ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਧੂਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ਿਰੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਸਕृਤ੍ ।
ਪਾਣੌ ਪਾਣਿਂ ਵਿਨਿष੍ਪਿष੍ਯ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਟਕਟਾਪ੍ਯ ਚ ॥ 1 ॥
ਲੋਚਨੇ ਕੋਪਸਂਰਕ੍ਤੇ ਵਰ੍ਣਂ ਪੂਰ੍ਵੋਚਿਤਂ ਜਹਤ੍ ।
ਕੋਪਾਭਿਭੂਤਸ੍ਸਹਸਾ ਸਨ੍ਤਾਪਮਸ਼ੁਭਂ ਗਤਃ ॥ 2 ॥
ਮਨਃ ਸਮੀਕ੍षਮਾਣਸ਼੍ਚ ਸੂਤੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਸਃ ।
ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਨਿਵ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਹृਦਯਂ ਵਾਕ੍ਛਰੈਸ਼੍ਸ਼ਿਤੈਃ ॥ 3 ॥
ਵਾਕ੍ਯਵਜ੍ਰੈਰਨੁਪਮੈਰ੍ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਾਸ਼ੁਭੈਃ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਸ੍ਸਰ੍ਵਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ॥ 4 ॥
ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਧੂਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ਿਰੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਸਕृਤ੍ ।
ਪਾਣੌ ਪਾਣਿਂ ਵਿਨਿष੍ਪਿष੍ਯ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਟਕਟਾਪ੍ਯ ਚ ॥ 5 ॥
ਲੋਚਨੇ ਕੋਪਸਂਰਕ੍ਤੇ ਵਰ੍ਣਂ ਪੂਰ੍ਵੋਚਿਤਂ ਜਹਤ੍ ।
ਕੋਪਾਭਿਭੂਤਸ੍ਸਹਸਾ ਸਨ੍ਤਾਪਮਸ਼ੁਭਂ ਗਤਃ ॥ 6 ॥
ਮਨਃ ਸਮੀਕ੍षਮਾਣਸ਼੍ਚ ਸੂਤੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਸਃ ।
ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਨਿਵ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਹृਦਯਂ ਵਾਕ੍ਛਰੈਸ਼੍ਸ਼ਿਤੈਃ ॥ 7 ॥
ਵਾਕ੍ਯਵਜ੍ਰੈਰਨੁਪਮੈਰ੍ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਾਸ਼ੁਭੈਃ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਸ੍ਸਰ੍ਵਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ॥ 8 ॥
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਵ ਪਤਿਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਭਰ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਚਰਸ੍ਯ ਚ ॥ 9 ॥
ਨ ਹ੍ਯਕਾਰ੍ਯਤਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਵ ਦੇਵੀਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।
ਪਤਿਘ੍ਨੀਂ ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਕੁਲਘ੍ਨੀਮਪਿ ਚਾਨ੍ਤਤਃ ॥ 10 ॥
ਯਨ੍ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਮਿਵਾਜਯ੍ਯਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਮਿਵਾਚਲਮ੍ ।
ਮਹੋਦਧਿਮਿਵਾਕ੍षੋਭ੍ਯਂ ਸਨ੍ਤਾਪਯਸਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ 11 ॥
ਮਾਵਮਂਸ੍ਥਾ ਦਸ਼ਰਥਂ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਵਰਦਂ ਪਤਿਮ੍ ।
ਭਰ੍ਤੁਰਿਚ੍ਛਾ ਹਿ ਨਾਰੀਣਾਂ ਪੁਤ੍ਰਕੋਟ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ 12 ॥
ਯਥਾਵਯੋ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨृਪਕ੍षਯੇ ।
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਨਾਥੇऽਸ੍ਮਿਂ ਸ੍ਤਲ੍ਲੋਪਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ 13 ॥
ਰਾਜਾ ਭਵਤੁ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਰਤਸ਼੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਮੇਦਿਨੀਮ੍ ।
ਵਯਂ ਤਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਾਮੋ ਰਾਮੋ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 14 ॥
ਨ ਹਿ ਤੇ ਵਿषਯੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵਸ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।
ਤਾਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਮਮਰ੍ਯਾਦਮਦ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਚਿਕੀਰ੍षਸਿ ॥ 15 ॥
ਨੂਨਂ ਸਰ੍ਵੇ ਗਮਿष੍ਯਾਮੋ ਮਾਰ੍ਗਂ ਰਾਮਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਯਾ ਬਾਨ੍ਧਵੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਸਾਧੁਭਿਃ ਸਦਾ ॥ 16 ॥
ਕਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰਾਜ੍ਯਲਾਭੇਨ ਤਵ ਦੇਵਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਾਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੁਂ ਚਿਕੀਰ੍षਸਿ ॥ 17 ॥
ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮਿਵ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਵृਤ੍ਤਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਆਚਰਨ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਵਿਵृਤਾ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਮੇਦਿਨੀ ॥ 18 ॥
ਮਹਾਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਸृष੍ਟਾਃ ਵਾ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੋ ਭੀਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।
ਧਿਗ੍ਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਾ ਨ ਹਿਂਸਨ੍ਤਿ ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ॥ 19 ॥
ਆਮ੍ਰਂ ਛਿਤ੍ਵਾ ਕੁਠਾਰੇਣ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰਿਚਰੇਤ੍ਤੁ ਯਃ ।
ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਪਯਸਾ ਸਿਞ੍ਚੇਨ੍ਨੈਵਾਸ੍ਯ ਮਧੁਰੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 20 ॥
ਅਭਿਜਾਤ੍ਯਂ ਹਿ ਤੇ ਮਨ੍ਯੇ ਯਥਾ ਮਾਤੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।
ਨ ਹਿ ਨਿਮ੍ਬਾਤ੍ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਕ੍षੈਦ੍ਰਂ ਲੋਕੇ ਨਿਗਦਿਤਂ ਵਚਃ ॥ 21 ॥
ਤਵ ਮਾਤੁਰਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹਂ ਵਿਦ੍ਮਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਪਿਤੁਸ੍ਤੇ ਵਰਦਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦਦੌ ਵਰਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 22 ॥
ਸਰ੍ਵਭੂਤਰੁਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪਃ ।
ਤੇਨ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਨਾਂ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਦਿਤਂ ਵਚਃ ॥ 23 ॥
ਤਤੋ ਜृਮ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ਯਨੇ ਵਿਰੁਤਾਦ੍ਭੂਰਿਵਰ੍ਚਸਃ ।
ਪਿਤੁਸ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤੋ ਭਾਵ ਸ੍ਸ ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਧਾऽਹਸਤ੍ ॥ 24 ॥
ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਜਨਨੀ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਮृਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਮਭੀਪ੍ਸਤੀ ।
ਹਾਸਂ ਤੇ ਨृਪਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਮੀਤਿ ਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 25 ॥
ਨृਪਸ਼੍ਚੋਵਾਚ ਤਾਂ ਦੇਵੀਂ ਦੇਵਿ ਸ਼ਂਸਾਮਿ ਤੇ ਯਦਿ ।
ਤਤੋ ਮੇ ਮਰਣਂ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 26 ॥
ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਰਂ ਦੇਵਿ ਤਤਃ ਕੇਕਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸ਼ਂਸ ਮੇ ਜੀਵ ਵਾ ਮਾ ਵਾ ਨ ਮਾਮਪਹਸਿष੍ਯਸਿ ॥ 27 ॥
ਪ੍ਰਿਯਯਾ ਚ ਤਥੋਕ੍ਤ ਸ੍ਸਨ੍ ਕੇਕਯਃ ਪृਥਿਵੀਪਤਿਃ ।
ਤਸ੍ਮੈ ਤਂ ਵਰਦਾਯਾਰ੍ਥਂ ਕਥਯਾਮਾਸ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ॥ 28 ॥
ਤਤਃ ਸ੍ਸ ਵਰਦਃ ਸਾਧੁਰਾਜਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ।
ਮ੍ਰਿਯਤਾਂ ਧ੍ਵਂਸਤਾਂ ਵੇਯਂ ਮਾ ਕृਥਾਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਹੀਪਤੇ ॥ 29 ॥
ਸ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਸੋ ਨृਪਃ ।
ਮਾਤਰਂ ਤੇ ਨਿਰਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਜਹਾਰ ਕੁਬੇਰਵਤ੍ ॥ 30 ॥
ਤਥਾ ਤ੍ਵਮਪਿ ਰਾਜਾਨਂ ਦੁਰ੍ਜਨਾਚਰਿਤੇ ਪਥਿ ।
ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹਮਿਮਂ ਮੋਹਾਤ੍ਕੁਰੁषੇ ਪਾਪਦਰ੍ਸ਼ਿਨਿ ॥ 31 ॥
ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਦੋऽਯਂ ਲੌਕਿਕਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ ।
ਪਿਤृਨ੍ ਸਮਨੁਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨਰਾ ਮਾਤਰਮਙ੍ਗਨਾਃ ॥ 32 ॥
ਨੈਵਂ ਭਵ ਗृਹਾਣੇਦਂ ਯਦਾਹ ਵਸੁਧਾਧਿਪਃ ।
ਭਰ੍ਤੁਰਿਚ੍ਛਾਮੁਪਾਸ੍ਵੇਹ ਜਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਭਵ ॥ 33 ॥
ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਿਤਾ ਪਾਪੈਰ੍ਦੇਵਰਾਜਸਮਪ੍ਰਭਮ੍ ।
ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਲੋਕਭਰ੍ਤਾਰਮਸਦ੍ਧਰ੍ਮਮੁਪਾਦਧਾਃ ॥ 34 ॥
ਨ ਹਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਤਵਾਨਘਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਦੇਵਿ ਰਾਜੀਵਲੋਚਨਃ ॥ 35 ॥
ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਵਦਾਨ੍ਯਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਪਰਿਰਕ੍षਿਤਾ ।
ਰਕ੍षਿਤਾ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਬਲੀ ਰਾਮੋऽਭਿषਿਚ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 36 ॥
ਪਰਿਵਾਦੋ ਹਿ ਤੇ ਦੇਵਿ ਮਹਾਲ੍ਲੋਕੇ ਚਰਿष੍ਯਤਿ ।
ਯਦਿ ਰਾਮੋ ਵਨਂ ਯਾਤਿ ਵਿਹਾਯ ਪਿਤਰਂ ਨृਪਮ੍ ॥ 37 ॥
ਸ ਰਾਜ੍ਯਂ ਰਾਘਵਃ ਪਾਤੁ ਭਵ ਤ੍ਵਂ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਾ ।
ਨ ਹਿ ਤੇ ਰਾਘਵਾਦਨ੍ਯਃ ਕ੍षਮਃ ਪੁਰਵਰੇ ਵਸੇਤ੍ ॥ 38 ॥
ਰਾਮੇ ਹਿ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਵਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ਮਹੇष੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵਵृਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ॥ 39 ॥
ਇਤਿ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਕੈਕੇਯੀਂ ਰਾਜਸਂਸਦਿ ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕ੍षੋਭਯਾਮਾਸ ਭੂਯ ਏਵ ਕृਤਾਜ੍ਜਲਿਃ ॥ 40 ॥
ਨੈਵ ਸਾ ਕ੍षੁਭ੍ਯਤੇ ਦੇਵੀ ਨ ਚ ਸ੍ਮ ਪਰਿਦੂਯਤੇ ।
ਨ ਚਾਸ੍ਯਾ ਮੁਖਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਤਦਾ ॥ 41 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tato nirdhūya sahasā śiro niśśvasya cāsakṛt |
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca || 1 ||
locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat |
kopābhibhūtassahasā santāpamaśubhaṃ gataḥ || 2 ||
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayaṃ vākcharaiśśitaiḥ || 3 ||
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikeyyā ssarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata || 4 ||
tato nirdhūya sahasā śiro niśśvasya cāsakṛt |
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca || 5 ||
locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat |
kopābhibhūtassahasā santāpamaśubhaṃ gataḥ || 6 ||
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayaṃ vākcharaiśśitaiḥ || 7 ||
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikeyyā ssarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata || 8 ||
yasyāstava patistyakto rājā daśarathaḥ svayam |
bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca || 9 ||
na hyakāryatamaṃ kiñcittava devīha vidyate |
patighnīṃ tvāmahaṃ manye kulaghnīmapi cāntataḥ || 10 ||
yanmahendramivājayyaṃ duṣprakampyamivācalam |
mahodadhimivākṣobhyaṃ santāpayasi karmabhiḥ || 11 ||
māvamaṃsthā daśarathaṃ bhartāraṃ varadaṃ patim |
bharturicchā hi nārīṇāṃ putrakoṭyā viśiṣyate || 12 ||
yathāvayo hi rājyāni prāpnuvanti nṛpakṣaye |
ikṣvākukulanāthe'smiṃ stallopayitumicchasi || 13 ||
rājā bhavatu te putro bharataśśāstu medinīm |
vayaṃ tatra gamiṣyāmo rāmo yatra gamiṣyati || 14 ||
na hi te viṣaye kaścid rbrāhmaṇo vastumarhati |
tādṛśaṃ tvamamaryādamadya karma cikīrṣasi || 15 ||
nūnaṃ sarve gamiṣyāmo mārgaṃ rāmaniṣevitam |
tyaktāyā bāndhavaiḥ sarvairbrāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā || 16 ||
kā prītī rājyalābhena tava devi bhaviṣyati |
tādṛśaṃ tvamamaryādaṃ karma kartuṃ cikīrṣasi || 17 ||
āścaryamiva paśyāmi yasyāste vṛttamīdṛśam |
ācarantyā na vivṛtā sadyo bhavati medinī || 18 ||
mahābrahmarṣisṛṣṭāḥ vā jvalanto bhīmadarśanāḥ |
dhigvāgdaṇḍā na hiṃsanti rāmapravrājane sthitām || 19 ||
āmraṃ chitvā kuṭhāreṇa nimbaṃ paricarettu yaḥ |
yaścainaṃ payasā siñcennaivāsya madhuro bhavet || 20 ||
abhijātyaṃ hi te manye yathā mātustathaiva ca |
na hi nimbātsravet kṣaidraṃ loke nigaditaṃ vacaḥ || 21 ||
tava māturasadgrāhaṃ vidmaḥ pūrvaṃ yathāśrutam |
pituste varadaḥ kaściddadau varamanuttamam || 22 ||
sarvabhūtarutaṃ tasmātsañjajñe vasudhādhipaḥ |
tena tiryaggatānāṃ ca bhūtānāṃ viditaṃ vacaḥ || 23 ||
tato jṛmbhasya śayane virutādbhūrivarcasaḥ |
pituste vidito bhāva ssa tatra bahudhā'hasat || 24 ||
tatra te jananī kruddhā mṛtyupāśamabhīpsatī |
hāsaṃ te nṛpate saumya jijñāsāmīti cābravīt || 25 ||
nṛpaścovāca tāṃ devīṃ devi śaṃsāmi te yadi |
tato me maraṇaṃ sadyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 26 ||
mātā te pitaraṃ devi tataḥ kekayamabravīt |
śaṃsa me jīva vā mā vā na māmapahasiṣyasi || 27 ||
priyayā ca tathokta ssan kekayaḥ pṛthivīpatiḥ |
tasmai taṃ varadāyārthaṃ kathayāmāsa tattvataḥ || 28 ||
tataḥ ssa varadaḥ sādhurājānaṃ pratyabhāṣata |
mriyatāṃ dhvaṃsatāṃ veyaṃ mā kṛthāstvaṃ mahīpate || 29 ||
sa tacchrutvā vacastasya prasannamanaso nṛpaḥ |
mātaraṃ te nirasyāśu vijahāra kuberavat || 30 ||
tathā tvamapi rājānaṃ durjanācarite pathi |
asadgrāhamimaṃ mohātkuruṣe pāpadarśini || 31 ||
satyaścādya pravādo'yaṃ laukikaḥ pratibhāti mā |
pitṛn samanujāyante narā mātaramaṅganāḥ || 32 ||
naivaṃ bhava gṛhāṇedaṃ yadāha vasudhādhipaḥ |
bharturicchāmupāsveha janasyāsya gatirbhava || 33 ||
mā tvaṃ protsāhitā pāpairdevarājasamaprabham |
bhartāraṃ lokabhartāramasaddharmamupādadhāḥ || 34 ||
na hi mithyā pratijñātaṃ kariṣyati tavānaghaḥ |
śrīmāndaśaratho rājā devi rājīvalocanaḥ || 35 ||
jyeṣṭho vadānyaḥ karmaṇyaḥ svadharmaparirakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya balī rāmo'bhiṣicyatām || 36 ||
parivādo hi te devi mahālloke cariṣyati |
yadi rāmo vanaṃ yāti vihāya pitaraṃ nṛpam || 37 ||
sa rājyaṃ rāghavaḥ pātu bhava tvaṃ vigatajvarā |
na hi te rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravare vaset || 38 ||
rāme hi yauvarājyasthe rājā daśaratho vanam |
pravekṣyati maheṣvāsaḥ pūrvavṛttamanusmaran || 39 ||
iti sāntvaiśca tīkṣṇaiśca kaikeyīṃ rājasaṃsadi |
sumantraḥ kṣobhayāmāsa bhūya eva kṛtājjaliḥ || 40 ||
naiva sā kṣubhyate devī na ca sma paridūyate |
na cāsyā mukhavarṇasya vikriyā lakṣyate tadā || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत् ।
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ॥ 1 ॥
लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।
कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥ 2 ॥
मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः ।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ॥ 3 ॥
वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।
कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥ 4 ॥
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत् ।
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ॥ 5 ॥
लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।
कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥ 6 ॥
मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः ।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ॥ 7 ॥
वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।
कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥ 8 ॥
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम् ।
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ॥ 9 ॥
न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते ।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः ॥ 10 ॥
यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः ॥ 11 ॥
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम् ।
भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते ॥ 12 ॥
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये ।
इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि ॥ 13 ॥
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम् ।
वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति ॥ 14 ॥
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति ।
तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि ॥ 15 ॥
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम् ।
त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा ॥ 16 ॥
का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति ।
तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि ॥ 17 ॥
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।
आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी ॥ 18 ॥
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ।
धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥ 19 ॥
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः ।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥ 20 ॥
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च ।
न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः ॥ 21 ॥
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम् ।
पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम् ॥ 22 ॥
सर्वभूतरुतं तस्मात्सञ्जज्ञे वसुधाधिपः ।
तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः ॥ 23 ॥
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः ।
पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत् ॥ 24 ॥
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती ।
हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत् ॥ 25 ॥
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि ।
ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः ॥ 26 ॥
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत् ।
शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि ॥ 27 ॥
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः ।
तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः ॥ 28 ॥
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत ।
म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते ॥ 29 ॥
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः ।
मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत् ॥ 30 ॥
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि ।
असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि ॥ 31 ॥
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।
पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥ 32 ॥
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः ।
भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥ 33 ॥
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम् ।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः ॥ 34 ॥
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः ।
श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः ॥ 35 ॥
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम् ॥ 36 ॥
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति ।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥ 37 ॥
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा ।
न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत् ॥ 38 ॥
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम् ।
प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ 39 ॥
इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि ।
सुमन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताज्जलिः ॥ 40 ॥
नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते ।
न चास्या मुखवर्णस्य विक्रिया लक्ष्यते तदा ॥ 41 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tato nirdhūya sahasā śiro niśśvasya cāsakṛt |
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca || 1 ||
locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat |
kopābhibhūtassahasā santāpamaśubhaṃ gataḥ || 2 ||
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayaṃ vākcharaiśśitaiḥ || 3 ||
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikeyyā ssarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata || 4 ||
tato nirdhūya sahasā śiro niśśvasya cāsakṛt |
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca || 5 ||
locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat |
kopābhibhūtassahasā santāpamaśubhaṃ gataḥ || 6 ||
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayaṃ vākcharaiśśitaiḥ || 7 ||
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikeyyā ssarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata || 8 ||
yasyāstava patistyakto rājā daśarathaḥ svayam |
bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca || 9 ||
na hyakāryatamaṃ kiñcittava devīha vidyate |
patighnīṃ tvāmahaṃ manye kulaghnīmapi cāntataḥ || 10 ||
yanmahendramivājayyaṃ duṣprakampyamivācalam |
mahodadhimivākṣobhyaṃ santāpayasi karmabhiḥ || 11 ||
māvamaṃsthā daśarathaṃ bhartāraṃ varadaṃ patim |
bharturicchā hi nārīṇāṃ putrakoṭyā viśiṣyate || 12 ||
yathāvayo hi rājyāni prāpnuvanti nṛpakṣaye |
ikṣvākukulanāthe'smiṃ stallopayitumicchasi || 13 ||
rājā bhavatu te putro bharataśśāstu medinīm |
vayaṃ tatra gamiṣyāmo rāmo yatra gamiṣyati || 14 ||
na hi te viṣaye kaścid rbrāhmaṇo vastumarhati |
tādṛśaṃ tvamamaryādamadya karma cikīrṣasi || 15 ||
nūnaṃ sarve gamiṣyāmo mārgaṃ rāmaniṣevitam |
tyaktāyā bāndhavaiḥ sarvairbrāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā || 16 ||
kā prītī rājyalābhena tava devi bhaviṣyati |
tādṛśaṃ tvamamaryādaṃ karma kartuṃ cikīrṣasi || 17 ||
āścaryamiva paśyāmi yasyāste vṛttamīdṛśam |
ācarantyā na vivṛtā sadyo bhavati medinī || 18 ||
mahābrahmarṣisṛṣṭāḥ vā jvalanto bhīmadarśanāḥ |
dhigvāgdaṇḍā na hiṃsanti rāmapravrājane sthitām || 19 ||
āmraṃ chitvā kuṭhāreṇa nimbaṃ paricarettu yaḥ |
yaścainaṃ payasā siñcennaivāsya madhuro bhavet || 20 ||
abhijātyaṃ hi te manye yathā mātustathaiva ca |
na hi nimbātsravet kṣaidraṃ loke nigaditaṃ vacaḥ || 21 ||
tava māturasadgrāhaṃ vidmaḥ pūrvaṃ yathāśrutam |
pituste varadaḥ kaściddadau varamanuttamam || 22 ||
sarvabhūtarutaṃ tasmātsañjajñe vasudhādhipaḥ |
tena tiryaggatānāṃ ca bhūtānāṃ viditaṃ vacaḥ || 23 ||
tato jṛmbhasya śayane virutādbhūrivarcasaḥ |
pituste vidito bhāva ssa tatra bahudhā'hasat || 24 ||
tatra te jananī kruddhā mṛtyupāśamabhīpsatī |
hāsaṃ te nṛpate saumya jijñāsāmīti cābravīt || 25 ||
nṛpaścovāca tāṃ devīṃ devi śaṃsāmi te yadi |
tato me maraṇaṃ sadyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 26 ||
mātā te pitaraṃ devi tataḥ kekayamabravīt |
śaṃsa me jīva vā mā vā na māmapahasiṣyasi || 27 ||
priyayā ca tathokta ssan kekayaḥ pṛthivīpatiḥ |
tasmai taṃ varadāyārthaṃ kathayāmāsa tattvataḥ || 28 ||
tataḥ ssa varadaḥ sādhurājānaṃ pratyabhāṣata |
mriyatāṃ dhvaṃsatāṃ veyaṃ mā kṛthāstvaṃ mahīpate || 29 ||
sa tacchrutvā vacastasya prasannamanaso nṛpaḥ |
mātaraṃ te nirasyāśu vijahāra kuberavat || 30 ||
tathā tvamapi rājānaṃ durjanācarite pathi |
asadgrāhamimaṃ mohātkuruṣe pāpadarśini || 31 ||
satyaścādya pravādo'yaṃ laukikaḥ pratibhāti mā |
pitṛn samanujāyante narā mātaramaṅganāḥ || 32 ||
naivaṃ bhava gṛhāṇedaṃ yadāha vasudhādhipaḥ |
bharturicchāmupāsveha janasyāsya gatirbhava || 33 ||
mā tvaṃ protsāhitā pāpairdevarājasamaprabham |
bhartāraṃ lokabhartāramasaddharmamupādadhāḥ || 34 ||
na hi mithyā pratijñātaṃ kariṣyati tavānaghaḥ |
śrīmāndaśaratho rājā devi rājīvalocanaḥ || 35 ||
jyeṣṭho vadānyaḥ karmaṇyaḥ svadharmaparirakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya balī rāmo'bhiṣicyatām || 36 ||
parivādo hi te devi mahālloke cariṣyati |
yadi rāmo vanaṃ yāti vihāya pitaraṃ nṛpam || 37 ||
sa rājyaṃ rāghavaḥ pātu bhava tvaṃ vigatajvarā |
na hi te rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravare vaset || 38 ||
rāme hi yauvarājyasthe rājā daśaratho vanam |
pravekṣyati maheṣvāsaḥ pūrvavṛttamanusmaran || 39 ||
iti sāntvaiśca tīkṣṇaiśca kaikeyīṃ rājasaṃsadi |
sumantraḥ kṣobhayāmāsa bhūya eva kṛtājjaliḥ || 40 ||
naiva sā kṣubhyate devī na ca sma paridūyate |
na cāsyā mukhavarṇasya vikriyā lakṣyate tadā || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.