதண்டமிதம் கஸ்ய பூமௌ ஸம்யங்நிபாதிதம் ॥ 45 ॥
காஞ்சநோரஶ்சதா ஶ்சேமே பிஶாசவதநாஃ கராஃ ।
பீமரூபா மஹாகாயாஃ கஸ்ய வா நிஹதா ரணே ॥ 46 ॥
தீப்தபாவகஸங்காஶோ த்யுதிமாந்ஸமரத்வஜஃ ।
அபவித்தஶ்ச பக்நஶ்ச கஸ்ய ஸாங்க்ராமிகோ ரதஃ ॥ 47 ॥
ரதாக்ஷமாத்ரா விஶிகாஸ்தபநீயவிபூஷணாஃ ।
கஸ்யேமேऽபிஹதா பாணாஃ ப்ரகீர்ணா கோரகர்மணஃ ॥ 48 ॥
ஶராவரௌ ஶரைஃ பூர்ணௌ வித்வஸ்தௌ பஶ்ய லக்ஷ்மண ।
ப்ரதோதாபீஶுஹஸ்தோ வை கஸ்யாயம் ஸாரதிர்ஹதஃ ॥ 49 ॥
கஸ்யேமௌ புருஷவ்யாக்ர ஶயாதே நிஹதௌ யுதி ।
சாமரக்ராஹிணௌ ஸௌம்ய ஸோஷ்ணீஷமணிகுண்டலௌ ॥ 50 ॥
பதவீபுருஷஸ்யைஷா வ்யக்தம் கஸ்யாபி ரக்ஷஸஃ ।
வைரம் ஶதகுணம் பஶ்ய மமேதம் ஜீவிதாந்தகம் ॥ 51 ॥
ஸுகோரஹ்ரு'தயைஸ்ஸௌம்ய ராக்ஷஸைஃ காமரூபிபிஃ ।
ஹ்ரு'தா ம்ரு'தா வா ஸீதா ஸா பக்ஷிதா வா தபஸ்விநீ ॥ 52 ॥
நதர்மஸ்த்ராயதே ஸீதாம் ஹ்ரியமாணாம் மஹாவநே ।
பக்ஷிதாயாம் ஹி வைதேஹ்யாம் ஹ்ரு'தாயாமபி லக்ஷ்மண ॥ 53 ॥
கே ஹி லோகே ப்ரியம் கர்தும் ஶக்தாஸ்ஸௌம்ய மமேஶ்வராஃ ।
கர்தாரமபி லோகாநாம் ஶூரம் கருணவேதிநம் ॥ 54 ॥
அஜ்ஞாநாதவமந்யேரத்ஸர்வபூதாநி லக்ஷ்மண ।
ம்ரு'தும் லோகஹிதே யுக்தம் தாந்தம் கருணவேதிநம் ॥ 55 ॥
நிர்வீர்ய இதி மந்யந்தே நூநம் மாம் த்ரிதஶேஶ்வராஃ ।
மாம் ப்ராப்ய ஹி குணோ தோஷஸ்ஸம்வ்ரு'த்தஃ பஶ்ய லக்ஷ்மண ॥ 56 ॥
அத்யைவ ஸர்வபூதாநாம் ரக்ஷஸாமபவாய ச ।
ஸம்ஹ்ரு'த்யைவ ஶஶிஜ்யோத்ஸ்நாம் மஹாந்ஸூர்ய இவோதிதஃ ॥ 57 ॥
ஸம்ஹ்ரு'த்யைவ குணாந்ஸர்வாந்மம தேஜஃ ப்ரகாஶதே ।
நைவ யக்ஷா ந கந்தர்வா ந பிஶாசா ந ராக்ஷஸாஃ ॥ 58 ॥
கிந்நரா வா மநுஷ்யா வா ஸுகம் ப்ராப்ஸ்யந்தி லிக்ஷ்மண ।
மமாஸ்த்ரபாணஸம்பூர்ணமாகாஶம் பஶ்ய லக்ஷ்மண ॥ 59 ॥
நிஸ்ஸம்பாதம் கரிஷ்யாமி ஹ்யத்ய த்ரைலோக்யசாரிணாம் ।
ஸந்நிருத்தக்ரஹகணமாவாரிதநிஶாகரம் ॥ 60 ॥
விப்ரணஷ்டாநலமருத்பாஸ்கரத்யுதிஸம்வ்ரு'தம் ।
விநிர்மதிதஶைலாக்ரம் ஶுஷ்யமாணஜலாஶயம் ॥ 61 ॥
த்வஸ்தத்ருமலதாகுல்மம் விப்ரணாஶிதஸாகரம் ।
த்ரைலோக்யம் து கரிஷ்யாமி ஸம்யுக்தம் காலகர்மணா ॥ 62 ॥
ந தாம் குஶலிநீம் ஸீதாம் ப்ரதாஸ்யந்தி மமேஶ்வராஃ ।
அஸ்மிந்முஹூர்தே ஸௌமித்ரே மம த்ரக்ஷ்யந்தி விக்ரமம் ॥ 63 ॥
நாகாஶமுத்பதிஷ்யந்தி ஸர்வபூதாநி லக்ஷ்மண ।
மம சாபகுணோந்முக்தைர்பாணஜாலைர்நிரந்தரம் ॥ 64 ॥
அர்திதம் மம நாராசைர்த்வஸ்தப்ராந்தம்ரு'கத்விஜம் ।
ஸமாகுலமமர்யாதம் ஜகத்பஶ்யாத்ய லக்ஷ்மண ॥ 65 ॥
ஆகர்ணபூர்ணைரிஷுபிர்ஜீவலோகம் துராவரைஃ ।
கரிஷ்யே மைதிலீஹேதோரபிஶாசமராக்ஷஸம் ॥ 66 ॥
மம ரோஷப்ரயுக்தாநாம் ஸாயகாநாம் பலம் ஸுராஃ ।
த்ரக்ஷ்யந்த்யத்ய விமுக்தாநாமதிதூராதிகாமிநாம் ॥ 67 ॥
நைவ தேவா ந தைதேயா ந பிஶாசா ந ராக்ஷஸாஃ ।
பவிஷ்யந்தி மம க்ரோதாத்த்ரைலோக்யே விப்ரணாஶிதே ॥ 68 ॥
தேவதாநவயக்ஷாணாம் லோகா யே ரக்ஷஸாமபி ।
பஹுதா ந பவிஷ்யந்தி பாணௌகைஶ்ஶகலீக்ரு'தாஃ ॥ 69 ॥
நிர்மர்யாதாநிமாந்லோகாந்கரிஷ்யாம்யத்ய ஸாயகைஃ ।
ஹ்ரு'தாம் ம்ரு'தாம் வா ஸௌமித்ரே ந தாஸ்யந்தி மமேஶ்வராஃ ॥ 70 ॥
ததாருபாம் ஹி வைதேஹீம் ந தாஸ்யந்தி யதி ப்ரியாம் ।
நாஶயாமி ஜகத்ஸர்வம் த்ரைலோக்யம் ஸசராசரம் ॥ 71 ॥
இத்யுக்த்வா ரோஷதாம்ராக்ஷோ ராமோ நிஷ்பீட்ய கார்முகம் ।
ஶரமாதாய ஸந்தீப்தம் கோரமாஶீவிஷோபமம் ॥ 72 ॥
ஸந்தாய தநுஷி ஶ்ரீமாந்ராமஃ பரபுரஞ்ஜயஃ ।
யுகாந்தாக்நிரிவ க்ருத்த இதம் வசநமப்ரவீத் ॥ 73 ॥
யதா ஜரா யதா ம்ரு'த்யுர்யதா காலோ யதா விதிஃ ।
நித்யம் ந ப்ரதிஹந்யந்தே ஸர்வபூதேஷு லக்ஷ்மண ॥ 74 ॥
ததாஹம் க்ரோதஸம்யுக்தோ ந நிவார்யோऽஸ்மி ஸர்வதா ।
புரேவ மே சாருதந்தீமநிந்திதாம் திஶந்தி ஸீதாம் யதி நாத்ய மைதிலீம் ।
ஸதேவகந்தர்வமநுஷ்யபந்நகம் ஜகத்ஸஶைலம் பரிவர்தயாம்யஹம் ॥ 75 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அரண்யகாண்டே சதுஃஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥
न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥
रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।
न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥
एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥
सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥
सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥
वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥
क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥
तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥
पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥
उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥
यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥
वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥
पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।
शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥
यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।
त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥
राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।
सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।
प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।
चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।
वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।
हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥
नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥
अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥
संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥
किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥
निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।
नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।
शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥
सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।
पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in