ധ്യാനം
വാസുദേവേന്ദ്രയോഗീന്ദ്രം നത്വാ ജ്ഞാനപ്രദം ഗുരുമ് ।
മുമുക്ഷൂണാം ഹിതാര്ഥായ തത്ത്വബോധോഭിധീയതേ ॥
സാധനചതുഷ്ടയസമ്പന്നാധികാരിണാം മോക്ഷസാധനഭൂതം
തത്ത്വവിവേകപ്രകാരം വക്ഷ്യാമഃ ।
സാധനചതുഷ്ടയമ്
സാധനചതുഷ്ടയം കിമ് ?
നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ ।
ഇഹാമുത്രാര്ഥഫലഭോഗവിരാഗഃ ।
ശമാദിഷട്കസമ്പത്തിഃ ।
മുമുക്ഷുത്വം ചേതി ।
നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ
നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ കഃ ?
നിത്യവസ്ത്വേകം ബ്രഹ്മ തദ്വ്യതിരിക്തം സര്വമനിത്യമ് ।
അയമേവ നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ ।
വിരാഗഃ
വിരാഗഃ കഃ ?
ഇഹസ്വര്ഗഭോഗേഷു ഇച്ഛാരാഹിത്യമ് ।
ശമാദിസാധനസമ്പത്തിഃ
ശമാദിസാധനസമ്പത്തിഃ കാ ?
ശമോ ദമ ഉപരമസ്തിതിക്ഷാ ശ്രദ്ധാ സമാധാനം ച ഇതി ।ശമഃ കഃ ?
മനോനിഗ്രഹഃ ।
ദമഃ കഃ ?
ചക്ഷുരാദിബാഹ്യേന്ദ്രിയനിഗ്രഹഃ ।
ഉപരമഃ കഃ ?
സ്വധര്മാനുഷ്ഠാനമേവ ।
തിതിക്ഷാ കാ ?
ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖാദിസഹിഷ്ണുത്വമ് ।
ശ്രദ്ധാ കീദൃശീ ?
ഗുരുവേദാന്തവാക്യാദിഷു വിശ്വാസഃ ശ്രദ്ധാ ।
സമാധാനം കിമ് ?
ചിത്തൈകാഗ്രതാ ।
മുമുക്ഷുത്വം
മുമുക്ഷുത്വം കിമ് ?
മോക്ഷോ മേ ഭൂയാദ് ഇതി ഇച്ഛാ ।
ഏതത് സാധനചതുഷ്ടയമ് ।
തതസ്തത്ത്വവിവേകസ്യാധികാരിണോ ഭവന്തി ।
തത്ത്വവിവേകഃ
തത്ത്വവിവേകഃ കഃ ?
ആത്മാ സത്യം തദന്യത് സര്വം മിഥ്യേതി ।ആത്മാ കഃ ?
സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മകാരണശരീരാദ്വ്യതിരിക്തഃ പഞ്ചകോശാതീതഃ സന്
അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപഃ സന്
യസ്തിഷ്ഠതി സ ആത്മാ ।
ശരീരത്രയം (സ്ഥൂലശരീരമ്)
സ്ഥൂലശരീരം കിമ് ?
പഞ്ചീകൃതപഞ്ചമഹാഭൂതൈഃ കൃതം സത്കര്മജന്യം
സുഖദുഃഖാദിഭോഗായതനം ശരീരമ്
അസ്തി ജായതേ വര്ധതേ വിപരിണമതേ അപക്ഷീയതേ വിനശ്യതീതി
ഷഡ്വികാരവദേതത്സ്ഥൂലശരീരമ് ।
ശരീരത്രയം (സൂക്ഷ്മശരീരമ്)
സൂക്ഷ്മശരീരം കിമ് ?
അപഞ്ചീകൃതപഞ്ചമഹാഭൂതൈഃ കൃതം സത്കര്മജന്യം
സുഖദുഃഖാദിഭോഗസാധനം
പഞ്ചജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചകര്മേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചപ്രാണാദയഃ
മനശ്ചൈകം ബുദ്ധിശ്ചൈകാ
ഏവം സപ്തദശാകലാഭിഃ സഹ യത്തിഷ്ഠതി തത്സൂക്ഷ്മശരീരമ് ।
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി
ശ്രോത്രം ത്വക് ചക്ഷുഃ രസനാ ഘ്രാണം ഇതി പഞ്ച ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി ।
ശ്രോത്രസ്യ ദിഗ്ദേവതാ ।
ത്വചോ വായുഃ ।
ചക്ഷുഷഃ സൂര്യഃ ।
രസനായാ വരുണഃ ।
ഘ്രാണസ്യ അശ്വിനൌ ।
ഇതി ജ്ഞാനേന്ദ്രിയദേവതാഃ ।
ശ്രോത്രസ്യ വിഷയഃ ശബ്ദഗ്രഹണമ് ।
ത്വചോ വിഷയഃ സ്പര്ശഗ്രഹണമ് ।
ചക്ഷുഷോ വിഷയഃ രൂപഗ്രഹണമ് ।
രസനായാ വിഷയഃ രസഗ്രഹണമ് ।
ഘ്രാണസ്യ വിഷയഃ ഗന്ധഗ്രഹണം ഇതി ।
പഞ്ചകര്മേന്ദ്രിയാണി
വാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥാനീതി പഞ്ചകര്മേന്ദ്രിയാണി ।
വാചോ ദേവതാ വഹ്നിഃ ।
ഹസ്തയോരിന്ദ്രഃ ।
പാദയോര്വിഷ്ണുഃ ।
പായോര്മൃത്യുഃ ।
ഉപസ്ഥസ്യ പ്രജാപതിഃ ।
ഇതി കര്മേന്ദ്രിയദേവതാഃ ।
വാചോ വിഷയഃ ഭാഷണമ് ।
പാണ്യോര്വിഷയഃ വസ്തുഗ്രഹണമ് ।
പാദയോര്വിഷയഃ ഗമനമ് ।
പായോര്വിഷയഃ മലത്യാഗഃ ।
ഉപസ്ഥസ്യ വിഷയഃ ആനന്ദ ഇതി ।
കാരണശരീരമ്
കാരണശരീരം കിമ് ?
അനിര്വാച്യാനാദ്യവിദ്യാരൂപം ശരീരദ്വയസ്യ കാരണമാത്രം
സത്സ്വരൂപാഽജ്ഞാനം നിര്വികല്പകരൂപം യദസ്തി തത്കാരണശരീരമ് ।
അവസ്ഥാത്രയമ്
അവസ്ഥാത്രയം കിമ് ?
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്ത്യവസ്ഥാഃ ।
ജാഗ്രദവസ്ഥാ
ജാഗ്രദവസ്ഥാ കാ ?
ശ്രോത്രാദിജ്ഞാനേന്ദ്രിയൈഃ ശബ്ദാദിവിഷയൈശ്ച ജ്ഞായതേ ഇതി യത്
സാ ജാഗ്രദാവസ്ഥാ ।
സ്ഥൂല ശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ വിശ്വ ഇത്യുച്യതേ ।
സ്വപ്നാവസ്ഥാ
സ്വപ്നാവസ്ഥാ കേതി ചേത് ?
ജാഗ്രദവസ്ഥായാം യദ്ദൃഷ്ടം യദ് ശ്രുതമ്
തജ്ജനിതവാസനയാ നിദ്രാസമയേ യഃ പ്രപഞ്ചഃ പ്രതീയതേ സാ
സ്വപ്നാവസ്ഥാ ।
സൂക്ഷ്മശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ തൈജസ ഇത്യുച്യതേ ।
സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ
അതഃ സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ കാ ?
അഹം കിമപി ന ജാനാമി സുഖേന മയാ നിദ്രാഽനുഭൂയത ഇതി
സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ ।
കാരണശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ പ്രാജ്ഞ ഇത്യുച്യതേ ।
പഞ്ച കോശാഃ
പഞ്ച കോശാഃ കേ ?
അന്നമയഃ പ്രാണമയഃ മനോമയഃ വിജ്ഞാനമയഃ ആനന്ദമയശ്ചേതി ।
അന്നമയകോശഃ
അന്നമയഃ കഃ ?
അന്നരസേനൈവ ഭൂത്വാ അന്നരസേനൈവ വൃദ്ധിം പ്രാപ്യ അന്നരൂപപൃഥിവ്യാം
യദ്വിലീയതേ തദന്നമയഃ കോശഃ സ്ഥൂലശരീരമ് ।
പ്രാണമയകോശഃ
പ്രാണമയഃ കഃ ?
പ്രാണാദ്യാഃ പഞ്ചവായവഃ വാഗാദീന്ദ്രിയപഞ്ചകം പ്രാണമയഃ കോശഃ ।
മനോമയകോശഃ
മനോമയഃ കോശഃ കഃ ?
മനശ്ച ജ്ഞാനേന്ദ്രിയപഞ്ചകം മിലിത്വാ യോ ഭവതി സ മനോമയഃ കോശഃ ।
വിജ്ഞാനമയകോശഃ
വിജ്ഞാനമയഃ കഃ ?
ബുദ്ധിജ്ഞാനേന്ദ്രിയപഞ്ചകം മിലിത്വാ യോ ഭവതി സ വിജ്ഞാനമയഃ കോശഃ
ആനന്ദമയകോശഃ
ആനന്ദമയഃ കഃ ?
ഏവമേവ കാരണശരീരഭൂതാവിദ്യാസ്ഥമലിനസത്ത്വം
പ്രിയാദിവൃത്തിസഹിതം സത് ആനന്ദമയഃ കോശഃ ।
ഏതത്കോശപഞ്ചകമ് ।
പഞ്ചകോശാതീത
മദീയം ശരീരം മദീയാഃ പ്രാണാഃ മദീയം മനശ്ച
മദീയാ ബുദ്ധിര്മദീയം അജ്ഞാനമിതി സ്വേനൈവ ജ്ഞായതേ
തദ്യഥാ മദീയത്വേന ജ്ഞാതം കടകകുണ്ഡല ഗൃഹാദികം
സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം തഥാ പഞ്ചകോശാദികം സ്വസ്മാദ്ഭിന്നമ്
മദീയത്വേന ജ്ഞാതമാത്മാ ന ഭവതി ॥
ആത്മന്
ആത്മാ തര്ഹി കഃ ?
സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപഃ ।
സത്കിമ് ?
കാലത്രയേഽപി തിഷ്ഠതീതി സത് ।
ചിത്കിമ് ?
ജ്ഞാനസ്വരൂപഃ ।
ആനന്ദഃ കഃ ?
സുഖസ്വരൂപഃ ।
ഏവം സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപം സ്വാത്മാനം വിജാനീയാത് ।
ജഗത്
അഥ ചതുര്വിംശതിതത്ത്വോത്പത്തിപ്രകാരം വക്ഷ്യാമഃ ।
മായാ
ബ്രഹ്മാശ്രയാ സത്ത്വരജസ്തമോഗുണാത്മികാ മായാ അസ്തി ।
പഞ്ചഭൂതാഃ
തതഃ ആകാശഃ സമ്ഭൂതഃ ।
ആകാശാദ് വായുഃ ।
വായോസ്തേജഃ ।
തേജസ ആപഃ ।
അഭ്ധയഃ പൃഥിവീ ।
സത്ത്വഗുണഃ
ഏതേഷാം പഞ്ചതത്ത്വാനാം മധ്യേ
ആകാശസ്യ സാത്വികാംശാത് ശ്രോത്രേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
വായോഃ സാത്വികാംശാത് ത്വഗിന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
അഗ്നേഃ സാത്വികാംശാത് ചക്ഷുരിന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
ജലസ്യ സാത്വികാംശാത് രസനേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
പൃഥിവ്യാഃ സാത്വികാംശാത് ഘ്രാണേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
അന്തഃകരണ
ഏതേഷാം പഞ്ചതത്ത്വാനാം സമഷ്ടിസാത്വികാംശാത്
മനോബുദ്ധ്യഹങ്കാര ചിത്താന്തഃകരണാനി സമ്ഭൂതാനി ।
സങ്കല്പവികല്പാത്മകം മനഃ ।
നിശ്ചയാത്മികാ ബുദ്ധിഃ ।
അഹങ്കര്താ അഹങ്കാരഃ ।
ചിന്തനകര്തൃ ചിത്തമ് ।
മനസോ ദേവതാ ചന്ദ്രമാഃ ।
ബുദ്ധേ ബ്രഹ്മാ ।
അഹങ്കാരസ്യ രുദ്രഃ ।
ചിത്തസ്യ വാസുദേവഃ ।
രജോഗുണഃ
ഏതേഷാം പഞ്ചതത്ത്വാനാം മധ്യേ
ആകാശസ്യ രാജസാംശാത് വാഗിന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
വായോഃ രാജസാംശാത് പാണീന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
വന്ഹേഃ രാജസാംശാത് പാദേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
ജലസ്യ രാജസാംശാത് ഉപസ്ഥേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
പൃഥിവ്യാ രാജസാംശാത് ഗുദേന്ദ്രിയം സമ്ഭൂതമ് ।
ഏതേഷാം സമഷ്ടിരാജസാംശാത് പഞ്ചപ്രാണാഃ സമ്ഭൂതാഃ ।
തമോഗുണഃ
ഏതേഷാം പഞ്ചതത്ത്വാനാം താമസാംശാത്
പഞ്ചീകൃതപഞ്ചതത്ത്വാനി ഭവന്തി ।
പഞ്ചീകരണം കഥം ഇതി ചേത് ।
ഏതേഷാം പഞ്ചമഹാഭൂതാനാം താമസാംശസ്വരൂപമ്
ഏകമേകം ഭൂതം ദ്വിധാ വിഭജ്യ ഏകമേകമര്ധം പൃഥക്
തൂഷ്ണീം വ്യവസ്ഥാപ്യ അപരമപരമര്ധം ചതുര്ധാം വിഭജ്യ
സ്വാര്ധമന്യേഷു അര്ധേഷു സ്വഭാഗചതുഷ്ടയസംയോജനം കാര്യമ് ।
തദാ പഞ്ചീകരണം ഭവതി ।
ഏതേഭ്യഃ പഞ്ചീകൃതപഞ്ചമഹാഭൂതേഭ്യഃ സ്ഥൂലശരീരം ഭവതി ।
ഏവം പിണ്ഡബ്രഹ്മാണ്ഡയോരൈക്യം സമ്ഭൂതമ് ।
ജീവഃ, ഈശ്വരഃ ച
സ്ഥൂലശരീരാഭിമാനി ജീവനാമകം ബ്രഹ്മപ്രതിബിമ്ബം ഭവതി ।
സ ഏവ ജീവഃ പ്രകൃത്യാ സ്വസ്മാത് ഈശ്വരം ഭിന്നത്വേന ജാനാതി ।
അവിദ്യോപാധിഃ സന് ആത്മാ ജീവ ഇത്യുച്യതേ ।
മായോപാധിഃ സന് ഈശ്വര ഇത്യുച്യതേ ।
ഏവം ഉപാധിഭേദാത് ജീവേശ്വരഭേദദൃഷ്ടിഃ യാവത്പര്യന്തം തിഷ്ഠതി
താവത്പര്യന്തം ജന്മമരണാദിരൂപസംസാരോ ന നിവര്തതേ ।
തസ്മാത്കാരണാന്ന ജീവേശ്വരയോര്ഭേദബുദ്ധിഃ സ്വീകാര്യാ ।
തത് ത്വം അസി
നനു സാഹങ്കാരസ്യ കിഞ്ചിജ്ജ്ഞസ്യ ജീവസ്യ നിരഹങ്കാരസ്യ സര്വജ്ഞസ്യ
ഈശ്വരസ്യ തത്ത്വമസീതി മഹാവാക്യാത് കഥമഭേദബുദ്ധിഃ സ്യാദുഭയോഃ
വിരുദ്ധധര്മാക്രാന്തത്വാത് ।
ഇതി ചേന്ന । സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മശരീരാഭിമാനീ ത്വമ്പദവാച്യാര്ഥഃ ।
ഉപാധിവിനിര്മുക്തം സമാധിദശാസമ്പന്നം ശുദ്ധം ചൈതന്യം
ത്വമ്പദലക്ഷ്യാര്ഥഃ ।
ഏവം സര്വജ്ഞത്വാദിവിശിഷ്ട ഈശ്വരഃ തത്പദവാച്യാര്ഥഃ ।
ഉപാധിശൂന്യം ശുദ്ധചൈതന്യം തത്പദലക്ഷ്യാര്ഥഃ ।
ഏവം ച ജീവേശ്വരയോ ചൈതന്യരൂപേണാഽഭേദേ ബാധകാഭാവഃ ।
ജീവന്മുക്തഃ
ഏവം ച വേദാന്തവാക്യൈഃ സദ്ഗുരൂപദേശേന ച സര്വേഷ്വപി
ഭൂതേഷു യേഷാം
ബ്രഹ്മബുദ്ധിരുത്പന്നാ തേ ജീവന്മുക്താഃ ഇത്യര്ഥഃ ।നനു ജീവന്മുക്തഃ കഃ ?
യഥാ ദേഹോഽഹം പുരുഷോഽഹം ബ്രാഹ്മണോഽഹം ശൂദ്രോഽഹമസ്മീതി
ദൃഢനിശ്ചയസ്തഥാ നാഹം ബ്രാഹ്മണഃ ന ശൂദ്രഃ ന പുരുഷഃ
കിന്തു അസങ്ഗഃ സച്ചിദാനന്ദ സ്വരൂപഃ പ്രകാശരൂപഃ സര്വാന്തര്യാമീ
ചിദാകാശരൂപോഽസ്മീതി ദൃഢനിശ്ചയ
രൂപോഽപരോക്ഷജ്ഞാനവാന് ജീവന്മുക്തഃ ॥ബ്രഹ്മൈവാഹമസ്മീത്യപരോക്ഷജ്ഞാനേന നിഖിലകര്മബന്ധവിനിര്മുക്തഃ
സ്യാത് ।
കര്മാണി
കര്മാണി കതിവിധാനി സന്തീതി ചേത്
ആഗാമിസഞ്ചിതപ്രാരബ്ധഭേദേന ത്രിവിധാനി സന്തി ।
ആഗാമി കര്മ
ജ്ഞാനോത്പത്ത്യനന്തരം ജ്ഞാനിദേഹകൃതം പുണ്യപാപരൂപം കര്മ
യദസ്തി തദാഗാമീത്യഭിധീയതേ ।
സഞ്ചിത കര്മ
സഞ്ചിതം കര്മ കിമ് ?
അനന്തകോടിജന്മനാം ബീജഭൂതം സത് യത്കര്മജാതം പൂര്വാര്ജിതം
തിഷ്ഠതി തത് സഞ്ചിതം ജ്ഞേയമ് ।
പ്രാരബ്ധ കര്മ
പ്രാരബ്ധം കര്മ കിമിതി ചേത് ।
ഇദം ശരീരമുത്പാദ്യ ഇഹ ലോകേ ഏവം സുഖദുഃഖാദിപ്രദം യത്കര്മ
തത്പ്രാരബ്ധം
ഭോഗേന നഷ്ടം ഭവതി പ്രാരബ്ധകര്മണാം ഭോഗാദേവ ക്ഷയ ഇതി ।
കര്മ മുക്തഃ
സഞ്ചിതം കര്മ ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി നിശ്ചയാത്മകജ്ഞാനേന നശ്യതി ।ആഗാമി കര്മ അപി ജ്ഞാനേന നശ്യതി കിഞ്ച ആഗാമി കര്മണാം
നലിനീദലഗതജലവത് ജ്ഞാനിനാം സമ്ബന്ധോ നാസ്തി ।
ജ്ഞാനിഃ
കിഞ്ച യേ ജ്ഞാനിനം സ്തുവന്തി ഭജന്തി അര്ചയന്തി താന്പ്രതി
ജ്ഞാനികൃതം ആഗാമി പുണ്യം ഗച്ഛതി ।
യേ ജ്ഞാനിനം നിന്ദന്തി ദ്വിഷന്തി ദുഃഖപ്രദാനം കുര്വന്തി താന്പ്രതി
ജ്ഞാനികൃതം സര്വമാഗാമി ക്രിയമാണം യദവാച്യം കര്മ
പാപാത്മകം തദ്ഗച്ഛതി ।
സുഹൃദഃ പുണ്യകൃതം ദുര്ഹൃദഃ പാപകൃത്യം ഗൃഹ്ണന്തി ।
ബ്രഹ്മാനന്ദമ്
തഥാ ചാത്മവിത്സംസാരം തീര്ത്വാ ബ്രഹ്മാനന്ദമിഹൈവ പ്രാപ്നോതി ।
തരതി ശോകമാത്മവിത് ഇതി ശ്രുതേഃ ।
തനും ത്യജതു വാ കാശ്യാം ശ്വപചസ്യ ഗൃഹേഽഥ വാ ।
ജ്ഞാനസമ്പ്രാപ്തിസമയേ മുക്താഽസൌ വിഗതാശയഃ । ഇതി സ്മൃതേശ്ച ।ഇതി ശ്രീശങ്കരഭഗവത്പാദാചാര്യപ്രണീതഃ തത്ത്വബോധപ്രകരണം സമാപ്തമ് ।
Roman (IAST) Transliteration
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.