Shiva

தத்த்வபோத (ஆதி ஶங்கராசார்ய)

Tattvabodha (adi Shankaracharya)

✍️ Adi Shankaracharya 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
த்யாநம்
வாஸுதேவேந்த்ரயோகீந்த்ரம் நத்வா ஜ்ஞாநப்ரதம் குரும் ।
முமுக்ஷூணாம் ஹிதார்தாய தத்த்வபோதோபிதீயதே ॥
ஸாதநசதுஷ்டயஸம்பந்நாதிகாரிணாம் மோக்ஷஸாதநபூதம்
தத்த்வவிவேகப்ரகாரம் வக்ஷ்யாமஃ ।
ஸாதநசதுஷ்டயம்
ஸாதநசதுஷ்டயம் கிம் ?
நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ ।
இஹாமுத்ரார்தபலபோகவிராகஃ ।
ஶமாதிஷட்கஸம்பத்திஃ ।
முமுக்ஷுத்வம் சேதி ।
நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ
நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ கஃ ?
நித்யவஸ்த்வேகம் ப்ரஹ்ம தத்வ்யதிரிக்தம் ஸர்வமநித்யம் ।
அயமேவ நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ ।
விராகஃ
விராகஃ கஃ ?
இஹஸ்வர்கபோகேஷு இச்சாராஹித்யம் ।
ஶமாதிஸாதநஸம்பத்திஃ
ஶமாதிஸாதநஸம்பத்திஃ கா ?
ஶமோ தம உபரமஸ்திதிக்ஷா ஶ்ரத்தா ஸமாதாநம் ச இதி ।ஶமஃ கஃ ?
மநோநிக்ரஹஃ ।
தமஃ கஃ ?
சக்ஷுராதிபாஹ்யேந்த்ரியநிக்ரஹஃ ।
உபரமஃ கஃ ?
ஸ்வதர்மாநுஷ்டாநமேவ ।
திதிக்ஷா கா ?
ஶீதோஷ்ணஸுகதுஃகாதிஸஹிஷ்ணுத்வம் ।
ஶ்ரத்தா கீத்ரு'ஶீ ?
குருவேதாந்தவாக்யாதிஷு விஶ்வாஸஃ ஶ்ரத்தா ।
ஸமாதாநம் கிம் ?
சித்தைகாக்ரதா ।
முமுக்ஷுத்வம்
முமுக்ஷுத்வம் கிம் ?
மோக்ஷோ மே பூயாத் இதி இச்சா ।
ஏதத் ஸாதநசதுஷ்டயம் ।
ததஸ்தத்த்வவிவேகஸ்யாதிகாரிணோ பவந்தி ।
தத்த்வவிவேகஃ
தத்த்வவிவேகஃ கஃ ?
ஆத்மா ஸத்யம் ததந்யத் ஸர்வம் மித்யேதி ।ஆத்மா கஃ ?
ஸ்தூலஸூக்ஷ்மகாரணஶரீராத்வ்யதிரிக்தஃ பஞ்சகோஶாதீதஃ ஸந்
அவஸ்தாத்ரயஸாக்ஷீ ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபஃ ஸந்
யஸ்திஷ்டதி ஸ ஆத்மா ।
ஶரீரத்ரயம் (ஸ்தூலஶரீரம்)
ஸ்தூலஶரீரம் கிம் ?
பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதைஃ க்ரு'தம் ஸத்கர்மஜந்யம்
ஸுகதுஃகாதிபோகாயதநம் ஶரீரம்
அஸ்தி ஜாயதே வர்ததே விபரிணமதே அபக்ஷீயதே விநஶ்யதீதி
ஷட்விகாரவதேதத்ஸ்தூலஶரீரம் ।
ஶரீரத்ரயம் (ஸூக்ஷ்மஶரீரம்)
ஸூக்ஷ்மஶரீரம் கிம் ?
அபஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதைஃ க்ரு'தம் ஸத்கர்மஜந்யம்
ஸுகதுஃகாதிபோகஸாதநம்
பஞ்சஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி பஞ்சப்ராணாதயஃ
மநஶ்சைகம் புத்திஶ்சைகா
ஏவம் ஸப்ததஶாகலாபிஃ ஸஹ யத்திஷ்டதி தத்ஸூக்ஷ்மஶரீரம் ।
ஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி
ஶ்ரோத்ரம் த்வக் சக்ஷுஃ ரஸநா க்ராணம் இதி பஞ்ச ஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி ।
ஶ்ரோத்ரஸ்ய திக்தேவதா ।
த்வசோ வாயுஃ ।
சக்ஷுஷஃ ஸூர்யஃ ।
ரஸநாயா வருணஃ ।
க்ராணஸ்ய அஶ்விநௌ ।
இதி ஜ்ஞாநேந்த்ரியதேவதாஃ ।
ஶ்ரோத்ரஸ்ய விஷயஃ ஶப்தக்ரஹணம் ।
த்வசோ விஷயஃ ஸ்பர்ஶக்ரஹணம் ।
சக்ஷுஷோ விஷயஃ ரூபக்ரஹணம் ।
ரஸநாயா விஷயஃ ரஸக்ரஹணம் ।
க்ராணஸ்ய விஷயஃ கந்தக்ரஹணம் இதி ।
பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி
வாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தாநீதி பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி ।
வாசோ தேவதா வஹ்நிஃ ।
ஹஸ்தயோரிந்த்ரஃ ।
பாதயோர்விஷ்ணுஃ ।
பாயோர்ம்ரு'த்யுஃ ।
உபஸ்தஸ்ய ப்ரஜாபதிஃ ।
இதி கர்மேந்த்ரியதேவதாஃ ।
வாசோ விஷயஃ பாஷணம் ।
பாண்யோர்விஷயஃ வஸ்துக்ரஹணம் ।
பாதயோர்விஷயஃ கமநம் ।
பாயோர்விஷயஃ மலத்யாகஃ ।
உபஸ்தஸ்ய விஷயஃ ஆநந்த இதி ।
காரணஶரீரம்
காரணஶரீரம் கிம் ?
அநிர்வாச்யாநாத்யவித்யாரூபம் ஶரீரத்வயஸ்ய காரணமாத்ரம்
ஸத்ஸ்வரூபாऽஜ்ஞாநம் நிர்விகல்பகரூபம் யதஸ்தி தத்காரணஶரீரம் ।
அவஸ்தாத்ரயம்
அவஸ்தாத்ரயம் கிம் ?
ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்த்யவஸ்தாஃ ।
ஜாக்ரதவஸ்தா
ஜாக்ரதவஸ்தா கா ?
ஶ்ரோத்ராதிஜ்ஞாநேந்த்ரியைஃ ஶப்தாதிவிஷயைஶ்ச ஜ்ஞாயதே இதி யத்
ஸா ஜாக்ரதாவஸ்தா ।
ஸ்தூல ஶரீராபிமாநீ ஆத்மா விஶ்வ இத்யுச்யதே ।
ஸ்வப்நாவஸ்தா
ஸ்வப்நாவஸ்தா கேதி சேத் ?
ஜாக்ரதவஸ்தாயாம் யத்த்ரு'ஷ்டம் யத் ஶ்ருதம்
தஜ்ஜநிதவாஸநயா நித்ராஸமயே யஃ ப்ரபஞ்சஃ ப்ரதீயதே ஸா
ஸ்வப்நாவஸ்தா ।
ஸூக்ஷ்மஶரீராபிமாநீ ஆத்மா தைஜஸ இத்யுச்யதே ।
ஸுஷுப்த்யவஸ்தா
அதஃ ஸுஷுப்த்யவஸ்தா கா ?
அஹம் கிமபி ந ஜாநாமி ஸுகேந மயா நித்ராऽநுபூயத இதி
ஸுஷுப்த்யவஸ்தா ।
காரணஶரீராபிமாநீ ஆத்மா ப்ராஜ்ஞ இத்யுச்யதே ।
பஞ்ச கோஶாஃ
பஞ்ச கோஶாஃ கே ?
அந்நமயஃ ப்ராணமயஃ மநோமயஃ விஜ்ஞாநமயஃ ஆநந்தமயஶ்சேதி ।
அந்நமயகோஶஃ
அந்நமயஃ கஃ ?
அந்நரஸேநைவ பூத்வா அந்நரஸேநைவ வ்ரு'த்திம் ப்ராப்ய அந்நரூபப்ரு'திவ்யாம்
யத்விலீயதே ததந்நமயஃ கோஶஃ ஸ்தூலஶரீரம் ।
ப்ராணமயகோஶஃ
ப்ராணமயஃ கஃ ?
ப்ராணாத்யாஃ பஞ்சவாயவஃ வாகாதீந்த்ரியபஞ்சகம் ப்ராணமயஃ கோஶஃ ।
மநோமயகோஶஃ
மநோமயஃ கோஶஃ கஃ ?
மநஶ்ச ஜ்ஞாநேந்த்ரியபஞ்சகம் மிலித்வா யோ பவதி ஸ மநோமயஃ கோஶஃ ।
விஜ்ஞாநமயகோஶஃ
விஜ்ஞாநமயஃ கஃ ?
புத்திஜ்ஞாநேந்த்ரியபஞ்சகம் மிலித்வா யோ பவதி ஸ விஜ்ஞாநமயஃ கோஶஃ
ஆநந்தமயகோஶஃ
ஆநந்தமயஃ கஃ ?
ஏவமேவ காரணஶரீரபூதாவித்யாஸ்தமலிநஸத்த்வம்
ப்ரியாதிவ்ரு'த்திஸஹிதம் ஸத் ஆநந்தமயஃ கோஶஃ ।
ஏதத்கோஶபஞ்சகம் ।
பஞ்சகோஶாதீத
மதீயம் ஶரீரம் மதீயாஃ ப்ராணாஃ மதீயம் மநஶ்ச
மதீயா புத்திர்மதீயம் அஜ்ஞாநமிதி ஸ்வேநைவ ஜ்ஞாயதே
தத்யதா மதீயத்வேந ஜ்ஞாதம் கடககுண்டல க்ரு'ஹாதிகம்
ஸ்வஸ்மாத்பிந்நம் ததா பஞ்சகோஶாதிகம் ஸ்வஸ்மாத்பிந்நம்
மதீயத்வேந ஜ்ஞாதமாத்மா ந பவதி ॥
ஆத்மந்
ஆத்மா தர்ஹி கஃ ?
ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபஃ ।
ஸத்கிம் ?
காலத்ரயேऽபி திஷ்டதீதி ஸத் ।
சித்கிம் ?
ஜ்ஞாநஸ்வரூபஃ ।
ஆநந்தஃ கஃ ?
ஸுகஸ்வரூபஃ ।
ஏவம் ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபம் ஸ்வாத்மாநம் விஜாநீயாத் ।
ஜகத்
அத சதுர்விம்ஶதிதத்த்வோத்பத்திப்ரகாரம் வக்ஷ்யாமஃ ।
மாயா
ப்ரஹ்மாஶ்ரயா ஸத்த்வரஜஸ்தமோகுணாத்மிகா மாயா அஸ்தி ।
பஞ்சபூதாஃ
ததஃ ஆகாஶஃ ஸம்பூதஃ ।
ஆகாஶாத் வாயுஃ ।
வாயோஸ்தேஜஃ ।
தேஜஸ ஆபஃ ।
அப்தயஃ ப்ரு'திவீ ।
ஸத்த்வகுணஃ
ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் மத்யே
ஆகாஶஸ்ய ஸாத்விகாம்ஶாத் ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
வாயோஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் த்வகிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
அக்நேஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் சக்ஷுரிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
ஜலஸ்ய ஸாத்விகாம்ஶாத் ரஸநேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
ப்ரு'திவ்யாஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் க்ராணேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
அந்தஃகரண
ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் ஸமஷ்டிஸாத்விகாம்ஶாத்
மநோபுத்த்யஹங்கார சித்தாந்தஃகரணாநி ஸம்பூதாநி ।
ஸங்கல்பவிகல்பாத்மகம் மநஃ ।
நிஶ்சயாத்மிகா புத்திஃ ।
அஹங்கர்தா அஹங்காரஃ ।
சிந்தநகர்த்ரு' சித்தம் ।
மநஸோ தேவதா சந்த்ரமாஃ ।
புத்தே ப்ரஹ்மா ।
அஹங்காரஸ்ய ருத்ரஃ ।
சித்தஸ்ய வாஸுதேவஃ ।
ரஜோகுணஃ
ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் மத்யே
ஆகாஶஸ்ய ராஜஸாம்ஶாத் வாகிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
வாயோஃ ராஜஸாம்ஶாத் பாணீந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
வந்ஹேஃ ராஜஸாம்ஶாத் பாதேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
ஜலஸ்ய ராஜஸாம்ஶாத் உபஸ்தேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
ப்ரு'திவ்யா ராஜஸாம்ஶாத் குதேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।
ஏதேஷாம் ஸமஷ்டிராஜஸாம்ஶாத் பஞ்சப்ராணாஃ ஸம்பூதாஃ ।
தமோகுணஃ
ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் தாமஸாம்ஶாத்
பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சதத்த்வாநி பவந்தி ।
பஞ்சீகரணம் கதம் இதி சேத் ।
ஏதேஷாம் பஞ்சமஹாபூதாநாம் தாமஸாம்ஶஸ்வரூபம்
ஏகமேகம் பூதம் த்விதா விபஜ்ய ஏகமேகமர்தம் ப்ரு'தக்
தூஷ்ணீம் வ்யவஸ்தாப்ய அபரமபரமர்தம் சதுர்தாம் விபஜ்ய
ஸ்வார்தமந்யேஷு அர்தேஷு ஸ்வபாகசதுஷ்டயஸம்யோஜநம் கார்யம் ।
ததா பஞ்சீகரணம் பவதி ।
ஏதேப்யஃ பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதேப்யஃ ஸ்தூலஶரீரம் பவதி ।
ஏவம் பிண்டப்ரஹ்மாண்டயோரைக்யம் ஸம்பூதம் ।
ஜீவஃ, ஈஶ்வரஃ ச
ஸ்தூலஶரீராபிமாநி ஜீவநாமகம் ப்ரஹ்மப்ரதிபிம்பம் பவதி ।
ஸ ஏவ ஜீவஃ ப்ரக்ரு'த்யா ஸ்வஸ்மாத் ஈஶ்வரம் பிந்நத்வேந ஜாநாதி ।
அவித்யோபாதிஃ ஸந் ஆத்மா ஜீவ இத்யுச்யதே ।
மாயோபாதிஃ ஸந் ஈஶ்வர இத்யுச்யதே ।
ஏவம் உபாதிபேதாத் ஜீவேஶ்வரபேதத்ரு'ஷ்டிஃ யாவத்பர்யந்தம் திஷ்டதி
தாவத்பர்யந்தம் ஜந்மமரணாதிரூபஸம்ஸாரோ ந நிவர்ததே ।
தஸ்மாத்காரணாந்ந ஜீவேஶ்வரயோர்பேதபுத்திஃ ஸ்வீகார்யா ।
தத் த்வம் அஸி
நநு ஸாஹங்காரஸ்ய கிஞ்சிஜ்ஜ்ஞஸ்ய ஜீவஸ்ய நிரஹங்காரஸ்ய ஸர்வஜ்ஞஸ்ய
ஈஶ்வரஸ்ய தத்த்வமஸீதி மஹாவாக்யாத் கதமபேதபுத்திஃ ஸ்யாதுபயோஃ
விருத்ததர்மாக்ராந்தத்வாத் ।
இதி சேந்ந । ஸ்தூலஸூக்ஷ்மஶரீராபிமாநீ த்வம்பதவாச்யார்தஃ ।
உபாதிவிநிர்முக்தம் ஸமாதிதஶாஸம்பந்நம் ஶுத்தம் சைதந்யம்
த்வம்பதலக்ஷ்யார்தஃ ।
ஏவம் ஸர்வஜ்ஞத்வாதிவிஶிஷ்ட ஈஶ்வரஃ தத்பதவாச்யார்தஃ ।
உபாதிஶூந்யம் ஶுத்தசைதந்யம் தத்பதலக்ஷ்யார்தஃ ।
ஏவம் ச ஜீவேஶ்வரயோ சைதந்யரூபேணாऽபேதே பாதகாபாவஃ ।
ஜீவந்முக்தஃ
ஏவம் ச வேதாந்தவாக்யைஃ ஸத்குரூபதேஶேந ச ஸர்வேஷ்வபி
பூதேஷு யேஷாம்
ப்ரஹ்மபுத்திருத்பந்நா தே ஜீவந்முக்தாஃ இத்யர்தஃ ।நநு ஜீவந்முக்தஃ கஃ ?
யதா தேஹோऽஹம் புருஷோऽஹம் ப்ராஹ்மணோऽஹம் ஶூத்ரோऽஹமஸ்மீதி
த்ரு'டநிஶ்சயஸ்ததா நாஹம் ப்ராஹ்மணஃ ந ஶூத்ரஃ ந புருஷஃ
கிந்து அஸங்கஃ ஸச்சிதாநந்த ஸ்வரூபஃ ப்ரகாஶரூபஃ ஸர்வாந்தர்யாமீ
சிதாகாஶரூபோऽஸ்மீதி த்ரு'டநிஶ்சய
ரூபோऽபரோக்ஷஜ்ஞாநவாந் ஜீவந்முக்தஃ ॥ப்ரஹ்மைவாஹமஸ்மீத்யபரோக்ஷஜ்ஞாநேந நிகிலகர்மபந்தவிநிர்முக்தஃ
ஸ்யாத் ।
கர்மாணி
கர்மாணி கதிவிதாநி ஸந்தீதி சேத்
ஆகாமிஸஞ்சிதப்ராரப்தபேதேந த்ரிவிதாநி ஸந்தி ।
ஆகாமி கர்ம
ஜ்ஞாநோத்பத்த்யநந்தரம் ஜ்ஞாநிதேஹக்ரு'தம் புண்யபாபரூபம் கர்ம
யதஸ்தி ததாகாமீத்யபிதீயதே ।
ஸஞ்சித கர்ம
ஸஞ்சிதம் கர்ம கிம் ?
அநந்தகோடிஜந்மநாம் பீஜபூதம் ஸத் யத்கர்மஜாதம் பூர்வார்ஜிதம்
திஷ்டதி தத் ஸஞ்சிதம் ஜ்ஞேயம் ।
ப்ராரப்த கர்ம
ப்ராரப்தம் கர்ம கிமிதி சேத் ।
இதம் ஶரீரமுத்பாத்ய இஹ லோகே ஏவம் ஸுகதுஃகாதிப்ரதம் யத்கர்ம
தத்ப்ராரப்தம்
போகேந நஷ்டம் பவதி ப்ராரப்தகர்மணாம் போகாதேவ க்ஷய இதி ।
கர்ம முக்தஃ
ஸஞ்சிதம் கர்ம ப்ரஹ்மைவாஹமிதி நிஶ்சயாத்மகஜ்ஞாநேந நஶ்யதி ।ஆகாமி கர்ம அபி ஜ்ஞாநேந நஶ்யதி கிஞ்ச ஆகாமி கர்மணாம்
நலிநீதலகதஜலவத் ஜ்ஞாநிநாம் ஸம்பந்தோ நாஸ்தி ।
ஜ்ஞாநிஃ
கிஞ்ச யே ஜ்ஞாநிநம் ஸ்துவந்தி பஜந்தி அர்சயந்தி தாந்ப்ரதி
ஜ்ஞாநிக்ரு'தம் ஆகாமி புண்யம் கச்சதி ।
யே ஜ்ஞாநிநம் நிந்தந்தி த்விஷந்தி துஃகப்ரதாநம் குர்வந்தி தாந்ப்ரதி
ஜ்ஞாநிக்ரு'தம் ஸர்வமாகாமி க்ரியமாணம் யதவாச்யம் கர்ம
பாபாத்மகம் தத்கச்சதி ।
ஸுஹ்ரு'தஃ புண்யக்ரு'தம் துர்ஹ்ரு'தஃ பாபக்ரு'த்யம் க்ரு'ஹ்ணந்தி ।
ப்ரஹ்மாநந்தம்
ததா சாத்மவித்ஸம்ஸாரம் தீர்த்வா ப்ரஹ்மாநந்தமிஹைவ ப்ராப்நோதி ।
தரதி ஶோகமாத்மவித் இதி ஶ்ருதேஃ ।
தநும் த்யஜது வா காஶ்யாம் ஶ்வபசஸ்ய க்ரு'ஹேऽத வா ।
ஜ்ஞாநஸம்ப்ராப்திஸமயே முக்தாऽஸௌ விகதாஶயஃ । இதி ஸ்ம்ரு'தேஶ்ச ।இதி ஶ்ரீஶங்கரபகவத்பாதாசார்யப்ரணீதஃ தத்த்வபோதப்ரகரணம் ஸமாப்தம் ।
Roman (IAST) Transliteration
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in