3.64 Aranyakanda - Chatuhshashtitama Sargah

ॐ

3.64 ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡ - ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮ ਸਰ੍ਗਃ

Valmiki Gurmukhi

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

ਸ ਦੀਨੋ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਜਾਨੀਹਿ ਗਤ੍ਵਾ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍ ॥ 1 ॥

ਅਪਿ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਸੀਤਾ ਪਦ੍ਮਾਨ੍ਯਾਨਯਿਤੁਂ ਗਤਾ ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ਪਰਵੀਰਹਾ ॥ 2 ॥

ਨਦੀਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ।

ਤਾਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 3 ॥

ਨੈਨਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਮੇ ।

ਕਂ ਨੁ ਵਾ ਦੇਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ 4 ॥

ਨ ਹ੍ਯਹਂ ਵੇਦ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ।

ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਸਨ੍ਤਾਪਮੋਹਿਤਃ ॥ 5 ॥

ਰਾਮਸ੍ਸਮਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍ ।

ਸ ਤਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਮਃ ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 6 ॥

ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਧਾਰ੍ਹੇਣ ਹृਤਾਮਿਤਿ ।

ਨ ਤਾਂ ਸ਼ਸ਼ਂਸੂ ਰਾਮਾਯ ਤਥਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦਿ ॥ 7 ॥

ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾ ਭੂਤੈਸ਼੍ਸ਼ਂਸਾਸ੍ਮੈਤਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ।

ਨ ਤੁ ਸਾਭ੍ਯਵਦਤਸਿਤਾਂ ਪृष੍ਟਾ ਰਾਮੇਣ ਸ਼ੋਚਤਾ ॥ 8 ॥

ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਤੁ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਭਯਾਤ੍ਤੁ ਵੈਦੇਹੀਂ ਸਾ ਨਦੀ ਨ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਤਾਮ੍ ॥ 9 ॥

ਨਿਰਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਯਾ ਨਦ੍ਯਾ ਸੀਤਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਕृਤਃ ।

ਉਵਾਚ ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੀਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ 10 ॥

ਏषਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸੌਮ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਭਾषਤੇ ।

ਕਿਂ ਨੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨਕਂ ਵਚਃ ॥ 11 ॥

ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਤਾਮਹਮਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਯਾ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨੇ ਵਨ੍ਯੇਨ ਜੀਵਤਃ ॥ 12 ॥

ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਪਨਯੇਚ੍ਛੋਕਂ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਵ ਨੁ ਸਾ ਗਤਾ ।

ਜ੍ਞਾਤਿਪਕ੍षਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੀਮਪਸ਼੍ਯਤਃ ॥ 13 ॥

ਮਨ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਤ੍ਰਯੋ ਮਮ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ।

ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਜਨਸ੍ਥਾਨਮਿਮਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਂ ਗਿਰਿਮ੍ ॥ 14 ॥

ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਨੁਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਸੀਤਾ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।

ਏਤੇ ਮृਗਾ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਮਾਮੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 15 ॥

ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਾ ਇਵ ਹਿ ਮੇ ਇਙ੍ਗਿਤਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍षਯੇ ।

ਤਾਂਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਹ ॥ 16 ॥

ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤਿ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਵੈ ਬਾष੍ਪਸਂਰੁਦ੍ਧਯਾ ਦृਸ਼ਾ ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੇ ਮृਗਾਸ੍ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 17 ॥

ਦਕ੍षਿਣਾਭਿਮੁਖਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤੋ ਨਭਸ੍ਥਲਮ੍ ।

ਮੈਥਿਲੀ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਸਾ ਦਿਸ਼ਂ ਯਾਮਨ੍ਵਪਦ੍ਯਤ ॥ 18 ॥

ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧਾਵਨ੍ਤੋ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਿਪਮ੍ ।

ਯੇਨ ਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਭੂਮਿਂ ਚ ਨਿਰੀਕ੍षਨ੍ਤੇ ਸ੍ਮ ਤੇ ਮृਗਾਃ ॥ 19 ॥

ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨੋਪਲਕ੍षਿਤਾਃ ।

ਤੇषਾਂ ਵਚਨਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਲਕ੍षਯਾਮਾਸ ਚੇਙ੍ਗਿਤਮ੍ ॥ 20 ॥

ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਧੀਮਾਨ੍ਭ੍ਰਾਤਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ ।

ਕ੍ਵ ਸਿਤੇਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਪृष੍ਟਾ ਯਥੇਮੇ ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ॥ 21 ॥

ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍षਿਤਿਂ ਚੈਵ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਚ ਦਿਸ਼ਂ ਮृਗਾਃ ।

ਸਾਧੁ ਗਚ੍ਛਾਵਹੇ ਦੇਵ ਦਿਸ਼ਮੇਤਾਂ ਹਿ ਨੈऋਤਿਮ੍ ॥ 22 ॥

ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਦਾਗਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਰ੍ਯਾ ਵਾ ਸਾऽਥ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ।

ਬਾਢਮਿਤ੍ਯੇਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ 23 ॥

ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਨੁਗਤਸ਼੍ਸ਼ੀਮਨ੍ਵੀਕ੍षਮਾਣੋ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।

ਏਵਂ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣੌ ਤਾਵਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤਰਾਵੁਭੌ ॥ 24 ॥

ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਯਾਂ ਪਤਿਤਂ ਪੁष੍ਪਮਾਰ੍ਗਮਪਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ।

ਤਾਂ ਪੁष੍ਪਵृष੍ਟਿਂ ਪਤਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮੋ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 25 ॥

ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵੀਰੋ ਦੁਃਖਿਤੋ ਦੁਃਖਿਤਂ ਵਚਃ ।

ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਾਨੀਮਾਨੀਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 26 ॥

ਪਿਨਦ੍ਧਾਨਿ ਹਿ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਨਨੇ ।

ਮਨ੍ਯੇ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮੇਦਿਨੀ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 27 ॥

ਅਭਿਰਕ੍षਨ੍ਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਃ ॥ 28 ॥

ਉਵਾਚ ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਗਿਰਿਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਕੁਲਮ੍ ।

ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍षਿਤਿਭृਤਾਂ ਨਾਥ ਦृष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ॥ 29 ॥

ਰਾਮਾ ਰਮ੍ਯੇ ਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਮਯਾ ਵਿਰਹਿਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ।

ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਗਿਰਿਂ ਤਤ੍ਰ ਸਿਂਹਃ ਕ੍षੁਦ੍ਰਮृਗਂ ਯਥਾ ॥ 30 ॥

ਤਾਂ ਹੇਮਵਰ੍ਣਾਂ ਹੇਮਾਭਾਂ ਸੀਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯ ਪਰ੍ਵਤ ।

ਯਾਵਤ੍ਸਾਨੂਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨ ਤੇ ਵਿਧ੍ਵਂਸਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 31 ॥

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪ੍ਰਤਿ ।

ਸ਼ਂਸਨ੍ਨਿਵ ਤਤਸ੍ਸੀਤਾਂ ਨਾਦਰ੍ਸ਼ਯਤ ਰਾਘਵੇ ॥ 32 ॥

ਤਤੋ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਚ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਮ੍ ।

ਮਮ ਬਾਣਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧੋ ਭਸ੍ਮੀਭੂਤੋ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 33 ॥

ਅਸੇਵ੍ਯਃ ਸਤਤਂ ਚੈਵ ਨਿਸ੍ਤृਣਦ੍ਰੁਮਪਲ੍ਲਵਃ ।

ਇਮਾਂ ਵਾ ਸਰਿਤਂ ਚਾਦ੍ਯ ਸ਼ੋषਯਿष੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 34 ॥

ਯਦਿ ਨਾਖ੍ਯਾਤਿ ਮੇ ਸੀਤਾਮਾਰ੍ਯਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਿਭਾਨਨਾਮ੍ ।

ਏਵਂ ਸ ਰੁषਿਤੋ ਰਾਮੋ ਦਿਧਕ੍षਨ੍ਨਿਵ ਚਕ੍षੁषਾ ॥ 35 ॥

ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭੂਮੌ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯ ਪਦਂ ਮਹਤ੍ ।

ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਯਾ ਰਾਮਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 36 ॥

ਰਾਕ੍षਸੇਨਾਨੁਵृਤ੍ਤਾਯਾ ਮੈਥਿਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਦਾਨ੍ਯਥ ।

ਸ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸੀਤਾਯਾ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯ ਚ ॥ 37 ॥

ਭਗ੍ਨਂ ਧਨੁਸ਼੍ਚ ਤੂਣੀ ਚ ਵਿਕੀਰ੍ਣਂ ਬਹੁਧਾ ਰਥਮ੍ ।

ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਹृਦਯੋ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਭ੍ਰਾਤਰਮ੍ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 38 ॥

ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ਼ਸ਼ੀਰ੍ਣਾਃ ਕਨਕਬਿਨ੍ਦਵਃ ।

ਭੂषਣਾਨਾਂ ਹਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥ 39 ॥

ਤਪ੍ਤਬਿਨ੍ਦੁਨਿਕਾਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਚਿਤ੍ਰੈਃ ਕ੍षਤਜਬਿਨ੍ਦੁਭਿਃ ।

ਆਵृਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਧਰਣੀਤਲਮ੍ ॥ 40 ॥

ਮਨ੍ਯੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ।

ਭਿਤ੍ਵਾਭਿਤ੍ਵਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭਕ੍षਿਤਾ ਵਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 41 ॥

ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਿਵਦਮਾਨਯੋਃ ।

ਬਭੂਵ ਯੁਦ੍ਧਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਘੋਰਂ ਰਾਕ੍षਸਯੋਰਿਹ ॥ 42 ॥

ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਮਯਂ ਚੇਦਂ ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ।

ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਪਤਿਤਂ ਸੌਮ੍ਯ ਕਸ੍ਯ ਭਗ੍ਨਂ ਮਹਦ੍ਧਨੁਃ ॥ 43 ॥

ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਵੈਡੂਰ੍ਯਗੁਲਿਕਾਚਿਤਮ੍ ।

ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਪਤਿਤਂ ਭੂਮੌ ਕਵਚਂ ਕਸ੍ਯ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ ॥ 44 ॥

ਛਤ੍ਰਂ ਸ਼ਤਸ਼ਲਾਕਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ।

ਭਗ੍ਨਦਣ੍ਡਮਿਦਂ ਕਸ੍ਯ ਭੂਮੌ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍ ॥ 45 ॥

ਕਾਞ੍ਚਨੋਰਸ਼੍ਛਦਾ ਸ਼੍ਚੇਮੇ ਪਿਸ਼ਾਚਵਦਨਾਃ ਖਰਾਃ ।

ਭੀਮਰੂਪਾ ਮਹਾਕਾਯਾਃ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਨਿਹਤਾ ਰਣੇ ॥ 46 ॥

ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਸਮਰਧ੍ਵਜਃ ।

ਅਪਵਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਭਗ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਯ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਮਿਕੋ ਰਥਃ ॥ 47 ॥

ਰਥਾਕ੍षਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਸ਼ਿਖਾਸ੍ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਣਾਃ ।

ਕਸ੍ਯੇਮੇऽਭਿਹਤਾ ਬਾਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾ ਘੋਰਕਰ੍ਮਣਃ ॥ 48 ॥

ਸ਼ਰਾਵਰੌ ਸ਼ਰੈਃ ਪੂਰ੍ਣੌ ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤੌ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।

ਪ੍ਰਤੋਦਾਭੀਸ਼ੁਹਸ੍ਤੋ ਵੈ ਕਸ੍ਯਾਯਂ ਸਾਰਥਿਰ੍ਹਤਃ ॥ 49 ॥

ਕਸ੍ਯੇਮੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ਼ਯਾਤੇ ਨਿਹਤੌ ਯੁਧਿ ।

ਚਾਮਰਗ੍ਰਾਹਿਣੌ ਸੌਮ੍ਯ ਸੋष੍ਣੀषਮਣਿਕੁਣ੍ਡਲੌ ॥ 50 ॥

ਪਦਵੀਪੁਰੁषਸ੍ਯੈषਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍षਸਃ ।

ਵੈਰਂ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਪਸ਼੍ਯ ਮਮੇਦਂ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ 51 ॥

ਸੁਘੋਰਹृਦਯੈਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ।

ਹृਤਾ ਮृਤਾ ਵਾ ਸੀਤਾ ਸਾ ਭਕ੍षਿਤਾ ਵਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 52 ॥

ਨਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਸੀਤਾਂ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾਂ ਮਹਾਵਨੇ ।

ਭਕ੍षਿਤਾਯਾਂ ਹਿ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਂ ਹृਤਾਯਾਮਪਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 53 ॥

ਕੇ ਹਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਿਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।

ਕਰ੍ਤਾਰਮਪਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸ਼ੂਰਂ ਕਰੁਣਵੇਦਿਨਮ੍ ॥ 54 ॥

ਅਜ੍ਞਾਨਾਦਵਮਨ੍ਯੇਰਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।

ਮृਦੁਂ ਲੋਕਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਨ੍ਤਂ ਕਰੁਣਵੇਦਿਨਮ੍ ॥ 55 ॥

ਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੂਨਂ ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।

ਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹਿ ਗੁਣੋ ਦੋषਸ੍ਸਂਵृਤ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 56 ॥

ਅਦ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਰਕ੍षਸਾਮਭਵਾਯ ਚ ।

ਸਂਹृਤ੍ਯੈਵ ਸ਼ਸ਼ਿਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਮਹਾਨ੍ਸੂਰ੍ਯ ਇਵੋਦਿਤਃ ॥ 57 ॥

ਸਂਹृਤ੍ਯੈਵ ਗੁਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਮਮ ਤੇਜਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।

ਨੈਵ ਯਕ੍षਾ ਨ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਨ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਨ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 58 ॥

ਕਿਨ੍ਨਰਾ ਵਾ ਮਨੁष੍ਯਾ ਵਾ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਕ੍ष੍ਮਣ ।

ਮਮਾਸ੍ਤ੍ਰਬਾਣਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 59 ॥

ਨਿਸ੍ਸਮ੍ਪਾਤਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਦ੍ਯ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਚਾਰਿਣਾਮ੍ ।

ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗ੍ਰਹਗਣਮਾਵਾਰਿਤਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ ॥ 60 ॥

ਵਿਪ੍ਰਣष੍ਟਾਨਲਮਰੁਦ੍ਭਾਸ੍ਕਰਦ੍ਯੁਤਿਸਂਵृਤਮ੍ ।

ਵਿਨਿਰ੍ਮਥਿਤਸ਼ੈਲਾਗ੍ਰਂ ਸ਼ੁष੍ਯਮਾਣਜਲਾਸ਼ਯਮ੍ ॥ 61 ॥

ਧ੍ਵਸ੍ਤਦ੍ਰੁਮਲਤਾਗੁਲ੍ਮਂ ਵਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਤਸਾਗਰਮ੍ ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਤੁ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 62 ॥

ਨ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ਲਿਨੀਂ ਸੀਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਮ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 63 ॥

ਨਾਕਾਸ਼ਮੁਤ੍ਪਤਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।

ਮਮ ਚਾਪਗੁਣੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਾਣਜਾਲੈਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 64 ॥

ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਮਮ ਨਾਰਾਚੈਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮृਗਦ੍ਵਿਜਮ੍ ।

ਸਮਾਕੁਲਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਜਗਤ੍ਪਸ਼੍ਯਾਦ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 65 ॥

ਆਕਰ੍ਣਪੂਰ੍ਣੈਰਿषੁਭਿਰ੍ਜੀਵਲੋਕਂ ਦੁਰਾਵਰੈਃ ।

ਕਰਿष੍ਯੇ ਮੈਥਿਲੀਹੇਤੋਰਪਿਸ਼ਾਚਮਰਾਕ੍षਸਮ੍ ॥ 66 ॥

ਮਮ ਰੋषਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸਾਯਕਾਨਾਂ ਬਲਂ ਸੁਰਾਃ ।

ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਦ੍ਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਤਿਦੂਰਾਤਿਗਾਮਿਨਾਮ੍ ॥ 67 ॥

ਨੈਵ ਦੇਵਾ ਨ ਦੈਤੇਯਾ ਨ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਨ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ।

ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਤੇ ॥ 68 ॥

ਦੇਵਦਾਨਵਯਕ੍षਾਣਾਂ ਲੋਕਾ ਯੇ ਰਕ੍षਸਾਮਪਿ ।

ਬਹੁਧਾ ਨ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਾਣੌਘੈਸ਼੍ਸ਼ਕਲੀਕृਤਾਃ ॥ 69 ॥

ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਨਿਮਾਨ੍ਲੋਕਾਨ੍ਕਰਿष੍ਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਸਾਯਕੈਃ ।

ਹृਤਾਂ ਮृਤਾਂ ਵਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਨ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ 70 ॥

ਤਥਾਰੁਪਾਂ ਹਿ ਵੈਦੇਹੀਂ ਨ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।

ਨਾਸ਼ਯਾਮਿ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ॥ 71 ॥

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰੋषਤਾਮ੍ਰਾਕ੍षੋ ਰਾਮੋ ਨਿष੍ਪੀਡ੍ਯ ਕਾਰ੍ਮੁਕਮ੍ ।

ਸ਼ਰਮਾਦਾਯ ਸਨ੍ਦੀਪ੍ਤਂ ਘੋਰਮਾਸ਼ੀਵਿषੋਪਮਮ੍ ॥ 72 ॥

ਸਨ੍ਧਾਯ ਧਨੁषਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਰਾਮਃ ਪਰਪੁਰਞ੍ਜਯਃ ।

ਯੁਗਾਨ੍ਤਾਗ੍ਨਿਰਿਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 73 ॥

ਯਥਾ ਜਰਾ ਯਥਾ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾ ਕਾਲੋ ਯਥਾ ਵਿਧਿਃ ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 74 ॥

ਤਥਾਹਂ ਕ੍ਰੋਧਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯੋऽਸ੍ਮਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ।

ਪੁਰੇਵ ਮੇ ਚਾਰੁਦਨ੍ਤੀਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਂ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸੀਤਾਂ ਯਦਿ ਨਾਦ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ।

ਸਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਮਨੁष੍ਯਪਨ੍ਨਗਂ ਜਗਤ੍ਸਸ਼ੈਲਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 75 ॥

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |

śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||

api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||

nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |

tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||

naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |

kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||

na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||

rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |

sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||

bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |

na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||

tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |

na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||

rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |

dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||

nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |

uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||

eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |

kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||

mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |

yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||

sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |

jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||

manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |

godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||

sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |

ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||

vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |

tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||

kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |

evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||

dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |

maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||

tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |

yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||

punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |

teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||

uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |

kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||

darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |

sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||

yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |

bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||

lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |

evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||

vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |

tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |

abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||

pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |

manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||

abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |

evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||

uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |

kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||

rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |

kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||

tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |

yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||

evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |

śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||

tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |

mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||

asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |

imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||

yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |

evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||

dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |

trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||

rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |

sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||

bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |

sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||

paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |

bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||

taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |

āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||

manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||

tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |

babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||

muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |

dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||

taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |

viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |

bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||

kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |

bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||

dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |

apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||

rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |

kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||

śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |

pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||

kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |

cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||

padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |

vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||

sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |

hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||

nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |

bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||

ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |

kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||

ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||

nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |

māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||

adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |

saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||

saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |

naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||

kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |

mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||

nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |

sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||

vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |

vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||

dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |

trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||

na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |

asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||

nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |

mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||

arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |

samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||

ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |

kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||

mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |

drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||

naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |

bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||

devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |

bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||

nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |

hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||

tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |

nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||

ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |

śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||

sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |

yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||

yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |

nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||

tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |

pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |

sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||