Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
ଧ୍ଯାନଂ
dhyānaṃ
ଵାସୁଦେଵେନ୍ଦ୍ରଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରଂ ନତ୍ଵା ଜ୍ଞାନପ୍ରଦଂ ଗୁରୁମ୍ ।
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ହିତାର୍ଥାଯ ତତ୍ତ୍ଵବୋଧୋଭିଧୀଯତେ ॥
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
ସାଧନଚତୁଷ୍ଟଯସମ୍ପନ୍ନାଧିକାରିଣାଂ ମୋକ୍ଷସାଧନଭୂତଂ
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
ତତ୍ତ୍ଵଵିଵେକପ୍ରକାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମଃ ।
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
ସାଧନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
sādhanacatuṣṭayam
ସାଧନଚତୁଷ୍ଟଯଂ କିମ୍ ?
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ ।
nityānityavastuvivekaḥ |
ଇହାମୁତ୍ରାର୍ଥଫଲଭୋଗଵିରାଗଃ ।
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
ଶମାଦିଷଟ୍କସମ୍ପତ୍ତିଃ ।
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵଂ ଚେତି ।
mumukṣutvaṃ ceti |
ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ
nityānityavastuvivekaḥ
ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ କଃ ?
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
ନିତ୍ଯଵସ୍ତ୍ଵେକଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ସର୍ଵମନିତ୍ଯମ୍ ।
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ଅଯମେଵ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ ।
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
ଵିରାଗଃ
virāgaḥ
ଵିରାଗଃ କଃ ?
virāgaḥ kaḥ ?
ଇହସ୍ଵର୍ଗଭୋଗେଷୁ ଇଚ୍ଛାରାହିତ୍ଯମ୍ ।
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
ଶମାଦିସାଧନସମ୍ପତ୍ତିଃ
śamādisādhanasampattiḥ
ଶମାଦିସାଧନସମ୍ପତ୍ତିଃ କା ?
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
ଶମୋ ଦମ ଉପରମସ୍ତିତିକ୍ଷା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମାଧାନଂ ଚ ଇତି ।ଶମଃ କଃ ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
ମନୋନିଗ୍ରହଃ ।
manonigrahaḥ |
ଦମଃ କଃ ?
damaḥ kaḥ ?
ଚକ୍ଷୁରାଦିବାହ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ ।
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
ଉପରମଃ କଃ ?
uparamaḥ kaḥ ?
ସ୍ଵଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନମେଵ ।
svadharmānuṣṭhānameva |
ତିତିକ୍ଷା କା ?
titikṣā kā ?
ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖାଦିସହିଷ୍ଣୁତ୍ଵମ୍ ।
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
ଶ୍ରଦ୍ଧା କୀଦୃଶୀ ?
śraddhā kīdṛśī ?
ଗୁରୁଵେଦାନ୍ତଵାକ୍ଯାଦିଷୁ ଵିଶ୍ଵାସଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ।
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
ସମାଧାନଂ କିମ୍ ?
samādhānaṃ kim ?
ଚିତ୍ତୈକାଗ୍ରତା ।
cittaikāgratā |
ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵଂ
mumukṣutvaṃ
ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵଂ କିମ୍ ?
mumukṣutvaṃ kim ?
ମୋକ୍ଷୋ ମେ ଭୂଯାଦ୍ ଇତି ଇଚ୍ଛା ।
mokṣo me bhūyād iti icchā |
ଏତତ୍ ସାଧନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।
etat sādhanacatuṣṭayam |
ତତସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଵେକସ୍ଯାଧିକାରିଣୋ ଭଵନ୍ତି ।
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
ତତ୍ତ୍ଵଵିଵେକଃ
tattvavivekaḥ
ତତ୍ତ୍ଵଵିଵେକଃ କଃ ?
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ଆତ୍ମା ସତ୍ଯଂ ତଦନ୍ଯତ୍ ସର୍ଵଂ ମିଥ୍ଯେତି ।ଆତ୍ମା କଃ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମକାରଣଶରୀରାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଃ ପଞ୍ଚକୋଶାତୀତଃ ସନ୍
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯସାକ୍ଷୀ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ଵରୂପଃ ସନ୍
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
ଯସ୍ତିଷ୍ଠତି ସ ଆତ୍ମା ।
yastiṣṭhati sa ātmā |
ଶରୀରତ୍ରଯଂ (ସ୍ଥୂଲଶରୀରମ୍)
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
ସ୍ଥୂଲଶରୀରଂ କିମ୍ ?
sthūlaśarīraṃ kim ?
ପଞ୍ଚୀକୃତପଞ୍ଚମହାଭୂତୈଃ କୃତଂ ସତ୍କର୍ମଜନ୍ଯଂ
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
ସୁଖଦୁଃଖାଦିଭୋଗାଯତନଂ ଶରୀରମ୍
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
ଅସ୍ତି ଜାଯତେ ଵର୍ଧତେ ଵିପରିଣମତେ ଅପକ୍ଷୀଯତେ ଵିନଶ୍ଯତୀତି
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ଷଡ୍ଵିକାରଵଦେତତ୍ସ୍ଥୂଲଶରୀରମ୍ ।
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
ଶରୀରତ୍ରଯଂ (ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରମ୍)
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରଂ କିମ୍ ?
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
ଅପଞ୍ଚୀକୃତପଞ୍ଚମହାଭୂତୈଃ କୃତଂ ସତ୍କର୍ମଜନ୍ଯଂ
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
ସୁଖଦୁଃଖାଦିଭୋଗସାଧନଂ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
ପଞ୍ଚଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚପ୍ରାଣାଦଯଃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
ମନଶ୍ଚୈକଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚୈକା
manaścaikaṃ buddhiścaikā
ଏଵଂ ସପ୍ତଦଶାକଲାଭିଃ ସହ ଯତ୍ତିଷ୍ଠତି ତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରମ୍ ।
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି
jñānendriyāṇi
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ରସନା ଘ୍ରାଣଂ ଇତି ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ।
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଯ ଦିଗ୍ଦେଵତା ।
śrotrasya digdevatā |
ତ୍ଵଚୋ ଵାଯୁଃ ।
tvaco vāyuḥ |
ଚକ୍ଷୁଷଃ ସୂର୍ଯଃ ।
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
ରସନାଯା ଵରୁଣଃ ।
rasanāyā varuṇaḥ |
ଘ୍ରାଣସ୍ଯ ଅଶ୍ଵିନୌ ।
ghrāṇasya aśvinau |
ଇତି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯଦେଵତାଃ ।
ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଯ ଵିଷଯଃ ଶବ୍ଦଗ୍ରହଣମ୍ ।
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
ତ୍ଵଚୋ ଵିଷଯଃ ସ୍ପର୍ଶଗ୍ରହଣମ୍ ।
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
ଚକ୍ଷୁଷୋ ଵିଷଯଃ ରୂପଗ୍ରହଣମ୍ ।
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
ରସନାଯା ଵିଷଯଃ ରସଗ୍ରହଣମ୍ ।
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ଘ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଷଯଃ ଗନ୍ଧଗ୍ରହଣଂ ଇତି ।
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି
pañcakarmendriyāṇi
ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂପସ୍ଥାନୀତି ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ।
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
ଵାଚୋ ଦେଵତା ଵହ୍ନିଃ ।
vāco devatā vahniḥ |
ହସ୍ତଯୋରିନ୍ଦ୍ରଃ ।
hastayorindraḥ |
ପାଦଯୋର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ।
pādayorviṣṇuḥ |
ପାଯୋର୍ମୃତ୍ଯୁଃ ।
pāyormṛtyuḥ |
ଉପସ୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିଃ ।
upasthasya prajāpatiḥ |
ଇତି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଦେଵତାଃ ।
ଵାଚୋ ଵିଷଯଃ ଭାଷଣମ୍ ।
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
ପାଣ୍ଯୋର୍ଵିଷଯଃ ଵସ୍ତୁଗ୍ରହଣମ୍ ।
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
ପାଦଯୋର୍ଵିଷଯଃ ଗମନମ୍ ।
pādayorviṣayaḥ gamanam |
ପାଯୋର୍ଵିଷଯଃ ମଲତ୍ଯାଗଃ ।
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
ଉପସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଷଯଃ ଆନନ୍ଦ ଇତି ।
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
କାରଣଶରୀରମ୍
kāraṇaśarīram
କାରଣଶରୀରଂ କିମ୍ ?
kāraṇaśarīraṃ kim ?
ଅନିର୍ଵାଚ୍ଯାନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯାରୂପଂ ଶରୀରଦ୍ଵଯସ୍ଯ କାରଣମାତ୍ରଂ
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
ସତ୍ସ୍ଵରୂପାଽଜ୍ଞାନଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପକରୂପଂ ଯଦସ୍ତି ତତ୍କାରଣଶରୀରମ୍ ।
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯମ୍
avasthātrayam
ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯଂ କିମ୍ ?
avasthātrayaṃ kim ?
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥାଃ ।
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥା
jāgradavasthā
ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥା କା ?
jāgradavasthā kā ?
ଶ୍ରୋତ୍ରାଦିଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ଶବ୍ଦାଦିଵିଷଯୈଶ୍ଚ ଜ୍ଞାଯତେ ଇତି ଯତ୍
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
ସା ଜାଗ୍ରଦାଵସ୍ଥା ।
sā jāgradāvasthā |
ସ୍ଥୂଲ ଶରୀରାଭିମାନୀ ଆତ୍ମା ଵିଶ୍ଵ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ।
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
ସ୍ଵପ୍ନାଵସ୍ଥା
svapnāvasthā
ସ୍ଵପ୍ନାଵସ୍ଥା କେତି ଚେତ୍ ?
svapnāvasthā keti cet ?
ଜାଗ୍ରଦଵସ୍ଥାଯାଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଦ୍ ଶ୍ରୁତମ୍
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
ତଜ୍ଜନିତଵାସନଯା ନିଦ୍ରାସମଯେ ଯଃ ପ୍ରପଞ୍ଚଃ ପ୍ରତୀଯତେ ସା
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
ସ୍ଵପ୍ନାଵସ୍ଥା ।
svapnāvasthā |
ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରାଭିମାନୀ ଆତ୍ମା ତୈଜସ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ।
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
ସୁଷୁପ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥା
suṣuptyavasthā
ଅତଃ ସୁଷୁପ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥା କା ?
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ଅହଂ କିମପି ନ ଜାନାମି ସୁଖେନ ମଯା ନିଦ୍ରାଽନୁଭୂଯତ ଇତି
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
ସୁଷୁପ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥା ।
suṣuptyavasthā |
କାରଣଶରୀରାଭିମାନୀ ଆତ୍ମା ପ୍ରାଜ୍ଞ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ।
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
ପଞ୍ଚ କୋଶାଃ
pañca kośāḥ
ପଞ୍ଚ କୋଶାଃ କେ ?
pañca kośāḥ ke ?
ଅନ୍ନମଯଃ ପ୍ରାଣମଯଃ ମନୋମଯଃ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ଆନନ୍ଦମଯଶ୍ଚେତି ।
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
ଅନ୍ନମଯକୋଶଃ
annamayakośaḥ
ଅନ୍ନମଯଃ କଃ ?
annamayaḥ kaḥ ?
ଅନ୍ନରସେନୈଵ ଭୂତ୍ଵା ଅନ୍ନରସେନୈଵ ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଅନ୍ନରୂପପୃଥିଵ୍ଯାଂ
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
ଯଦ୍ଵିଲୀଯତେ ତଦନ୍ନମଯଃ କୋଶଃ ସ୍ଥୂଲଶରୀରମ୍ ।
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
ପ୍ରାଣମଯକୋଶଃ
prāṇamayakośaḥ
ପ୍ରାଣମଯଃ କଃ ?
prāṇamayaḥ kaḥ ?
ପ୍ରାଣାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚଵାଯଵଃ ଵାଗାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକଂ ପ୍ରାଣମଯଃ କୋଶଃ ।
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
ମନୋମଯକୋଶଃ
manomayakośaḥ
ମନୋମଯଃ କୋଶଃ କଃ ?
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
ମନଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକଂ ମିଲିତ୍ଵା ଯୋ ଭଵତି ସ ମନୋମଯଃ କୋଶଃ ।
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
ଵିଜ୍ଞାନମଯକୋଶଃ
vijñānamayakośaḥ
ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ କଃ ?
vijñānamayaḥ kaḥ ?
ବୁଦ୍ଧିଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକଂ ମିଲିତ୍ଵା ଯୋ ଭଵତି ସ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ କୋଶଃ
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ଆନନ୍ଦମଯକୋଶଃ
ānandamayakośaḥ
ଆନନ୍ଦମଯଃ କଃ ?
ānandamayaḥ kaḥ ?
ଏଵମେଵ କାରଣଶରୀରଭୂତାଵିଦ୍ଯାସ୍ଥମଲିନସତ୍ତ୍ଵଂ
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
ପ୍ରିଯାଦିଵୃତ୍ତିସହିତଂ ସତ୍ ଆନନ୍ଦମଯଃ କୋଶଃ ।
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
ଏତତ୍କୋଶପଞ୍ଚକମ୍ ।
etatkośapañcakam |
ପଞ୍ଚକୋଶାତୀତ
pañcakośātīta
ମଦୀଯଂ ଶରୀରଂ ମଦୀଯାଃ ପ୍ରାଣାଃ ମଦୀଯଂ ମନଶ୍ଚ
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
ମଦୀଯା ବୁଦ୍ଧିର୍ମଦୀଯଂ ଅଜ୍ଞାନମିତି ସ୍ଵେନୈଵ ଜ୍ଞାଯତେ
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
ତଦ୍ଯଥା ମଦୀଯତ୍ଵେନ ଜ୍ଞାତଂ କଟକକୁଣ୍ଡଲ ଗୃହାଦିକଂ
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ଭିନ୍ନଂ ତଥା ପଞ୍ଚକୋଶାଦିକଂ ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ଭିନ୍ନମ୍
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
ମଦୀଯତ୍ଵେନ ଜ୍ଞାତମାତ୍ମା ନ ଭଵତି ॥
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ଆତ୍ମନ୍
ātman
ଆତ୍ମା ତର୍ହି କଃ ?
ātmā tarhi kaḥ ?
ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ଵରୂପଃ ।
saccidānandasvarūpaḥ |
ସତ୍କିମ୍ ?
satkim ?
କାଲତ୍ରଯେଽପି ତିଷ୍ଠତୀତି ସତ୍ ।
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
ଚିତ୍କିମ୍ ?
citkim ?
ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପଃ ।
jñānasvarūpaḥ |
ଆନନ୍ଦଃ କଃ ?
ānandaḥ kaḥ ?
ସୁଖସ୍ଵରୂପଃ ।
sukhasvarūpaḥ |
ଏଵଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ଵରୂପଂ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ।
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
ଜଗତ୍
jagat
ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମଃ ।
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
ମାଯା
māyā
ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରଯା ସତ୍ତ୍ଵରଜସ୍ତମୋଗୁଣାତ୍ମିକା ମାଯା ଅସ୍ତି ।
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
ପଞ୍ଚଭୂତାଃ
pañcabhūtāḥ
ତତଃ ଆକାଶଃ ସମ୍ଭୂତଃ ।
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ଆକାଶାଦ୍ ଵାଯୁଃ ।
ākāśād vāyuḥ |
ଵାଯୋସ୍ତେଜଃ ।
vāyostejaḥ |
ତେଜସ ଆପଃ ।
tejasa āpaḥ |
ଅଭ୍ଧଯଃ ପୃଥିଵୀ ।
abhdhayaḥ pṛthivī |
ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଃ
sattvaguṇaḥ
ଏତେଷାଂ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ମଧ୍ଯେ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ଆକାଶସ୍ଯ ସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍ ଶ୍ରୋତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
ଵାଯୋଃ ସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍ ତ୍ଵଗିନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
ଅଗ୍ନେଃ ସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍ ଚକ୍ଷୁରିନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
ଜଲସ୍ଯ ସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍ ରସନେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
ଅନ୍ତଃକରଣ
antaḥkaraṇa
ଏତେଷାଂ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସମଷ୍ଟିସାତ୍ଵିକାଂଶାତ୍
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
ମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାର ଚିତ୍ତାନ୍ତଃକରଣାନି ସମ୍ଭୂତାନି ।
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାତ୍ମକଂ ମନଃ ।
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିଃ ।
niścayātmikā buddhiḥ |
ଅହଙ୍କର୍ତା ଅହଙ୍କାରଃ ।
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
ଚିନ୍ତନକର୍ତୃ ଚିତ୍ତମ୍ ।
cintanakartṛ cittam |
ମନସୋ ଦେଵତା ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ।
manaso devatā candramāḥ |
ବୁଦ୍ଧେ ବ୍ରହ୍ମା ।
buddhe brahmā |
ଅହଙ୍କାରସ୍ଯ ରୁଦ୍ରଃ ।
ahaṅkārasya rudraḥ |
ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଵାସୁଦେଵଃ ।
cittasya vāsudevaḥ |
ରଜୋଗୁଣଃ
rajoguṇaḥ
ଏତେଷାଂ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ମଧ୍ଯେ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ଆକାଶସ୍ଯ ରାଜସାଂଶାତ୍ ଵାଗିନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
ଵାଯୋଃ ରାଜସାଂଶାତ୍ ପାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
ଵନ୍ହେଃ ରାଜସାଂଶାତ୍ ପାଦେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
ଜଲସ୍ଯ ରାଜସାଂଶାତ୍ ଉପସ୍ଥେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
ପୃଥିଵ୍ଯା ରାଜସାଂଶାତ୍ ଗୁଦେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
ଏତେଷାଂ ସମଷ୍ଟିରାଜସାଂଶାତ୍ ପଞ୍ଚପ୍ରାଣାଃ ସମ୍ଭୂତାଃ ।
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
ତମୋଗୁଣଃ
tamoguṇaḥ
ଏତେଷାଂ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ତାମସାଂଶାତ୍
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
ପଞ୍ଚୀକୃତପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନି ଭଵନ୍ତି ।
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
ପଞ୍ଚୀକରଣଂ କଥଂ ଇତି ଚେତ୍ ।
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
ଏତେଷାଂ ପଞ୍ଚମହାଭୂତାନାଂ ତାମସାଂଶସ୍ଵରୂପମ୍
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ଏକମେକଂ ଭୂତଂ ଦ୍ଵିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଏକମେକମର୍ଧଂ ପୃଥକ୍
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
ତୂଷ୍ଣୀଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଅପରମପରମର୍ଧଂ ଚତୁର୍ଧାଂ ଵିଭଜ୍ଯ
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
ସ୍ଵାର୍ଧମନ୍ଯେଷୁ ଅର୍ଧେଷୁ ସ୍ଵଭାଗଚତୁଷ୍ଟଯସଂଯୋଜନଂ କାର୍ଯମ୍ ।
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
ତଦା ପଞ୍ଚୀକରଣଂ ଭଵତି ।
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
ଏତେଭ୍ଯଃ ପଞ୍ଚୀକୃତପଞ୍ଚମହାଭୂତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଥୂଲଶରୀରଂ ଭଵତି ।
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
ଏଵଂ ପିଣ୍ଡବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଯୋରୈକ୍ଯଂ ସମ୍ଭୂତମ୍ ।
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
ଜୀଵଃ, ଈଶ୍ଵରଃ ଚ
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
ସ୍ଥୂଲଶରୀରାଭିମାନି ଜୀଵନାମକଂ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଭଵତି ।
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
ସ ଏଵ ଜୀଵଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସ୍ଵସ୍ମାତ୍ ଈଶ୍ଵରଂ ଭିନ୍ନତ୍ଵେନ ଜାନାତି ।
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
ଅଵିଦ୍ଯୋପାଧିଃ ସନ୍ ଆତ୍ମା ଜୀଵ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ।
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
ମାଯୋପାଧିଃ ସନ୍ ଈଶ୍ଵର ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ।
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
ଏଵଂ ଉପାଧିଭେଦାତ୍ ଜୀଵେଶ୍ଵରଭେଦଦୃଷ୍ଟିଃ ଯାଵତ୍ପର୍ଯନ୍ତଂ ତିଷ୍ଠତି
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
ତାଵତ୍ପର୍ଯନ୍ତଂ ଜନ୍ମମରଣାଦିରୂପସଂସାରୋ ନ ନିଵର୍ତତେ ।
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
ତସ୍ମାତ୍କାରଣାନ୍ନ ଜୀଵେଶ୍ଵରଯୋର୍ଭେଦବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଵୀକାର୍ଯା ।
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
ତତ୍ ତ୍ଵଂ ଅସି
tat tvaṃ asi
ନନୁ ସାହଙ୍କାରସ୍ଯ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ନିରହଙ୍କାରସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମସୀତି ମହାଵାକ୍ଯାତ୍ କଥମଭେଦବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦୁଭଯୋଃ
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
ଵିରୁଦ୍ଧଧର୍ମାକ୍ରାନ୍ତତ୍ଵାତ୍ ।
viruddhadharmākrāntatvāt |
ଇତି ଚେନ୍ନ । ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରାଭିମାନୀ ତ୍ଵମ୍ପଦଵାଚ୍ଯାର୍ଥଃ ।
ଉପାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସମାଧିଦଶାସମ୍ପନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚୈତନ୍ଯଂ
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
ତ୍ଵମ୍ପଦଲକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଃ ।
tvampadalakṣyārthaḥ |
ଏଵଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵାଦିଵିଶିଷ୍ଟ ଈଶ୍ଵରଃ ତତ୍ପଦଵାଚ୍ଯାର୍ଥଃ ।
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
ଉପାଧିଶୂନ୍ଯଂ ଶୁଦ୍ଧଚୈତନ୍ଯଂ ତତ୍ପଦଲକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଃ ।
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
ଏଵଂ ଚ ଜୀଵେଶ୍ଵରଯୋ ଚୈତନ୍ଯରୂପେଣାଽଭେଦେ ବାଧକାଭାଵଃ ।
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ
jīvanmuktaḥ
ଏଵଂ ଚ ଵେଦାନ୍ତଵାକ୍ଯୈଃ ସଦ୍ଗୁରୂପଦେଶେନ ଚ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
ଭୂତେଷୁ ଯେଷାଂ
bhūteṣu yeṣāṃ
ବ୍ରହ୍ମବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପନ୍ନା ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ ଇତ୍ଯର୍ଥଃ ।ନନୁ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଃ ?
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
ଯଥା ଦେହୋଽହଂ ପୁରୁଷୋଽହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ ଶୂଦ୍ରୋଽହମସ୍ମୀତି
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
ଦୃଢନିଶ୍ଚଯସ୍ତଥା ନାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ନ ଶୂଦ୍ରଃ ନ ପୁରୁଷଃ
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
କିନ୍ତୁ ଅସଙ୍ଗଃ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରକାଶରୂପଃ ସର୍ଵାନ୍ତର୍ଯାମୀ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
ଚିଦାକାଶରୂପୋଽସ୍ମୀତି ଦୃଢନିଶ୍ଚଯ
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
ରୂପୋଽପରୋକ୍ଷଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ ॥ବ୍ରହ୍ମୈଵାହମସ୍ମୀତ୍ଯପରୋକ୍ଷଜ୍ଞାନେନ ନିଖିଲକର୍ମବନ୍ଧଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
ସ୍ଯାତ୍ ।
syāt |
କର୍ମାଣି
karmāṇi
କର୍ମାଣି କତିଵିଧାନି ସନ୍ତୀତି ଚେତ୍
karmāṇi katividhāni santīti cet
ଆଗାମିସଞ୍ଚିତପ୍ରାରବ୍ଧଭେଦେନ ତ୍ରିଵିଧାନି ସନ୍ତି ।
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
ଆଗାମି କର୍ମ
āgāmi karma
ଜ୍ଞାନୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯନନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାନିଦେହକୃତଂ ପୁଣ୍ଯପାପରୂପଂ କର୍ମ
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
ଯଦସ୍ତି ତଦାଗାମୀତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ
sañcita karma
ସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ କିମ୍ ?
sañcitaṃ karma kim ?
ଅନନ୍ତକୋଟିଜନ୍ମନାଂ ବୀଜଭୂତଂ ସତ୍ ଯତ୍କର୍ମଜାତଂ ପୂର୍ଵାର୍ଜିତଂ
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
ତିଷ୍ଠତି ତତ୍ ସଞ୍ଚିତଂ ଜ୍ଞେଯମ୍ ।
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ
prārabdha karma
ପ୍ରାରବ୍ଧଂ କର୍ମ କିମିତି ଚେତ୍ ।
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
ଇଦଂ ଶରୀରମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଇହ ଲୋକେ ଏଵଂ ସୁଖଦୁଃଖାଦିପ୍ରଦଂ ଯତ୍କର୍ମ
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
ତତ୍ପ୍ରାରବ୍ଧଂ
tatprārabdhaṃ
ଭୋଗେନ ନଷ୍ଟଂ ଭଵତି ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ଭୋଗାଦେଵ କ୍ଷଯ ଇତି ।
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
କର୍ମ ମୁକ୍ତଃ
karma muktaḥ
ସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୈଵାହମିତି ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମକଜ୍ଞାନେନ ନଶ୍ଯତି ।ଆଗାମି କର୍ମ ଅପି ଜ୍ଞାନେନ ନଶ୍ଯତି କିଞ୍ଚ ଆଗାମି କର୍ମଣାଂ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
ନଲିନୀଦଲଗତଜଲଵତ୍ ଜ୍ଞାନିନାଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାସ୍ତି ।
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
ଜ୍ଞାନିଃ
jñāniḥ
କିଞ୍ଚ ଯେ ଜ୍ଞାନିନଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଭଜନ୍ତି ଅର୍ଚଯନ୍ତି ତାନ୍ପ୍ରତି
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
ଜ୍ଞାନିକୃତଂ ଆଗାମି ପୁଣ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛତି ।
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ଯେ ଜ୍ଞାନିନଂ ନିନ୍ଦନ୍ତି ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ଦୁଃଖପ୍ରଦାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତାନ୍ପ୍ରତି
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
ଜ୍ଞାନିକୃତଂ ସର୍ଵମାଗାମି କ୍ରିଯମାଣଂ ଯଦଵାଚ୍ଯଂ କର୍ମ
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
ପାପାତ୍ମକଂ ତଦ୍ଗଚ୍ଛତି ।
pāpātmakaṃ tadgacchati |
ସୁହୃଦଃ ପୁଣ୍ଯକୃତଂ ଦୁର୍ହୃଦଃ ପାପକୃତ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ।
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦମ୍
brahmānandam
ତଥା ଚାତ୍ମଵିତ୍ସଂସାରଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦମିହୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ।
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
ତରତି ଶୋକମାତ୍ମଵିତ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତେଃ ।
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
ତନୁଂ ତ୍ଯଜତୁ ଵା କାଶ୍ଯାଂ ଶ୍ଵପଚସ୍ଯ ଗୃହେଽଥ ଵା ।
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
ଜ୍ଞାନସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିସମଯେ ମୁକ୍ତାଽସୌ ଵିଗତାଶଯଃ । ଇତି ସ୍ମୃତେଶ୍ଚ ।ଇତି ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଭଗଵତ୍ପାଦାଚାର୍ଯପ୍ରଣୀତଃ ତତ୍ତ୍ଵବୋଧପ୍ରକରଣଂ ସମାପ୍ତମ୍ ।
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.