𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌵𑌨𑌂 𑌗𑌤𑍇 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌪𑌰𑍇 𑌰𑌾𑌮𑍇 𑌰𑌮𑌯𑌤𑌾𑌂 𑌵𑌰𑍇 ।
𑌕𑍗𑌸𑌲𑍍𑌯𑌾 𑌰𑍁𑌦𑌤𑍀 𑌸𑍍𑌵𑌾𑌰𑍍𑌤𑌾 𑌭𑌰𑍍𑌤𑌾𑌰𑌮𑌿𑌦𑌮𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 ॥ 1 ॥
𑌯𑌦𑍍𑌯𑌪𑌿 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌷𑍁 𑌲𑍋𑌕𑍇𑌷𑍁 𑌪𑍍𑌰𑌥𑌿𑌤𑌂 𑌤𑍇 𑌮𑌹𑌦𑍍𑌯𑌶𑌃 ।
𑌸𑌾𑌨𑍁𑌕𑍍𑌰𑍋𑌶𑍋 𑌵𑌦𑌾𑌨𑍍𑌯𑌶𑍍𑌚 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌵𑌾𑌦𑍀 𑌚 𑌰𑌾𑌘𑌵𑌃 ॥ 2 ॥
𑌕𑌥𑌂 𑌨𑌰𑌵𑌰𑌶𑍍𑌰𑍇𑌷𑍍𑌠 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑍗 𑌤𑍗 𑌸𑌹 𑌸𑍀𑌤𑌯𑌾 ।
𑌦𑍁𑌃𑌖𑌿𑌤𑍗 𑌸𑍁𑌖𑌸𑌂𑌵𑍃𑌦𑍍𑌧𑍗 𑌵𑌨𑍇 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌂 𑌸𑌹𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌃 ॥ 3 ॥
𑌸𑌾 𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌤𑌰𑍁𑌣𑍀 𑌶𑍍𑌯𑌾𑌮𑌾 𑌸𑍁𑌕𑍁𑌮𑌾𑌰𑍀 𑌸𑍁𑌖𑍋𑌚𑌿𑌤𑌾 ।
𑌕𑌥𑌮𑍁𑌷𑍍𑌣𑌂 𑌚 𑌶𑍀𑌤𑌂 𑌚 𑌮𑍈𑌥𑌿𑌲𑍀 𑌪𑍍𑌰𑌸𑌹𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 4 ॥
𑌭𑍁𑌕𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌽𑌶𑌨𑌂 𑌵𑌿𑌶𑌾𑌲𑌾𑌕𑍍𑌷𑍀 𑌸𑍂𑌪𑌦𑌂 𑌶𑌾𑌨𑍍𑌵𑌿𑌤𑌂 𑌶𑍁𑌭𑌮𑍍 ।
𑌵𑌨𑍍𑌯𑌂 𑌨𑍈𑌵𑌾𑌰𑌮𑌾𑌹𑌾𑌰𑌂 𑌕𑌥𑌂 𑌸𑍀𑌤𑍋𑌪𑌭𑍋𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 5 ॥
𑌗𑍀𑌤𑌵𑌾𑌦𑌿𑌤𑍍𑌰𑌨𑌿𑌰𑍍𑌘𑍋𑌷𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌶𑍁𑌭𑌮𑌨𑌿𑌨𑍍𑌦𑌿𑌤𑌾 ।
𑌕𑌥𑌂 𑌕𑍍𑌰𑌵𑍍𑌯𑌾𑌦𑌸𑌿𑌂𑌹𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌶𑌬𑍍𑌦𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍋𑌷𑍍𑌯𑌤𑍍𑌯𑌶𑍋𑌭𑌨𑌮𑍍 ॥ 6 ॥
𑌮𑌹𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌧𑍍𑌵𑌜𑌸𑌙𑍍𑌕𑌾𑌶𑌃 𑌕𑍍𑌵 𑌨𑍁 𑌶𑍇𑌤𑍇 𑌮𑌹𑌾𑌭𑍁𑌜𑌃 ।
𑌭𑍁𑌜𑌂 𑌪𑌰𑌿𑌘𑌸𑌙𑍍𑌕𑌾𑌶𑌮𑍁𑌪𑌧𑌾𑌯 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌲𑌃 ॥ 7 ॥
𑌪𑌦𑍍𑌮𑌵𑌰𑍍𑌣𑌂 𑌸𑍁𑌕𑍇𑌶𑌾𑌨𑍍𑌤𑌂 𑌪𑌦𑍍𑌮𑌨𑌿𑌶𑍍𑌶𑍍𑌵𑌾𑌸𑌮𑍁𑌤𑍍𑌤𑌮𑌮𑍍 ।
𑌕𑌦𑌾 𑌦𑍍𑌰𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌾𑌮𑌿 𑌰𑌾𑌮𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌦𑌨𑌂 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌕𑌰𑍇𑌕𑍍𑌷𑌣𑌮𑍍 ॥ 8 ॥
𑌵𑌜𑍍𑌰𑌸𑌾𑌰𑌮𑌯𑌂 𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌹𑍃𑌦𑌯𑌂 𑌮𑍇 𑌨 𑌸𑌂𑌶𑌯𑌃 ।
𑌅𑌪𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾 𑌨 𑌤𑌂 𑌯𑌦𑍍𑌵𑍈 𑌫𑌲𑌤𑍀𑌦𑌂 𑌸𑌹𑌸𑍍𑌰𑌧𑌾 ॥ 9 ॥
𑌯𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾𑌽𑌕𑌰𑍁𑌣𑌂 𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌵𑍍𑌯𑌪𑍋𑌹𑍍𑌯 𑌮𑌮 𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌾𑌃 ।
𑌨𑌿𑌰𑌸𑍍𑌤𑌾𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌧𑌾𑌵𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌸𑍁𑌖𑌾𑌰𑍍𑌹𑌾𑌃 𑌕𑍃𑌪𑌣𑌾 𑌵𑌨𑍇 ॥ 10 ॥
𑌯𑌦𑌿 𑌪𑌞𑍍𑌚𑌦𑌶𑍇 𑌵𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌰𑌾𑌘𑌵𑌃 𑌪𑍁𑌨𑌰𑍇𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ।
𑌜𑌹𑍍𑌯𑌾𑌦𑍍𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌚 𑌕𑍋𑌷𑌂 𑌚 𑌭𑌰𑌤𑍋 𑌨𑍋𑌪𑌲𑌕𑍍𑌷𑌯𑌤𑍇 ॥ 11 ॥
𑌭𑍋𑌜𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑌿𑌲 𑌶𑍍𑌰𑌾𑌦𑍍𑌧𑍇 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍𑌸𑍍𑌵𑌾𑌨𑍇𑌵 𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌾𑌨𑍍 ।
𑌤𑌤𑌃 𑌪𑌶𑍍𑌚𑌾𑌤𑍍𑌸𑌮𑍀𑌕𑍍𑌷𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌕𑍃𑌤𑌕𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌰𑍍𑌷𑌭𑌾𑌨𑍍 ॥ 12 ॥
𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌯𑍇 𑌗𑍁𑌣𑌵𑌨𑍍𑌤𑌶𑍍𑌚 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌵𑌾𑌂𑌸𑌶𑍍𑌚 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌾𑌤𑌯𑌃 ।
𑌨 𑌪𑌶𑍍𑌚𑌾𑌤𑍍𑌤𑍇𑌽𑌭𑌿𑌮𑌨𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌸𑍁𑌧𑌾𑌮𑌪𑌿 𑌸𑍁𑌰𑍋𑌪𑌮𑌾𑌃 ॥ 13 ॥
𑌬𑍍𑌰𑌾𑌹𑍍𑌮𑌣𑍇𑌷𑍍𑌵𑌪𑌿 𑌤𑍃𑌪𑍍𑌤𑍇𑌷𑍁 𑌪𑌶𑍍𑌚𑌾𑌦𑍍𑌭𑍋𑌕𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌰𑍍𑌷𑌭𑌾𑌃 ।
𑌨𑌾𑌭𑍍𑌯𑍁𑌪𑍈𑌤𑍁𑌮𑌲𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑌾 𑌶𑍍𑌶𑍃𑌙𑍍𑌗𑌚𑍍𑌛𑍇𑌦𑌮𑌿𑌵𑌰𑍍𑌷𑌭𑌾𑌃 ॥ 14 ॥
𑌏𑌵𑌂 𑌕𑌨𑍀𑌯𑌸𑌾 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌭𑍁𑌕𑍍𑌤𑌂 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌵𑌿𑌶𑌾𑌮𑍍𑌪𑌤𑍇 ।
𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑌾 𑌜𑍍𑌯𑍇𑌷𑍍𑌠𑍋 𑌵𑌰𑌿𑌷𑍍𑌠𑌶𑍍𑌚 𑌕𑌿𑌮𑌰𑍍𑌥𑌂 𑌨𑌾𑌵𑌮𑌂𑌸𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 15 ॥
𑌨 𑌪𑌰𑍇𑌣𑌾𑌽𑌹𑍃𑌤𑌂 𑌭𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌂 𑌵𑍍𑌯𑌾𑌘𑍍𑌰𑌃 𑌖𑌾𑌦𑌿𑌤𑍁𑌮𑌿𑌚𑍍𑌛𑌤𑌿 ।
𑌏𑌵𑌮𑍇𑌤𑌨𑍍𑌨𑌰𑌵𑍍𑌯𑌾𑌘𑍍𑌰𑌃 𑌪𑌰𑌲𑍀𑌢𑌂 𑌨 𑌮𑌨𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 16 ॥
𑌹𑌵𑌿𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌪𑍁𑌰𑍋𑌡𑌾𑌶𑌾𑌃 𑌕𑍁𑌶𑌾 𑌯𑍂𑌪𑌾𑌶𑍍𑌚 𑌖𑌾𑌦𑌿𑌰𑌾𑌃 ।
𑌨𑍈𑌤𑌾𑌨𑌿 𑌯𑌾𑌤𑌯𑌾𑌮𑌾𑌨𑌿 𑌕𑍁𑌰𑍍𑌵𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌪𑍁𑌨𑌰𑌧𑍍𑌵𑌰𑍇 ॥ 17 ॥
𑌤𑌥𑌾 𑌹𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍𑌤𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌹𑍃𑌤𑌸𑌾𑌰𑌾𑌂 𑌸𑍁𑌰𑌾𑌮𑌿𑌵 ।
𑌨𑌾𑌭𑌿𑌮𑌨𑍍𑌤𑍁𑌮𑌲𑌂 𑌰𑌾𑌮𑍋 𑌨𑌷𑍍𑌟𑌸𑍋𑌮𑌮𑌿𑌵𑌾𑌧𑍍𑌵𑌰𑌮𑍍 ॥ 18 ॥
𑌨 𑌚𑍇𑌮𑌾𑌂 𑌧𑌰𑍍𑌷𑌣𑌾𑌂 𑌰𑌾𑌮 𑌸𑌙𑍍𑌗𑌚𑍍𑌛𑍇𑌦𑌤𑍍𑌯𑌮𑌰𑍍𑌷𑌣𑌃 ।
𑌦𑌾𑌰𑌯𑍇𑌨𑍍𑌮𑌨𑍍𑌦𑌰𑌮𑌪𑌿 𑌸 𑌹𑌿 𑌕𑍍𑌰𑍁𑌦𑍍𑌧𑌶𑍍𑌶𑌿𑌤𑍈𑌶𑍍𑌶𑌰𑍈𑌃 ॥ 19 ॥
𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌤𑍁 𑌨𑍋𑌤𑍍𑌸𑌹𑌤𑍇 𑌹𑌨𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾 𑌪𑌿𑌤𑍃𑌗𑍗𑌰𑌵𑌾𑌤𑍍 ।
𑌸𑌸𑍋𑌮𑌾𑌰𑍍𑌕𑌗𑍍𑌰𑌹𑌗𑌣𑌂 𑌨𑌭𑌸𑍍𑌤𑌾𑌰𑌾𑌵𑌿𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑌿𑌤𑌮𑍍 ॥ 20 ॥
𑌪𑌾𑌤𑌯𑍇𑌦𑍍𑌯𑍋𑌦𑌿𑌵𑌂 𑌕𑍍𑌰𑍁𑌦𑍍𑌧𑌸𑍍𑌸𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌨 𑌵𑍍𑌯𑌤𑌿𑌵𑌰𑍍𑌤𑌤𑍇 ।
𑌪𑍍𑌰𑌕𑍍𑌷𑍋𑌭𑌯𑍇𑌦𑍍𑌵𑌾𑌰𑌯𑍇 𑌦𑍍𑌵𑌾 𑌮𑌹𑍀𑌂 𑌶𑍈𑌲𑌶𑌤𑌾𑌚𑌿𑌤𑌾𑌮𑍍 ॥ 21 ॥
𑌨𑍈𑌵𑌂 𑌵𑌿𑌧𑌮𑌸𑌤𑍍𑌕𑌾𑌰𑌂 𑌰𑌾𑌘𑌵𑍋 𑌮𑌰𑍍𑌷𑌯𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ।
𑌬𑌲𑌵𑌾𑌨𑌿𑌵 𑌶𑌾𑌰𑍍𑌦𑍂𑌲𑍋 𑌵𑌾𑌲𑌧𑍇𑌰𑌭𑌿𑌮𑌰𑍍𑌶𑌨𑌮𑍍 ॥ 22 ॥
𑌨𑍈𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌹𑌿𑌤𑌾 𑌲𑍋𑌕𑌾 𑌭𑌯𑌂 𑌕𑍁𑌰𑍍𑌯𑍁𑌰𑍍𑌮𑌹𑌾𑌮𑍃𑌥𑍇 ।
𑌅𑌧𑌰𑍍𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌵𑌿𑌹 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾 𑌲𑍋𑌕𑌂 𑌧𑌰𑍍𑌮𑍇𑌣 𑌯𑍋𑌜𑌯𑍇𑌤𑍍 ॥ 23 ॥
𑌨𑌨𑍍𑌵𑌸𑍗 𑌕𑌾𑌞𑍍𑌚𑌨𑍈𑌰𑍍𑌬𑌾𑌣𑍈𑌰𑍍𑌮𑌹𑌾𑌵𑍀𑌰𑍍𑌯𑍋 𑌮𑌹𑌾𑌭𑍁𑌜𑌃 ।
𑌯𑍁𑌗𑌾𑌨𑍍𑌤 𑌇𑌵 𑌭𑍂𑌤𑌾𑌨𑌿 𑌸𑌾𑌗𑌰𑌾𑌨𑌪𑌿 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌦𑌹𑍇𑌤𑍍 ॥ 24 ॥
𑌸 𑌤𑌾𑌦𑍃𑌶𑌸𑍍𑌸𑌿𑌂𑌹𑌬𑌲𑍋 𑌵𑍃𑌷𑌭𑌾𑌕𑍍𑌷𑍋 𑌨𑌰𑌰𑍍𑌷𑌭𑌃 ।
𑌸𑍍𑌵𑌯𑌮𑍇𑌵 𑌹𑌤𑌃 𑌪𑌿𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌜𑌲𑌜𑍇𑌨𑌾𑌤𑍍𑌮𑌜𑍋 𑌯𑌥𑌾 ॥ 25 ॥
𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌾𑌤𑌿𑌚𑌰𑌿𑌤𑍋 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌶𑍍𑌶𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌸𑍍𑌸𑌨𑌾𑌤𑌨𑌃 ।
𑌯𑌦𑌿 𑌤𑍇 𑌧𑌰𑍍𑌮𑌨𑌿𑌰𑌤𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑍇 𑌵𑌿𑌵𑌾𑌸𑌿𑌤𑍇 ॥ 26 ॥
𑌗𑌤𑌿𑌰𑍇𑌕𑌾 𑌪𑌤𑌿𑌰𑍍𑌨𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌤𑍀𑌯𑌾 𑌗𑌤𑌿𑌰𑌾𑌤𑍍𑌮𑌜𑌃 ।
𑌤𑍃𑌤𑍀𑌯𑌾 𑌜𑍍𑌞𑌾𑌤𑌯𑍋 𑌰𑌾𑌜𑌂𑌶𑍍𑌚𑌤𑍁𑌰𑍍𑌥𑍀 𑌨𑍇𑌹 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 27 ॥
𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌚𑍈𑌵 𑌮𑍇 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌰𑌾𑌮𑌶𑍍𑌚 𑌵𑌨𑌮𑌾𑌶𑍍𑌰𑌿𑌤𑌃 ।
𑌨 𑌵𑌨𑌂 𑌗𑌨𑍍𑌤𑍁𑌮𑌿𑌚𑍍𑌛𑌾𑌮𑌿 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌥𑌾 𑌨𑌿𑌹𑌤𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 ॥ 28 ॥
𑌹𑌤𑌂 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌾 𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌸𑌰𑌾𑌷𑍍𑌟𑍍𑌰𑌂 𑌹𑌤𑌸𑍍𑌤𑌥𑌾𑌽𑌤𑍍𑌮𑌾 𑌸𑌹 𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑌿𑌶𑍍𑌚 ।
𑌹𑌤𑌾 𑌸𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌾𑌽𑌸𑍍𑌮𑌿 𑌹𑌤𑌾𑌶𑍍𑌚 𑌪𑍗𑌰𑌾𑌸𑍍𑌸𑍁𑌤 𑌶𑍍𑌚 𑌭𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌚 𑌤𑌵 𑌪𑍍𑌰𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑍗 ॥ 29 ॥
𑌇𑌮𑌾𑌂 𑌗𑌿𑌰𑌂 𑌦𑌾𑌰𑍁𑌣𑌶𑌬𑍍𑌦 𑌸𑌂𑌶𑍍𑌰𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌨𑌿𑌶𑌮𑍍𑌯 𑌰𑌾𑌜𑌾𑌽𑌪𑌿 𑌮𑍁𑌮𑍋𑌹 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌿𑌤𑌃 ।
𑌤𑌤 𑌸𑍍𑌸 𑌶𑍋𑌕𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌵𑍇𑌶 𑌪𑌾𑌰𑍍𑌥𑌿𑌵𑌸𑍍𑌸𑍍𑌵𑌦𑍁𑌷𑍍𑌕𑍃𑌤𑌂 𑌚𑌾𑌪𑌿 𑌪𑍁𑌨𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 𑌸𑍍𑌮𑌰𑌨𑍍 ॥ 30 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌅𑌯𑍋𑌧𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare |
kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 1 ||
yadyapi triṣu lokeṣu prathitaṃ te mahadyaśaḥ |
sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2 ||
kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā |
duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 3 ||
sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā |
kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 4 ||
bhuktvā'śanaṃ viśālākṣī sūpadaṃ śānvitaṃ śubham |
vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 5 ||
gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā |
kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 6 ||
mahendradhvajasaṅkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ |
bhujaṃ parighasaṅkāśamupadhāya mahābalaḥ || 7 ||
padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniśśvāsamuttamam |
kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 8 ||
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ |
apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 9 ||
yattvayā'karuṇaṃ karma vyapohya mama bāndhavāḥ |
nirastāḥ paridhāvanti sukhārhāḥ kṛpaṇā vane || 10 ||
yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |
jahyādrājyaṃ ca koṣaṃ ca bharato nopalakṣayate || 11 ||
bhojayanti kila śrāddhe kecitsvāneva bāndhavān |
tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān || 12 ||
tatra ye guṇavantaśca vidvāṃsaśca dvijātayaḥ |
na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ || 13 ||
brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktuṃ dvijarṣabhāḥ |
nābhyupaitumalaṃ prājñā śśṛṅgacchedamivarṣabhāḥ || 14 ||
evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāmpate |
bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 15 ||
na pareṇā'hṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati |
evametannaravyāghraḥ paralīḍhaṃ na manyate || 16 ||
havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ |
naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 17 ||
tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva |
nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 18 ||
na cemāṃ dharṣaṇāṃ rāma saṅgacchedatyamarṣaṇaḥ |
dārayenmandaramapi sa hi kruddhaśśitaiśśaraiḥ || 19 ||
tvāṃ tu notsahate hantuṃ mahātmā pitṛgauravāt |
sasomārkagrahagaṇaṃ nabhastārāvicitritam || 20 ||
pātayedyodivaṃ kruddhassatvāṃ na vyativartate |
prakṣobhayedvāraye dvā mahīṃ śailaśatācitām || 21 ||
naivaṃ vidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati |
balavāniva śārdūlo vāladherabhimarśanam || 22 ||
naitasya sahitā lokā bhayaṃ kuryurmahāmṛthe |
adharmantviha dharmātmā lokaṃ dharmeṇa yojayet || 23 ||
nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ |
yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet || 24 ||
sa tādṛśassiṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |
svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 25 ||
dvijāticarito dharmaśśāstradṛṣṭassanātanaḥ |
yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 26 ||
gatirekā patirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ |
tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 27 ||
tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ |
na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā nihatā tvayā || 28 ||
hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathā'tmā saha mantribhiśca |
hatā saputrā'smi hatāśca paurāssuta śca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 29 ||
imāṃ giraṃ dāruṇaśabda saṃśritāṃ niśamya rājā'pi mumoha duḥkhitaḥ |
tata ssa śokaṃ praviveśa pārthivassvaduṣkṛtaṃ cāpi punastadā smaran || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥ 2 ॥
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ 3 ॥
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।
कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ 4 ॥
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम् ।
वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ 5 ॥
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥ 6 ॥
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः ।
भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः ॥ 7 ॥
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ 8 ॥
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।
अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥ 9 ॥
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥ 10 ॥
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते ॥ 11 ॥
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥ 12 ॥
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥ 13 ॥
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः ।
नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥ 14 ॥
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।
भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥ 15 ॥
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।
एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते ॥ 16 ॥
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥ 17 ॥
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।
नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥ 18 ॥
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः ।
दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः ॥ 19 ॥
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात् ।
ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम् ॥ 20 ॥
पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते ।
प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम् ॥ 21 ॥
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥ 22 ॥
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे ।
अधर्मन्त्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥ 23 ॥
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥ 24 ॥
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥ 25 ॥
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः ।
यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ 26 ॥
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥ 27 ॥
तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।
न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा निहता त्वया ॥ 28 ॥
हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथाऽत्मा सह मन्त्रिभिश्च ।
हता सपुत्राऽस्मि हताश्च पौरास्सुत श्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ 29 ॥
इमां गिरं दारुणशब्द संश्रितां निशम्य राजाऽपि मुमोह दुःखितः ।
तत स्स शोकं प्रविवेश पार्थिवस्स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदा स्मरन् ॥ 30 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare |
kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 1 ||
yadyapi triṣu lokeṣu prathitaṃ te mahadyaśaḥ |
sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2 ||
kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā |
duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 3 ||
sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā |
kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 4 ||
bhuktvā'śanaṃ viśālākṣī sūpadaṃ śānvitaṃ śubham |
vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 5 ||
gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā |
kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 6 ||
mahendradhvajasaṅkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ |
bhujaṃ parighasaṅkāśamupadhāya mahābalaḥ || 7 ||
padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniśśvāsamuttamam |
kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 8 ||
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ |
apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 9 ||
yattvayā'karuṇaṃ karma vyapohya mama bāndhavāḥ |
nirastāḥ paridhāvanti sukhārhāḥ kṛpaṇā vane || 10 ||
yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |
jahyādrājyaṃ ca koṣaṃ ca bharato nopalakṣayate || 11 ||
bhojayanti kila śrāddhe kecitsvāneva bāndhavān |
tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān || 12 ||
tatra ye guṇavantaśca vidvāṃsaśca dvijātayaḥ |
na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ || 13 ||
brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktuṃ dvijarṣabhāḥ |
nābhyupaitumalaṃ prājñā śśṛṅgacchedamivarṣabhāḥ || 14 ||
evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāmpate |
bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 15 ||
na pareṇā'hṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati |
evametannaravyāghraḥ paralīḍhaṃ na manyate || 16 ||
havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ |
naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 17 ||
tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva |
nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 18 ||
na cemāṃ dharṣaṇāṃ rāma saṅgacchedatyamarṣaṇaḥ |
dārayenmandaramapi sa hi kruddhaśśitaiśśaraiḥ || 19 ||
tvāṃ tu notsahate hantuṃ mahātmā pitṛgauravāt |
sasomārkagrahagaṇaṃ nabhastārāvicitritam || 20 ||
pātayedyodivaṃ kruddhassatvāṃ na vyativartate |
prakṣobhayedvāraye dvā mahīṃ śailaśatācitām || 21 ||
naivaṃ vidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati |
balavāniva śārdūlo vāladherabhimarśanam || 22 ||
naitasya sahitā lokā bhayaṃ kuryurmahāmṛthe |
adharmantviha dharmātmā lokaṃ dharmeṇa yojayet || 23 ||
nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ |
yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet || 24 ||
sa tādṛśassiṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |
svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 25 ||
dvijāticarito dharmaśśāstradṛṣṭassanātanaḥ |
yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 26 ||
gatirekā patirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ |
tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 27 ||
tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ |
na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā nihatā tvayā || 28 ||
hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathā'tmā saha mantribhiśca |
hatā saputrā'smi hatāśca paurāssuta śca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 29 ||
imāṃ giraṃ dāruṇaśabda saṃśritāṃ niśamya rājā'pi mumoha duḥkhitaḥ |
tata ssa śokaṃ praviveśa pārthivassvaduṣkṛtaṃ cāpi punastadā smaran || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.