Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
Shloka 1
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
Shloka 2
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
Shloka 3
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
Shloka 4
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
Shloka 5
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
Shloka 6
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
Shloka 7
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
Shloka 8
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
Shloka 9
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
Shloka 10
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
Shloka 11
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
Shloka 12
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
Shloka 13
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
Shloka 14
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
Shloka 15
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
Shloka 16
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
Shloka 17
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
Shloka 18
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
Shloka 19
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
Shloka 20
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
Shloka 21
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
Shloka 22
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
Shloka 23
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
Shloka 24
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
Shloka 25
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
Shloka 26
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
Shloka 27
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
Shloka 28
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
Shloka 29
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
Shloka 30
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
Shloka 31
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
Shloka 32
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
Shloka 33
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
Shloka 34
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
Shloka 35
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
Shloka 36
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
Shloka 37
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
Shloka 38
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
Shloka 39
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
Shloka 40
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
Shloka 41
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
Shloka 42
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
Shloka 43
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.