শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ চত্বারিংশস্সর্গঃ ।
মারীচেন তু তদ্বাক্যং ক্ষমং যুক্তং চ নিশাচরঃ ।
উক্তো ন প্রতিজগ্রাহ মর্তুকাম ইবৌষধম্ ॥ 1 ॥
তং পথ্যহিতবক্তারং মারীচং রাক্ষসাধিপঃ ।
অব্রবীত্পরুষং বাক্যমযুক্তং কালচোদিতঃ ॥ 2 ॥
যত্কিলৈতদযুক্তার্থং মারীচ মযি কথ্যতে ।
বাক্যং নিষ্ফলমত্যর্থমুপ্তং বীজমিবোষরে ॥ 3 ॥
ত্বদ্বাক্যৈর্ন তু মাং শক্যং ভেত্তুং রামস্য সংযুগে ।
পাপশীলস্য মূর্খস্য মানুষস্য বিশেষতঃ ॥ 4 ॥
যস্ত্যক্ত্বা সুহৃদো রাজ্যং মাতরং পিতরং তথা ।
স্ত্রীবাক্যং প্রাকৃতং শ্রুত্বা বনমেকপদে গতঃ ॥ 5 ॥
অবশ্যন্তু মযা তস্য সংযুগে খরঘাতিনঃ ।
প্রাণৈঃ প্রিযতরা সীতা হর্তব্যা তব সন্নিধৌ ॥ 6 ॥
এবং মে নিশ্চিতা বুদ্ধির্হৃদি মারীচ বর্ততে ।
ন ব্যাবর্তযিতুং শক্যা সেন্দ্রৈরপি সুরাসুরৈঃ ॥ 7 ॥
দোষং গুণং বা সম্পৃষ্টস্ত্বমেবং বক্তুমর্হসি ।
অপাযং বাপ্যুপাযং বা কার্যস্যাস্য বিনিশ্চযে ॥ 8 ॥
সম্পৃষ্টেন তু বক্তব্যং সচিবেন বিপশ্চিতা ।
উদ্যতাঞ্জলিনা রাজ্ঞে য ইচ্ছেদ্ভূতিমাত্মনঃ ॥ 9 ॥
বাক্যমপ্রিতকূলং তু মৃদুপূর্বং হিতং শুভম্ ।
উপচারেণ যুক্তং চ বক্তব্যো বসুধাধিপঃ ॥ 10 ॥
সাবমর্দং তু যদ্বাক্যং মারীচ হিতমুচ্যতে ।
নাভিনন্দতি তদ্রাজা মানার্হো মানবর্জিতম্ ॥ 11 ॥
পঞ্চ রূপাণি রাজানো ধারযন্ত্যমিতৌজসঃ ।
অগ্নেরিন্দ্রস্য সোমস্য বরুণস্য যমস্য চ ॥ 12 ॥
ঔষ্ণ্যং তথা বিক্রমং চ সৌম্যং দণ্ডং প্রসন্নতাম্ ।
ধারযন্তি মহাত্মানো রাজানঃ ক্ষণদাচর ॥ 13 ॥
তস্মাত্সর্বাস্ববস্থাসু মান্যাঃ পূজ্যাশ্চ পার্থিবাঃ ।
ত্বং তু ধর্মমবিজ্ঞায কেবলং মোহমাস্থিতঃ ।
অভ্যাগতং মাং দৌরাত্ম্যাত্পরুষং বক্তুমিচ্ছসি ॥ 14 ॥
গুণদোষৌ ন পৃচ্ছামি ক্ষমং চাত্মনি রাক্ষস ।
মযোক্তং তব চৈতাবত্সম্প্রত্যমিতবিক্রমঃ ॥ 15 ॥
অস্মিংস্তু ত্বং মহাকৃত্যে সাহায্যং কর্তুমর্হসি ।
শৃণু তত্কর্ম সাহায্যে যত্কার্যং বচনান্মম ॥ 16 ॥
সৌবর্ণস্ত্বং মৃগো ভূত্বা চিত্রো রজতবিন্দুভিঃ ।
আশ্রমে তস্য রামস্য সীতাযাঃ প্রমুখে চর ॥ 17 ॥
সৌবর্ণস্ত্বং মৃগো ভূত্বা চিত্রো রজতবিন্দুভিঃ ।
আশ্রমে তস্য রামস্য সীতাযাঃ প্রমুখে চর ।
প্রলোভযিত্বা বৈদেহীং যথেষ্টং গন্তুমর্হসি ॥ 18 ॥
ত্বাং তু মাযামৃগং দৃষ্ট্বা কাঞ্চনং জাতবিস্মযা ।
আনযৈনমিতি ক্ষিপ্রং রামং বক্ষ্যতি মৈথিলী ॥ 19 ॥
অপক্রান্তে তু কাকুত্স্থে দূরং যাত্বাপ্যুদাহর ।
হা সীতে লক্ষ্মণেত্যেবং রামবাক্যানুরূপকম্ ॥ 20 ॥
তচ্ছ্রুত্বা রামপদবীং সীতযা চ প্রচোদিতঃ ।
অনুগচ্ছতি সম্ভ্রান্তঃ সৌমিত্রিরপি সৌহৃদাত্ ॥ 21 ॥
অপক্রান্তে চ কাকুত্স্থে লক্ষ্মণে চ যথাসুখম্ ।
আনযিষ্যামি বৈদেহীং সহস্রাক্ষশ্শচীমিব ॥ 22 ॥
এবং কৃত্বা ত্বিদং কার্যং যথেষ্টং গচ্ছ রাক্ষস ।
রাজ্যস্যার্ধং প্রযচ্ছামি মারীচ তব সুব্রত ॥ 23 ॥
গচ্ছ সৌম্য শিবং মার্গং কার্যস্যাস্য বিবৃদ্ধযে ।
অহং ত্বানুগমিষ্যামি সরথো দণ্ডকাবনম্ ॥ 24 ॥
প্রাপ্য সীতামযুদ্ধেন বঞ্চযিত্বা তু রাঘবম্ ।
লঙ্কাং প্রতিগমিষ্যামি কৃতকার্যস্সহ ত্বযা ॥ 25 ॥
ন চেত্করোষি মারীচ হন্মি ত্বামহমদ্য বৈ ।
এতত্কার্যমবশ্যং মে বলাদপি করিষ্যসি ।
রাজ্ঞো হি প্রতিকূলস্থো ন জাতু সুখমেধতে ॥ 26 ॥
আসাদ্য তং জীবিতসংশযস্তে মৃত্যুর্ধ্রুবো হ্যদ্য মযা বিরুধ্য ।
এতদ্যথাবত্প্রতিগৃহ্য বুদ্ধ্যা যদত্র পথ্যং কুরু তত্তথা ত্বম্ ॥ 27 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে চত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
mārīcena tu tadvākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca niśācaraḥ |
ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham || 1 ||
taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ || 2 ||
yatkilaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
vākyaṃ niṣphalamatyarthamuptaṃ bījamivoṣare || 3 ||
tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ || 4 ||
yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ || 5 ||
avaśyantu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ |
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava sannidhau || 6 ||
evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vartate |
na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 7 ||
doṣaṃ guṇaṃ vā sampṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi |
apāyaṃ vāpyupāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye || 8 ||
sampṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā |
udyatāñjalinā rājñe ya icchedbhūtimātmanaḥ || 9 ||
vākyamapritakūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ hitaṃ śubham |
upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ || 10 ||
sāvamardaṃ tu yadvākyaṃ mārīca hitamucyate |
nābhinandati tadrājā mānārho mānavarjitam || 11 ||
pañca rūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ |
agnerindrasya somasya varuṇasya yamasya ca || 12 ||
auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām |
dhārayanti mahātmāno rājānaḥ kṣaṇadācara || 13 ||
tasmātsarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca pārthivāḥ |
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāsthitaḥ |
abhyāgataṃ māṃ daurātmyātparuṣaṃ vaktumicchasi || 14 ||
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa |
mayoktaṃ tava caitāvatsampratyamitavikramaḥ || 15 ||
asmiṃstu tvaṃ mahākṛtye sāhāyyaṃ kartumarhasi |
śṛṇu tatkarma sāhāyye yatkāryaṃ vacanānmama || 16 ||
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara || 17 ||
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara |
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi || 18 ||
tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī || 19 ||
apakrānte tu kākutsthe dūraṃ yātvāpyudāhara |
hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ rāmavākyānurūpakam || 20 ||
tacchrutvā rāmapadavīṃ sītayā ca pracoditaḥ |
anugacchati sambhrāntaḥ saumitrirapi sauhṛdāt || 21 ||
apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaśśacīmiva || 22 ||
evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
rājyasyārdhaṃ prayacchāmi mārīca tava suvrata || 23 ||
gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi saratho daṇḍakāvanam || 24 ||
prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
laṅkāṃ pratigamiṣyāmi kṛtakāryassaha tvayā || 25 ||
na cetkaroṣi mārīca hanmi tvāmahamadya vai |
etatkāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi |
rājño hi pratikūlastho na jātu sukhamedhate || 26 ||
āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhya |
etadyathāvatpratigṛhya buddhyā yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चत्वारिंशस्सर्गः ।
मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च निशाचरः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ 1 ॥
तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ 2 ॥
यत्किलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थमुप्तं बीजमिवोषरे ॥ 3 ॥
त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे ।
पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ 4 ॥
यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा ।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ 5 ॥
अवश्यन्तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव सन्निधौ ॥ 6 ॥
एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच वर्तते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ 7 ॥
दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि ।
अपायं वाप्युपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ 8 ॥
सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यताञ्जलिना राज्ञे य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ 9 ॥
वाक्यमप्रितकूलं तु मृदुपूर्वं हितं शुभम् ।
उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः ॥ 10 ॥
सावमर्दं तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते ।
नाभिनन्दति तद्राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥ 11 ॥
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य वरुणस्य यमस्य च ॥ 12 ॥
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर ॥ 13 ॥
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः ।
अभ्यागतं मां दौरात्म्यात्परुषं वक्तुमिच्छसि ॥ 14 ॥
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस ।
मयोक्तं तव चैतावत्सम्प्रत्यमितविक्रमः ॥ 15 ॥
अस्मिंस्तु त्वं महाकृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि ।
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम ॥ 16 ॥
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ॥ 17 ॥
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ 18 ॥
त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ 19 ॥
अपक्रान्ते तु काकुत्स्थे दूरं यात्वाप्युदाहर ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम् ॥ 20 ॥
तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात् ॥ 21 ॥
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षश्शचीमिव ॥ 22 ॥
एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्यार्धं प्रयच्छामि मारीच तव सुव्रत ॥ 23 ॥
गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम् ॥ 24 ॥
प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लङ्कां प्रतिगमिष्यामि कृतकार्यस्सह त्वया ॥ 25 ॥
न चेत्करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै ।
एतत्कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ 26 ॥
आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्य ।
एतद्यथावत्प्रतिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ 27 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
mārīcena tu tadvākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca niśācaraḥ |
ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham || 1 ||
taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ || 2 ||
yatkilaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
vākyaṃ niṣphalamatyarthamuptaṃ bījamivoṣare || 3 ||
tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ || 4 ||
yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ || 5 ||
avaśyantu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ |
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava sannidhau || 6 ||
evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vartate |
na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 7 ||
doṣaṃ guṇaṃ vā sampṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi |
apāyaṃ vāpyupāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye || 8 ||
sampṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā |
udyatāñjalinā rājñe ya icchedbhūtimātmanaḥ || 9 ||
vākyamapritakūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ hitaṃ śubham |
upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ || 10 ||
sāvamardaṃ tu yadvākyaṃ mārīca hitamucyate |
nābhinandati tadrājā mānārho mānavarjitam || 11 ||
pañca rūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ |
agnerindrasya somasya varuṇasya yamasya ca || 12 ||
auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām |
dhārayanti mahātmāno rājānaḥ kṣaṇadācara || 13 ||
tasmātsarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca pārthivāḥ |
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāsthitaḥ |
abhyāgataṃ māṃ daurātmyātparuṣaṃ vaktumicchasi || 14 ||
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa |
mayoktaṃ tava caitāvatsampratyamitavikramaḥ || 15 ||
asmiṃstu tvaṃ mahākṛtye sāhāyyaṃ kartumarhasi |
śṛṇu tatkarma sāhāyye yatkāryaṃ vacanānmama || 16 ||
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara || 17 ||
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara |
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi || 18 ||
tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī || 19 ||
apakrānte tu kākutsthe dūraṃ yātvāpyudāhara |
hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ rāmavākyānurūpakam || 20 ||
tacchrutvā rāmapadavīṃ sītayā ca pracoditaḥ |
anugacchati sambhrāntaḥ saumitrirapi sauhṛdāt || 21 ||
apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaśśacīmiva || 22 ||
evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
rājyasyārdhaṃ prayacchāmi mārīca tava suvrata || 23 ||
gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi saratho daṇḍakāvanam || 24 ||
prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
laṅkāṃ pratigamiṣyāmi kṛtakāryassaha tvayā || 25 ||
na cetkaroṣi mārīca hanmi tvāmahamadya vai |
etatkāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi |
rājño hi pratikūlastho na jātu sukhamedhate || 26 ||
āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhya |
etadyathāvatpratigṛhya buddhyā yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.