ধ্যানং
বাসুদেবেন্দ্রযোগীন্দ্রং নত্বা জ্ঞানপ্রদং গুরুম্ ।
মুমুক্ষূণাং হিতার্থায তত্ত্ববোধোভিধীযতে ॥
সাধনচতুষ্টযসম্পন্নাধিকারিণাং মোক্ষসাধনভূতং
তত্ত্ববিবেকপ্রকারং বক্ষ্যামঃ ।
সাধনচতুষ্টযম্
সাধনচতুষ্টযং কিম্ ?
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ ।
ইহামুত্রার্থফলভোগবিরাগঃ ।
শমাদিষট্কসম্পত্তিঃ ।
মুমুক্ষুত্বং চেতি ।
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ কঃ ?
নিত্যবস্ত্বেকং ব্রহ্ম তদ্ব্যতিরিক্তং সর্বমনিত্যম্ ।
অযমেব নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ ।
বিরাগঃ
বিরাগঃ কঃ ?
ইহস্বর্গভোগেষু ইচ্ছারাহিত্যম্ ।
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ কা ?
শমো দম উপরমস্তিতিক্ষা শ্রদ্ধা সমাধানং চ ইতি ।শমঃ কঃ ?
মনোনিগ্রহঃ ।
দমঃ কঃ ?
চক্ষুরাদিবাহ্যেন্দ্রিযনিগ্রহঃ ।
উপরমঃ কঃ ?
স্বধর্মানুষ্ঠানমেব ।
তিতিক্ষা কা ?
শীতোষ্ণসুখদুঃখাদিসহিষ্ণুত্বম্ ।
শ্রদ্ধা কীদৃশী ?
গুরুবেদান্তবাক্যাদিষু বিশ্বাসঃ শ্রদ্ধা ।
সমাধানং কিম্ ?
চিত্তৈকাগ্রতা ।
মুমুক্ষুত্বং
মুমুক্ষুত্বং কিম্ ?
মোক্ষো মে ভূযাদ্ ইতি ইচ্ছা ।
এতত্ সাধনচতুষ্টযম্ ।
ততস্তত্ত্ববিবেকস্যাধিকারিণো ভবন্তি ।
তত্ত্ববিবেকঃ
তত্ত্ববিবেকঃ কঃ ?
আত্মা সত্যং তদন্যত্ সর্বং মিথ্যেতি ।আত্মা কঃ ?
স্থূলসূক্ষ্মকারণশরীরাদ্ব্যতিরিক্তঃ পঞ্চকোশাতীতঃ সন্
অবস্থাত্রযসাক্ষী সচ্চিদানন্দস্বরূপঃ সন্
যস্তিষ্ঠতি স আত্মা ।
শরীরত্রযং (স্থূলশরীরম্)
স্থূলশরীরং কিম্ ?
পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কর্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগাযতনং শরীরম্
অস্তি জাযতে বর্ধতে বিপরিণমতে অপক্ষীযতে বিনশ্যতীতি
ষড্বিকারবদেতত্স্থূলশরীরম্ ।
শরীরত্রযং (সূক্ষ্মশরীরম্)
সূক্ষ্মশরীরং কিম্ ?
অপঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কর্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগসাধনং
পঞ্চজ্ঞানেন্দ্রিযাণি পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি পঞ্চপ্রাণাদযঃ
মনশ্চৈকং বুদ্ধিশ্চৈকা
এবং সপ্তদশাকলাভিঃ সহ যত্তিষ্ঠতি তত্সূক্ষ্মশরীরম্ ।
জ্ঞানেন্দ্রিযাণি
শ্রোত্রং ত্বক্ চক্ষুঃ রসনা ঘ্রাণং ইতি পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্রিযাণি ।
শ্রোত্রস্য দিগ্দেবতা ।
ত্বচো বাযুঃ ।
চক্ষুষঃ সূর্যঃ ।
রসনাযা বরুণঃ ।
ঘ্রাণস্য অশ্বিনৌ ।
ইতি জ্ঞানেন্দ্রিযদেবতাঃ ।
শ্রোত্রস্য বিষযঃ শব্দগ্রহণম্ ।
ত্বচো বিষযঃ স্পর্শগ্রহণম্ ।
চক্ষুষো বিষযঃ রূপগ্রহণম্ ।
রসনাযা বিষযঃ রসগ্রহণম্ ।
ঘ্রাণস্য বিষযঃ গন্ধগ্রহণং ইতি ।
পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি
বাক্পাণিপাদপাযূপস্থানীতি পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি ।
বাচো দেবতা বহ্নিঃ ।
হস্তযোরিন্দ্রঃ ।
পাদযোর্বিষ্ণুঃ ।
পাযোর্মৃত্যুঃ ।
উপস্থস্য প্রজাপতিঃ ।
ইতি কর্মেন্দ্রিযদেবতাঃ ।
বাচো বিষযঃ ভাষণম্ ।
পাণ্যোর্বিষযঃ বস্তুগ্রহণম্ ।
পাদযোর্বিষযঃ গমনম্ ।
পাযোর্বিষযঃ মলত্যাগঃ ।
উপস্থস্য বিষযঃ আনন্দ ইতি ।
কারণশরীরম্
কারণশরীরং কিম্ ?
অনির্বাচ্যানাদ্যবিদ্যারূপং শরীরদ্বযস্য কারণমাত্রং
সত্স্বরূপাঽজ্ঞানং নির্বিকল্পকরূপং যদস্তি তত্কারণশরীরম্ ।
অবস্থাত্রযম্
অবস্থাত্রযং কিম্ ?
জাগ্রত্স্বপ্নসুষুপ্ত্যবস্থাঃ ।
জাগ্রদবস্থা
জাগ্রদবস্থা কা ?
শ্রোত্রাদিজ্ঞানেন্দ্রিযৈঃ শব্দাদিবিষযৈশ্চ জ্ঞাযতে ইতি যত্
সা জাগ্রদাবস্থা ।
স্থূল শরীরাভিমানী আত্মা বিশ্ব ইত্যুচ্যতে ।
স্বপ্নাবস্থা
স্বপ্নাবস্থা কেতি চেত্ ?
জাগ্রদবস্থাযাং যদ্দৃষ্টং যদ্ শ্রুতম্
তজ্জনিতবাসনযা নিদ্রাসমযে যঃ প্রপঞ্চঃ প্রতীযতে সা
স্বপ্নাবস্থা ।
সূক্ষ্মশরীরাভিমানী আত্মা তৈজস ইত্যুচ্যতে ।
সুষুপ্ত্যবস্থা
অতঃ সুষুপ্ত্যবস্থা কা ?
অহং কিমপি ন জানামি সুখেন মযা নিদ্রাঽনুভূযত ইতি
সুষুপ্ত্যবস্থা ।
কারণশরীরাভিমানী আত্মা প্রাজ্ঞ ইত্যুচ্যতে ।
পঞ্চ কোশাঃ
পঞ্চ কোশাঃ কে ?
অন্নমযঃ প্রাণমযঃ মনোমযঃ বিজ্ঞানমযঃ আনন্দমযশ্চেতি ।
অন্নমযকোশঃ
অন্নমযঃ কঃ ?
অন্নরসেনৈব ভূত্বা অন্নরসেনৈব বৃদ্ধিং প্রাপ্য অন্নরূপপৃথিব্যাং
যদ্বিলীযতে তদন্নমযঃ কোশঃ স্থূলশরীরম্ ।
প্রাণমযকোশঃ
প্রাণমযঃ কঃ ?
প্রাণাদ্যাঃ পঞ্চবাযবঃ বাগাদীন্দ্রিযপঞ্চকং প্রাণমযঃ কোশঃ ।
মনোমযকোশঃ
মনোমযঃ কোশঃ কঃ ?
মনশ্চ জ্ঞানেন্দ্রিযপঞ্চকং মিলিত্বা যো ভবতি স মনোমযঃ কোশঃ ।
বিজ্ঞানমযকোশঃ
বিজ্ঞানমযঃ কঃ ?
বুদ্ধিজ্ঞানেন্দ্রিযপঞ্চকং মিলিত্বা যো ভবতি স বিজ্ঞানমযঃ কোশঃ
আনন্দমযকোশঃ
আনন্দমযঃ কঃ ?
এবমেব কারণশরীরভূতাবিদ্যাস্থমলিনসত্ত্বং
প্রিযাদিবৃত্তিসহিতং সত্ আনন্দমযঃ কোশঃ ।
এতত্কোশপঞ্চকম্ ।
পঞ্চকোশাতীত
মদীযং শরীরং মদীযাঃ প্রাণাঃ মদীযং মনশ্চ
মদীযা বুদ্ধির্মদীযং অজ্ঞানমিতি স্বেনৈব জ্ঞাযতে
তদ্যথা মদীযত্বেন জ্ঞাতং কটককুণ্ডল গৃহাদিকং
স্বস্মাদ্ভিন্নং তথা পঞ্চকোশাদিকং স্বস্মাদ্ভিন্নম্
মদীযত্বেন জ্ঞাতমাত্মা ন ভবতি ॥
আত্মন্
আত্মা তর্হি কঃ ?
সচ্চিদানন্দস্বরূপঃ ।
সত্কিম্ ?
কালত্রযেঽপি তিষ্ঠতীতি সত্ ।
চিত্কিম্ ?
জ্ঞানস্বরূপঃ ।
আনন্দঃ কঃ ?
সুখস্বরূপঃ ।
এবং সচ্চিদানন্দস্বরূপং স্বাত্মানং বিজানীযাত্ ।
জগত্
অথ চতুর্বিংশতিতত্ত্বোত্পত্তিপ্রকারং বক্ষ্যামঃ ।
মাযা
ব্রহ্মাশ্রযা সত্ত্বরজস্তমোগুণাত্মিকা মাযা অস্তি ।
পঞ্চভূতাঃ
ততঃ আকাশঃ সম্ভূতঃ ।
আকাশাদ্ বাযুঃ ।
বাযোস্তেজঃ ।
তেজস আপঃ ।
অভ্ধযঃ পৃথিবী ।
সত্ত্বগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং মধ্যে
আকাশস্য সাত্বিকাংশাত্ শ্রোত্রেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বাযোঃ সাত্বিকাংশাত্ ত্বগিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
অগ্নেঃ সাত্বিকাংশাত্ চক্ষুরিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য সাত্বিকাংশাত্ রসনেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিব্যাঃ সাত্বিকাংশাত্ ঘ্রাণেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
অন্তঃকরণ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং সমষ্টিসাত্বিকাংশাত্
মনোবুদ্ধ্যহঙ্কার চিত্তান্তঃকরণানি সম্ভূতানি ।
সঙ্কল্পবিকল্পাত্মকং মনঃ ।
নিশ্চযাত্মিকা বুদ্ধিঃ ।
অহঙ্কর্তা অহঙ্কারঃ ।
চিন্তনকর্তৃ চিত্তম্ ।
মনসো দেবতা চন্দ্রমাঃ ।
বুদ্ধে ব্রহ্মা ।
অহঙ্কারস্য রুদ্রঃ ।
চিত্তস্য বাসুদেবঃ ।
রজোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং মধ্যে
আকাশস্য রাজসাংশাত্ বাগিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বাযোঃ রাজসাংশাত্ পাণীন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বন্হেঃ রাজসাংশাত্ পাদেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য রাজসাংশাত্ উপস্থেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিব্যা রাজসাংশাত্ গুদেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
এতেষাং সমষ্টিরাজসাংশাত্ পঞ্চপ্রাণাঃ সম্ভূতাঃ ।
তমোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং তামসাংশাত্
পঞ্চীকৃতপঞ্চতত্ত্বানি ভবন্তি ।
পঞ্চীকরণং কথং ইতি চেত্ ।
এতেষাং পঞ্চমহাভূতানাং তামসাংশস্বরূপম্
একমেকং ভূতং দ্বিধা বিভজ্য একমেকমর্ধং পৃথক্
তূষ্ণীং ব্যবস্থাপ্য অপরমপরমর্ধং চতুর্ধাং বিভজ্য
স্বার্ধমন্যেষু অর্ধেষু স্বভাগচতুষ্টযসংযোজনং কার্যম্ ।
তদা পঞ্চীকরণং ভবতি ।
এতেভ্যঃ পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতেভ্যঃ স্থূলশরীরং ভবতি ।
এবং পিণ্ডব্রহ্মাণ্ডযোরৈক্যং সম্ভূতম্ ।
জীবঃ, ঈশ্বরঃ চ
স্থূলশরীরাভিমানি জীবনামকং ব্রহ্মপ্রতিবিম্বং ভবতি ।
স এব জীবঃ প্রকৃত্যা স্বস্মাত্ ঈশ্বরং ভিন্নত্বেন জানাতি ।
অবিদ্যোপাধিঃ সন্ আত্মা জীব ইত্যুচ্যতে ।
মাযোপাধিঃ সন্ ঈশ্বর ইত্যুচ্যতে ।
এবং উপাধিভেদাত্ জীবেশ্বরভেদদৃষ্টিঃ যাবত্পর্যন্তং তিষ্ঠতি
তাবত্পর্যন্তং জন্মমরণাদিরূপসংসারো ন নিবর্ততে ।
তস্মাত্কারণান্ন জীবেশ্বরযোর্ভেদবুদ্ধিঃ স্বীকার্যা ।
তত্ ত্বং অসি
ননু সাহঙ্কারস্য কিঞ্চিজ্জ্ঞস্য জীবস্য নিরহঙ্কারস্য সর্বজ্ঞস্য
ঈশ্বরস্য তত্ত্বমসীতি মহাবাক্যাত্ কথমভেদবুদ্ধিঃ স্যাদুভযোঃ
বিরুদ্ধধর্মাক্রান্তত্বাত্ ।
ইতি চেন্ন । স্থূলসূক্ষ্মশরীরাভিমানী ত্বম্পদবাচ্যার্থঃ ।
উপাধিবিনির্মুক্তং সমাধিদশাসম্পন্নং শুদ্ধং চৈতন্যং
ত্বম্পদলক্ষ্যার্থঃ ।
এবং সর্বজ্ঞত্বাদিবিশিষ্ট ঈশ্বরঃ তত্পদবাচ্যার্থঃ ।
উপাধিশূন্যং শুদ্ধচৈতন্যং তত্পদলক্ষ্যার্থঃ ।
এবং চ জীবেশ্বরযো চৈতন্যরূপেণাঽভেদে বাধকাভাবঃ ।
জীবন্মুক্তঃ
এবং চ বেদান্তবাক্যৈঃ সদ্গুরূপদেশেন চ সর্বেষ্বপি
ভূতেষু যেষাং
ব্রহ্মবুদ্ধিরুত্পন্না তে জীবন্মুক্তাঃ ইত্যর্থঃ ।ননু জীবন্মুক্তঃ কঃ ?
যথা দেহোঽহং পুরুষোঽহং ব্রাহ্মণোঽহং শূদ্রোঽহমস্মীতি
দৃঢনিশ্চযস্তথা নাহং ব্রাহ্মণঃ ন শূদ্রঃ ন পুরুষঃ
কিন্তু অসঙ্গঃ সচ্চিদানন্দ স্বরূপঃ প্রকাশরূপঃ সর্বান্তর্যামী
চিদাকাশরূপোঽস্মীতি দৃঢনিশ্চয
রূপোঽপরোক্ষজ্ঞানবান্ জীবন্মুক্তঃ ॥ব্রহ্মৈবাহমস্মীত্যপরোক্ষজ্ঞানেন নিখিলকর্মবন্ধবিনির্মুক্তঃ
স্যাত্ ।
কর্মাণি
কর্মাণি কতিবিধানি সন্তীতি চেত্
আগামিসঞ্চিতপ্রারব্ধভেদেন ত্রিবিধানি সন্তি ।
আগামি কর্ম
জ্ঞানোত্পত্ত্যনন্তরং জ্ঞানিদেহকৃতং পুণ্যপাপরূপং কর্ম
যদস্তি তদাগামীত্যভিধীযতে ।
সঞ্চিত কর্ম
সঞ্চিতং কর্ম কিম্ ?
অনন্তকোটিজন্মনাং বীজভূতং সত্ যত্কর্মজাতং পূর্বার্জিতং
তিষ্ঠতি তত্ সঞ্চিতং জ্ঞেযম্ ।
প্রারব্ধ কর্ম
প্রারব্ধং কর্ম কিমিতি চেত্ ।
ইদং শরীরমুত্পাদ্য ইহ লোকে এবং সুখদুঃখাদিপ্রদং যত্কর্ম
তত্প্রারব্ধং
ভোগেন নষ্টং ভবতি প্রারব্ধকর্মণাং ভোগাদেব ক্ষয ইতি ।
কর্ম মুক্তঃ
সঞ্চিতং কর্ম ব্রহ্মৈবাহমিতি নিশ্চযাত্মকজ্ঞানেন নশ্যতি ।আগামি কর্ম অপি জ্ঞানেন নশ্যতি কিঞ্চ আগামি কর্মণাং
নলিনীদলগতজলবত্ জ্ঞানিনাং সম্বন্ধো নাস্তি ।
জ্ঞানিঃ
কিঞ্চ যে জ্ঞানিনং স্তুবন্তি ভজন্তি অর্চযন্তি তান্প্রতি
জ্ঞানিকৃতং আগামি পুণ্যং গচ্ছতি ।
যে জ্ঞানিনং নিন্দন্তি দ্বিষন্তি দুঃখপ্রদানং কুর্বন্তি তান্প্রতি
জ্ঞানিকৃতং সর্বমাগামি ক্রিযমাণং যদবাচ্যং কর্ম
পাপাত্মকং তদ্গচ্ছতি ।
সুহৃদঃ পুণ্যকৃতং দুর্হৃদঃ পাপকৃত্যং গৃহ্ণন্তি ।
ব্রহ্মানন্দম্
তথা চাত্মবিত্সংসারং তীর্ত্বা ব্রহ্মানন্দমিহৈব প্রাপ্নোতি ।
তরতি শোকমাত্মবিত্ ইতি শ্রুতেঃ ।
তনুং ত্যজতু বা কাশ্যাং শ্বপচস্য গৃহেঽথ বা ।
জ্ঞানসম্প্রাপ্তিসমযে মুক্তাঽসৌ বিগতাশযঃ । ইতি স্মৃতেশ্চ ।ইতি শ্রীশঙ্করভগবত্পাদাচার্যপ্রণীতঃ তত্ত্ববোধপ্রকরণং সমাপ্তম্ ।
Roman (IAST) Transliteration
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.