ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤੇ ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਵृਕ੍षੇ ਉषਿਤ੍ਵਾ ਰਜਨੀਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍ ।
ਵਿਮਲੇऽਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਥਿਰੇ ॥ 1 ॥
ਯਤ੍ਰ ਭਾਗੀਰਥੀਂ ਗਙ੍ਗਾਂ ਯਮੁਨਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਗਾਹ੍ਯ ਸੁਮਹਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ 2 ॥
ਤੇ ਭੂਮਿਭਾਗਾਨ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਨੋਰਮਾਨ੍ ।
ਅਦृष੍ਟਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਯਸ਼ਸ਼੍ਵਿਨਃ ॥ 3 ॥
ਯਥਾ ਕ੍षੇਮੇਣ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ ਪਸ਼੍ਯਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਦਿਵਸੇ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 4 ॥
ਪ੍ਰਯਾਗਮਭਿਤਃ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਧੂਮਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ ।
ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਭਗਵਤਃ ਕੇਤੁਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੋ ਮੁਨਿਃ ॥ 5 ॥
ਨੂਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮ ਸਮ੍ਭੇਦਂ ਗਙ੍ਗਾਯਮੁਨਯੋਰ੍ਵਯਮ੍ ।
ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾਰਿਣੋ ਵਾਰਿਘਟ੍ਟਿਤਃ ॥ 6 ॥
ਦਾਰੂਣਿ ਪਰਿਭਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਨਜੈਰੁਪਜੀਵਿਭਿਃ ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਸ਼੍ਰਮੇ ਚੈਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵਿਧਾ ਦ੍ਰੁਮਾਃ ॥ 7 ॥
ਧਨ੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਸੁਖਂ ਗਤ੍ਵਾ ਲਮ੍ਬਮਾਨੇ ਦਿਵਾਕਰੇ ।
ਗਙ੍ਗਾਯਮੁਨਯੋਸ੍ਸਨ੍ਧੌ ਪ੍ਰਾਪਤੁਰ੍ਨਿਲਯਂ ਮੁਨੇਃ ॥ 8 ॥
ਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਮृਗਪਕ੍षਿਣਃ ।
ਗਤ੍ਵਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਧ੍ਵਾਨਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 9 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮੁਨੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣੌ ।
ਸੀਤਯਾਨੁਗਤੌ ਵੀਰੌ ਦੂਰਾਦੇਵਾਵਤਸ੍ਥਤੁਃ ॥ 10 ॥
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਮृषਿਂ ਸ਼ਿष੍ਯਗਣੈਰ੍ਵृਤਮ੍ ।
ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਮੇਕਾਗ੍ਰਂ ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍षੁषਮ੍ ॥ 11 ॥
ਹੁਤਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਮਹਾਭਾਗਂ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਣਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸੀਤਯਾ ਚਾਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ॥ 12 ॥
ਨ੍ਯਵੇਦਯਤ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਸ੍ਮੈ ਲਕ੍ष੍ਮਣਪੂਰ੍ਵਜਃ ।
ਪੁਤ੍ਰੌ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯਾਵਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 13 ॥
ਭਾਰ੍ਯਾ ਮਮੇਯਂ ਵੈਦੇਹੀ ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ।
ਮਾਂ ਚਾਨੁਯਾਤਾ ਵਿਜਨਂ ਤਪੋਵਨਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ॥ 14 ॥
ਪਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜ੍ਯਮਾਨਂ ਮਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰਨੁਜ ਪ੍ਰਿਯਃ ।
ਅਯਮਨ੍ਵਗਮਦ੍ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਨਮੇਵ ਦृਢਵ੍ਰਤਃ ॥ 15 ॥
ਪਿਤ੍ਰਾ ਨਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਗਵਨ੍ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਸ੍ਤਪੋਵਨਮ੍ ।
ਧਰ੍ਮਮੇਵ ਚਰਿष੍ਯਾਮ ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮੂਲਫਲਾਸ਼ਨਾਃ ॥ 16 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਉਪਾਨਯਤ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਗਾਮਰ੍ਘ੍ਯਮੁਦਕਂ ਤਤਃ ॥ 17 ॥
ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਨ੍ਨਰਸਾਨ੍ ਵਨ੍ਯਮੂਲਫਲਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ।
ਤੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਤਪ੍ਤਤਪਾ ਵਾਸਂ ਚੈਵਾਭ੍ਯਕਲ੍ਪਯਤ੍ ॥ 18 ॥
ਮृਗਪਕ੍षਿਭਿਰਾਸੀਨੋ ਮੁਨਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਰਾਮਮਾਗਤਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਸ੍ਵਾਗਤੇਨਾਹਤਂ ਮੁਨਿਃ ॥ 19 ॥
ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ ਤਾਮਰ੍ਚਾਮੁਪਵਿष੍ਟਂ ਸ ਰਾਘਵਮ੍ ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਮਿਦਂ ਤਦਾ ॥ 20 ॥
ਚਿਰਸ੍ਯ ਖਲੁ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਮਿਹਾਗਤਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤਵ ਮਯਾ ਚੇਦਂ ਵਿਵਾਸਨਮਕਾਰਣਮ੍ ॥ 21 ॥
ਅਵਕਾਸ਼ੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤੋऽਯਂ ਮਹਾਨਦ੍ਯੋਸ੍ਸਮਾਗਮੇ ।
ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਮਣੀਯਸ਼੍ਚ ਵਸਤ੍ਵਿਹ ਭਵਾਨ੍ ਸੁਖਮ੍ ॥ 22 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਚਨਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਰਾਘਵਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਮਃ ਸਰ੍ਵਹਿਤੇ ਰਤਃ ॥ 23 ॥
ਭਗਵਨ੍ਨਿਤ ਆਸਨ੍ਨਃ ਪੌਰਜਾਨਪਦੋ ਜਨਃ ।
ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਮਿਹ ਮਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਮਨ੍ਯੇऽਹਮਿਮਮਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ॥ 24 ॥
ਆਗਮਿष੍ਯਤਿ ਵੈਦੇਹੀਂ ਮਾਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰੇਕ੍षਕੋ ਜਨਃ ।
ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨਾਹਮਿਹ ਵਾਸਂ ਨ ਰੋਚਯੇ ॥ 25 ॥
ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਰਮੇਤ ਯਤ੍ਰ ਵੈਦੇਹੀ ਸੁਖਾਰ੍ਹਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ॥ 26 ॥
ਏਤਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ।
ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਤਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਰ੍ਥਗ੍ਰਾਹਕਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 27 ॥
ਦਸ਼ਕ੍ਰੋਸ਼ ਇਤਸ੍ਤਾਤ ਗਿਰਿਰ੍ਯਤ੍ਰਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ ।
ਮਹਰ੍षਿਸੇਵਿਤਃ ਪੁਣ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੁਖਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 28 ॥
ਗੋਲਾਙ੍ਗੂਲਾਨੁਚਰਿਤੋ ਵਾਨਰਰ੍ਕ੍षਨਿषੇਵਿਤਃ ।
ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਸਨ੍ਨਿਭਃ ॥ 29 ॥
ਯਾਵਤਾ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ੍ਯ ਨਰਸ਼ृਙ੍ਗਾਨ੍ਯਵੇਕ੍षਤੇ ।
ਕਲ੍ਯਾਣਾਨਿ ਸਮਾਧਤ੍ਤੇ ਨ ਪਾਪੇ ਕੁਰੁਤੇ ਮਨਃ ॥ 30 ॥
ऋषਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਬਹਵੋ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਸ਼ਰਦਾਂ ਸ਼ਤਮ੍ ।
ਤਪਸਾ ਦਿਵਮਾਰੂਢਾਃ ਕਪਾਲਸ਼ਿਰਸਾ ਸਹ ॥ 31 ॥
ਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਮਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਤਂ ਵਾਸਂ ਭਵਤਸ੍ਸੁਖਮ੍ ।
ਇਹ ਵਾ ਵਨਵਾਸਾਯ ਵਸ ਰਾਮ ਮਯਾ ਸਹ ॥ 32 ॥
ਸ ਰਾਮਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮੈਸ੍ਤਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ ਪ੍ਰਿਯਾਤਿਥਿਮ੍ ।
ਸਭਾਰ੍ਯਂ ਸਹ ਚ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ॥ 33 ॥
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਤਂ ਮਹਰ੍षਿਮੁਪੇਯੁषਃ ।
ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਰਜਨੀ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਕਥਯਤਃ ਕਥਾਃ ॥ 34 ॥
ਸੀਤਾਤृਤੀਯਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸੁਖੋਚਿਤਃ ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਸ਼੍ਰਮੇ ਰਮ੍ਯੇ ਤਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਵਸਤ੍ਸੁਖਮ੍ ॥ 35 ॥
ਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਂ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਤੁ ਭਰਦ੍ਵਾਜਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਉਵਾਚ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੋ ਮੁਨਿਂ ਜ੍ਵਲਿਤਤੇਜਸਮ੍ ॥ 36 ॥
ਸ਼ਰ੍ਵਰੀਂ ਭਗਵਨ੍ਨਦ੍ਯ ਸਤ੍ਯਸ਼ੀਲ ਤਵਾਸ਼੍ਰਮੇ ।
ਉषਿਤਾਃ ਸ੍ਮੇਹ ਵਸਤਿਮਨੁਜਾਨਾਤੁ ਨੋ ਭਵਾਨ੍ ॥ 37 ॥
ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋऽਬ੍ਰਵੀਦਿਦਮ੍ ।
ਮਧੁਮੂਲਫਲੋਪੇਤਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਂ ਵ੍ਰਜੇਤਿ ਹ ॥ 38 ॥
ਵਾਸਮੌਪਯਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਤਵ ਰਾਮ ਮਹਾਬਲ ਨਾਨਾਨਗਗਣੋਪੇਤਃ ਕਿਨ੍ਨਰੋਰਗਸੇਵਿਤਃ ।
ਮਯੂਰਨਾਦਾਭਿਰੁਤੋ ਗਜਰਾਜਨਿषੇਵਿਤਃ ॥ 39 ॥
ਗਮ੍ਯਤਾਂ ਭਵਤਾ ਸ਼ੈਲ ਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਃ ਸ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।
ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਮਣੀਯਸ਼੍ਚ ਬਹੁਮੂਲਫਲਾਯੁਤਃ ॥ 40 ॥
ਤਤ੍ਰ ਕੁਞ੍ਜਰਯੂਥਾਨਿ ਮृਗਯੂਥਾਨਿ ਚਾਭਿਤਃ ।
ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਵਨਾਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸਿ ਰਾਘਵ ॥ 41 ॥
ਸਰਿਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨ੍ ਦਰੀਕਨ੍ਦਰਨਿਰ੍ਝਰਾਨ੍ ।
ਚਰਤਃ ਸੀਤਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਨਨ੍ਦਿष੍ਯਤਿ ਮਨਸ੍ਤਵ ॥ 42 ॥
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਕੋਯष੍ਟਿਕਕੋਕਿਲਸ੍ਵਨੈਰ੍ਵਿਨਾਦਿਤਂ ਤਂ ਵਸੁਧਾਧਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।
ਮृਗੈਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤੈਰ੍ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਕੁਞ੍ਜਰੈਃ ਸੁਰਮ੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮਾਵਸਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ॥ 43 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.