শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ।
তে তু তস্মিন্মহাবৃক্ষে উষিত্বা রজনীং শিবাম্ ।
বিমলেঽভ্যুদিতে সূর্যে তস্মাদ্দেশাত্প্রতস্থিরে ॥ 1 ॥
যত্র ভাগীরথীং গঙ্গাং যমুনাভিপ্রবর্ততে ।
জগ্মুস্তং দেশমুদ্দিশ্য বিগাহ্য সুমহদ্বনম্ ॥ 2 ॥
তে ভূমিভাগান্বিবিধান্ দেশাংশ্চাপি মনোরমান্ ।
অদৃষ্টপূর্বান্ পশ্যন্তস্তত্র তত্র যশশ্বিনঃ ॥ 3 ॥
যথা ক্ষেমেণ গচ্ছন্ স পশ্যংশ্চ বিবিধান্ দ্রুমান্ ।
নিবৃত্তমাত্রে দিবসে রামঃ সৌমিত্রিমব্রবীত্ ॥ 4 ॥
প্রযাগমভিতঃ পশ্য সৌমিত্রে ধূমমুন্নতম্ ।
অগ্নের্ভগবতঃ কেতুং মন্যে সন্নিহিতো মুনিঃ ॥ 5 ॥
নূনং প্রাপ্তাঃ স্ম সম্ভেদং গঙ্গাযমুনযোর্বযম্ ।
তথা হি শ্রূযতে শব্দো বারিণো বারিঘট্টিতঃ ॥ 6 ॥
দারূণি পরিভিন্নানি বনজৈরুপজীবিভিঃ ।
ভরদ্বাজাশ্রমে চৈতে দৃশ্যন্তে বিবিধা দ্রুমাঃ ॥ 7 ॥
ধন্বিনৌ তৌ সুখং গত্বা লম্বমানে দিবাকরে ।
গঙ্গাযমুনযোস্সন্ধৌ প্রাপতুর্নিলযং মুনেঃ ॥ 8 ॥
রামস্ত্বাশ্রমমাসাদ্য ত্রাসযন্মৃগপক্ষিণঃ ।
গত্বা মুহূর্তমধ্বানং ভরদ্বাজমুপাগমত্ ॥ 9 ॥
ততস্ত্বাশ্রমাসাদ্য মুনের্দর্শনকাঙ্ক্ষিণৌ ।
সীতযানুগতৌ বীরৌ দূরাদেবাবতস্থতুঃ ॥ 10 ॥
স প্রবিশ্য মহাত্মানমৃষিং শিষ্যগণৈর্বৃতম্ ।
সংশিতব্রতমেকাগ্রং তপসা লব্ধচক্ষুষম্ ॥ 11 ॥
হুতাগ্নিহোত্রং দৃষ্ট্বৈব মহাভাগং কৃতাঞ্জলিঃ ।
রামঃ সৌমিত্রিণা সার্ধং সীতযা চাভ্যবাদযত্ ॥ 12 ॥
ন্যবেদযত চাত্মানং তস্মৈ লক্ষ্মণপূর্বজঃ ।
পুত্রৌ দশরথস্যাবাং ভগবন্ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 13 ॥
ভার্যা মমেযং বৈদেহী কল্যাণী জনকাত্মজা ।
মাং চানুযাতা বিজনং তপোবনমনিন্দিতা ॥ 14 ॥
পিত্রা প্রব্রাজ্যমানং মাং সৌমিত্রিরনুজ প্রিযঃ ।
অযমন্বগমদ্ভ্রাতা বনমেব দৃঢব্রতঃ ॥ 15 ॥
পিত্রা নিযুক্তা ভগবন্ প্রবেক্ষ্যামস্তপোবনম্ ।
ধর্মমেব চরিষ্যাম স্তত্র মূলফলাশনাঃ ॥ 16 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা রাজপুত্রস্য ধীমতঃ ।
উপানযত ধর্মাত্মা গামর্ঘ্যমুদকং ততঃ ॥ 17 ॥
নানাবিধানন্নরসান্ বন্যমূলফলাশ্রযান্ ।
তেভ্যো দদৌ তপ্ততপা বাসং চৈবাভ্যকল্পযত্ ॥ 18 ॥
মৃগপক্ষিভিরাসীনো মুনিভিশ্চ সমন্ততঃ ।
রামমাগতমভ্যর্চ্য স্বাগতেনাহতং মুনিঃ ॥ 19 ॥
প্রতিগৃহ্য চ তামর্চামুপবিষ্টং স রাঘবম্ ।
ভরদ্বাজোঽব্রবীদ্বাক্যং ধর্মযুক্তমিদং তদা ॥ 20 ॥
চিরস্য খলু কাকুত্স্থ পশ্যামি ত্বামিহাগতম্ ।
শ্রুতং তব মযা চেদং বিবাসনমকারণম্ ॥ 21 ॥
অবকাশো বিবিক্তোঽযং মহানদ্যোস্সমাগমে ।
পুণ্যশ্চ রমণীযশ্চ বসত্বিহ ভবান্ সুখম্ ॥ 22 ॥
এবমুক্তস্তু বচনং ভরদ্বাজেন রাঘবঃ ।
প্রত্যুবাচ শুভং বাক্যং রামঃ সর্বহিতে রতঃ ॥ 23 ॥
ভগবন্নিত আসন্নঃ পৌরজানপদো জনঃ ।
সুদর্শমিহ মাং প্রেক্ষ্য মন্যেঽহমিমমাশ্রমম্ ॥ 24 ॥
আগমিষ্যতি বৈদেহীং মাং চাপি প্রেক্ষকো জনঃ ।
অনেন কারণেনাহমিহ বাসং ন রোচযে ॥ 25 ॥
একান্তে পশ্য ভগবন্নাশ্রমস্থানমুত্তমম্ ।
রমেত যত্র বৈদেহী সুখার্হা জনকাত্মজা ॥ 26 ॥
এতছ্রুত্বা শুভং বাক্যং ভরদ্বাজো মহামুনিঃ ।
রাঘবস্য ততো বাক্যমর্থগ্রাহকমব্রবীত্ ॥ 27 ॥
দশক্রোশ ইতস্তাত গিরির্যত্রনিবত্স্যসি ।
মহর্ষিসেবিতঃ পুণ্যঃ সর্বতঃ সুখদর্শনঃ ॥ 28 ॥
গোলাঙ্গূলানুচরিতো বানরর্ক্ষনিষেবিতঃ ।
চিত্রকূট ইতি খ্যাতো গন্ধমাদনসন্নিভঃ ॥ 29 ॥
যাবতা চিত্রকূটস্য নরশৃঙ্গান্যবেক্ষতে ।
কল্যাণানি সমাধত্তে ন পাপে কুরুতে মনঃ ॥ 30 ॥
ঋষযস্তত্র বহবো বিহৃত্য শরদাং শতম্ ।
তপসা দিবমারূঢাঃ কপালশিরসা সহ ॥ 31 ॥
প্রবিবিক্তমহং মন্যে তং বাসং ভবতস্সুখম্ ।
ইহ বা বনবাসায বস রাম মযা সহ ॥ 32 ॥
স রামং সর্বকামৈস্তং ভরদ্বাজঃ প্রিযাতিথিম্ ।
সভার্যং সহ চ ভ্রাত্রা প্রতিজগ্রাহ ধর্মবিত্ ॥ 33 ॥
তস্য প্রযাগে রামস্য তং মহর্ষিমুপেযুষঃ ।
প্রপন্না রজনী পুণ্যাঃ চিত্রাঃ কথযতঃ কথাঃ ॥ 34 ॥
সীতাতৃতীযঃ কাকুত্স্থঃ পরিশ্রান্তঃ সুখোচিতঃ ।
ভরদ্বাজাশ্রমে রম্যে তাং রাত্রিমবসত্সুখম্ ॥ 35 ॥
প্রভাতাযাং রজন্যাং তু ভরদ্বাজমুপাগমত্ ।
উবাচ নরশার্দূলো মুনিং জ্বলিততেজসম্ ॥ 36 ॥
শর্বরীং ভগবন্নদ্য সত্যশীল তবাশ্রমে ।
উষিতাঃ স্মেহ বসতিমনুজানাতু নো ভবান্ ॥ 37 ॥
রাত্র্যাং তু তস্যাং ব্যুষ্টাযাং ভরদ্বাজোঽব্রবীদিদম্ ।
মধুমূলফলোপেতং চিত্রকূটং ব্রজেতি হ ॥ 38 ॥
বাসমৌপযিকং মন্যে তব রাম মহাবল নানানগগণোপেতঃ কিন্নরোরগসেবিতঃ ।
মযূরনাদাভিরুতো গজরাজনিষেবিতঃ ॥ 39 ॥
গম্যতাং ভবতা শৈল শ্চিত্রকূটঃ স বিশ্রুতঃ ।
পুণ্যশ্চ রমণীযশ্চ বহুমূলফলাযুতঃ ॥ 40 ॥
তত্র কুঞ্জরযূথানি মৃগযূথানি চাভিতঃ ।
বিচরন্তি বনান্তেস্মিন্ তানি দ্রক্ষ্যসি রাঘব ॥ 41 ॥
সরিত্প্রস্রবণপ্রস্থান্ দরীকন্দরনির্ঝরান্ ।
চরতঃ সীতযা সার্ধং নন্দিষ্যতি মনস্তব ॥ 42 ॥
প্রহৃষ্টকোযষ্টিককোকিলস্বনৈর্বিনাদিতং তং বসুধাধরং শিবম্ ।
মৃগৈশ্চ মত্তৈর্বহুভিশ্চ কুঞ্জরৈঃ সুরম্যমাসাদ্য সমাবসাশ্রমম্ ॥ 43 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||
yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||
yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||
nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |
saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||
pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |
dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||
etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||
daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||
yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||
sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||
śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||
vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||
gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||
saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |
carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.