Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
ध्यानं
dhyānaṃ
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
साधनचतुष्टयम्
sādhanacatuṣṭayam
साधनचतुष्टयं किम् ?
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
nityānityavastuvivekaḥ |
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
मुमुक्षुत्वं चेति ।
mumukṣutvaṃ ceti |
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
nityānityavastuvivekaḥ
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
विरागः
virāgaḥ
विरागः कः ?
virāgaḥ kaḥ ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
शमादिसाधनसम्पत्तिः
śamādisādhanasampattiḥ
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
मनोनिग्रहः ।
manonigrahaḥ |
दमः कः ?
damaḥ kaḥ ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
उपरमः कः ?
uparamaḥ kaḥ ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
svadharmānuṣṭhānameva |
तितिक्षा का ?
titikṣā kā ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
श्रद्धा कीदृशी ?
śraddhā kīdṛśī ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
समाधानं किम् ?
samādhānaṃ kim ?
चित्तैकाग्रता ।
cittaikāgratā |
मुमुक्षुत्वं
mumukṣutvaṃ
मुमुक्षुत्वं किम् ?
mumukṣutvaṃ kim ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
mokṣo me bhūyād iti icchā |
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
etat sādhanacatuṣṭayam |
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
तत्त्वविवेकः
tattvavivekaḥ
तत्त्वविवेकः कः ?
tattvavivekaḥ kaḥ ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
yastiṣṭhati sa ātmā |
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
स्थूलशरीरं किम् ?
sthūlaśarīraṃ kim ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
सुखदुःखादिभोगसाधनं
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
manaścaikaṃ buddhiścaikā
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
ज्ञानेन्द्रियाणि
jñānendriyāṇi
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
śrotrasya digdevatā |
त्वचो वायुः ।
tvaco vāyuḥ |
चक्षुषः सूर्यः ।
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
रसनाया वरुणः ।
rasanāyā varuṇaḥ |
घ्राणस्य अश्विनौ ।
ghrāṇasya aśvinau |
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
pañcakarmendriyāṇi
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
वाचो देवता वह्निः ।
vāco devatā vahniḥ |
हस्तयोरिन्द्रः ।
hastayorindraḥ |
पादयोर्विष्णुः ।
pādayorviṣṇuḥ |
पायोर्मृत्युः ।
pāyormṛtyuḥ |
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
upasthasya prajāpatiḥ |
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
पादयोर्विषयः गमनम् ।
pādayorviṣayaḥ gamanam |
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
कारणशरीरम्
kāraṇaśarīram
कारणशरीरं किम् ?
kāraṇaśarīraṃ kim ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
अवस्थात्रयम्
avasthātrayam
अवस्थात्रयं किम् ?
avasthātrayaṃ kim ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
जाग्रदवस्था
jāgradavasthā
जाग्रदवस्था का ?
jāgradavasthā kā ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
सा जाग्रदावस्था ।
sā jāgradāvasthā |
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
स्वप्नावस्था
svapnāvasthā
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
svapnāvasthā keti cet ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
स्वप्नावस्था ।
svapnāvasthā |
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
सुषुप्त्यवस्था
suṣuptyavasthā
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
सुषुप्त्यवस्था ।
suṣuptyavasthā |
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
पञ्च कोशाः
pañca kośāḥ
पञ्च कोशाः के ?
pañca kośāḥ ke ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
अन्नमयकोशः
annamayakośaḥ
अन्नमयः कः ?
annamayaḥ kaḥ ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
प्राणमयकोशः
prāṇamayakośaḥ
प्राणमयः कः ?
prāṇamayaḥ kaḥ ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
मनोमयकोशः
manomayakośaḥ
मनोमयः कोशः कः ?
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
विज्ञानमयकोशः
vijñānamayakośaḥ
विज्ञानमयः कः ?
vijñānamayaḥ kaḥ ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
आनन्दमयकोशः
ānandamayakośaḥ
आनन्दमयः कः ?
ānandamayaḥ kaḥ ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
एतत्कोशपञ्चकम् ।
etatkośapañcakam |
पञ्चकोशातीत
pañcakośātīta
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
आत्मन्
ātman
आत्मा तर्हि कः ?
ātmā tarhi kaḥ ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
saccidānandasvarūpaḥ |
सत्किम् ?
satkim ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
चित्किम् ?
citkim ?
ज्ञानस्वरूपः ।
jñānasvarūpaḥ |
आनन्दः कः ?
ānandaḥ kaḥ ?
सुखस्वरूपः ।
sukhasvarūpaḥ |
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
जगत्
jagat
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
माया
māyā
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
पञ्चभूताः
pañcabhūtāḥ
ततः आकाशः सम्भूतः ।
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
आकाशाद् वायुः ।
ākāśād vāyuḥ |
वायोस्तेजः ।
vāyostejaḥ |
तेजस आपः ।
tejasa āpaḥ |
अभ्धयः पृथिवी ।
abhdhayaḥ pṛthivī |
सत्त्वगुणः
sattvaguṇaḥ
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
अन्तःकरण
antaḥkaraṇa
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
niścayātmikā buddhiḥ |
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
cintanakartṛ cittam |
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
manaso devatā candramāḥ |
बुद्धे ब्रह्मा ।
buddhe brahmā |
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
ahaṅkārasya rudraḥ |
चित्तस्य वासुदेवः ।
cittasya vāsudevaḥ |
रजोगुणः
rajoguṇaḥ
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
तमोगुणः
tamoguṇaḥ
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
जीवः, ईश्वरः च
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
तत् त्वं असि
tat tvaṃ asi
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
viruddhadharmākrāntatvāt |
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
tvampadalakṣyārthaḥ |
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
जीवन्मुक्तः
jīvanmuktaḥ
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
भूतेषु येषां
bhūteṣu yeṣāṃ
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
स्यात् ।
syāt |
कर्माणि
karmāṇi
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
karmāṇi katividhāni santīti cet
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
आगामि कर्म
āgāmi karma
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
सञ्चित कर्म
sañcita karma
सञ्चितं कर्म किम् ?
sañcitaṃ karma kim ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
प्रारब्ध कर्म
prārabdha karma
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
तत्प्रारब्धं
tatprārabdhaṃ
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
कर्म मुक्तः
karma muktaḥ
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
ज्ञानिः
jñāniḥ
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
पापात्मकं तद्गच्छति ।
pāpātmakaṃ tadgacchati |
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
ब्रह्मानन्दम्
brahmānandam
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.