Tattvabodha (adi Shankaracharya)

ॐ

தத்த்வபோத (ஆதி ஶங்கராசார்ய)

Shiva Adi Shankaracharya Tamil

த்யாநம்

வாஸுதேவேந்த்ரயோகீந்த்ரம் நத்வா ஜ்ஞாநப்ரதம் குரும் ।

முமுக்ஷூணாம் ஹிதார்தாய தத்த்வபோதோபிதீயதே ॥

ஸாதநசதுஷ்டயஸம்பந்நாதிகாரிணாம் மோக்ஷஸாதநபூதம்

தத்த்வவிவேகப்ரகாரம் வக்ஷ்யாமஃ ।

ஸாதநசதுஷ்டயம்

ஸாதநசதுஷ்டயம் கிம் ?

நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ ।

இஹாமுத்ரார்தபலபோகவிராகஃ ।

ஶமாதிஷட்கஸம்பத்திஃ ।

முமுக்ஷுத்வம் சேதி ।

நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ

நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ கஃ ?

நித்யவஸ்த்வேகம் ப்ரஹ்ம தத்வ்யதிரிக்தம் ஸர்வமநித்யம் ।

அயமேவ நித்யாநித்யவஸ்துவிவேகஃ ।

விராகஃ

விராகஃ கஃ ?

இஹஸ்வர்கபோகேஷு இச்சாராஹித்யம் ।

ஶமாதிஸாதநஸம்பத்திஃ

ஶமாதிஸாதநஸம்பத்திஃ கா ?

ஶமோ தம உபரமஸ்திதிக்ஷா ஶ்ரத்தா ஸமாதாநம் ச இதி ।ஶமஃ கஃ ?

மநோநிக்ரஹஃ ।

தமஃ கஃ ?

சக்ஷுராதிபாஹ்யேந்த்ரியநிக்ரஹஃ ।

உபரமஃ கஃ ?

ஸ்வதர்மாநுஷ்டாநமேவ ।

திதிக்ஷா கா ?

ஶீதோஷ்ணஸுகதுஃகாதிஸஹிஷ்ணுத்வம் ।

ஶ்ரத்தா கீத்ரு'ஶீ ?

குருவேதாந்தவாக்யாதிஷு விஶ்வாஸஃ ஶ்ரத்தா ।

ஸமாதாநம் கிம் ?

சித்தைகாக்ரதா ।

முமுக்ஷுத்வம்

முமுக்ஷுத்வம் கிம் ?

மோக்ஷோ மே பூயாத் இதி இச்சா ।

ஏதத் ஸாதநசதுஷ்டயம் ।

ததஸ்தத்த்வவிவேகஸ்யாதிகாரிணோ பவந்தி ।

தத்த்வவிவேகஃ

தத்த்வவிவேகஃ கஃ ?

ஆத்மா ஸத்யம் ததந்யத் ஸர்வம் மித்யேதி ।ஆத்மா கஃ ?

ஸ்தூலஸூக்ஷ்மகாரணஶரீராத்வ்யதிரிக்தஃ பஞ்சகோஶாதீதஃ ஸந்

அவஸ்தாத்ரயஸாக்ஷீ ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபஃ ஸந்

யஸ்திஷ்டதி ஸ ஆத்மா ।

ஶரீரத்ரயம் (ஸ்தூலஶரீரம்)

ஸ்தூலஶரீரம் கிம் ?

பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதைஃ க்ரு'தம் ஸத்கர்மஜந்யம்

ஸுகதுஃகாதிபோகாயதநம் ஶரீரம்

அஸ்தி ஜாயதே வர்ததே விபரிணமதே அபக்ஷீயதே விநஶ்யதீதி

ஷட்விகாரவதேதத்ஸ்தூலஶரீரம் ।

ஶரீரத்ரயம் (ஸூக்ஷ்மஶரீரம்)

ஸூக்ஷ்மஶரீரம் கிம் ?

அபஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதைஃ க்ரு'தம் ஸத்கர்மஜந்யம்

ஸுகதுஃகாதிபோகஸாதநம்

பஞ்சஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி பஞ்சப்ராணாதயஃ

மநஶ்சைகம் புத்திஶ்சைகா

ஏவம் ஸப்ததஶாகலாபிஃ ஸஹ யத்திஷ்டதி தத்ஸூக்ஷ்மஶரீரம் ।

ஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி

ஶ்ரோத்ரம் த்வக் சக்ஷுஃ ரஸநா க்ராணம் இதி பஞ்ச ஜ்ஞாநேந்த்ரியாணி ।

ஶ்ரோத்ரஸ்ய திக்தேவதா ।

த்வசோ வாயுஃ ।

சக்ஷுஷஃ ஸூர்யஃ ।

ரஸநாயா வருணஃ ।

க்ராணஸ்ய அஶ்விநௌ ।

இதி ஜ்ஞாநேந்த்ரியதேவதாஃ ।

ஶ்ரோத்ரஸ்ய விஷயஃ ஶப்தக்ரஹணம் ।

த்வசோ விஷயஃ ஸ்பர்ஶக்ரஹணம் ।

சக்ஷுஷோ விஷயஃ ரூபக்ரஹணம் ।

ரஸநாயா விஷயஃ ரஸக்ரஹணம் ।

க்ராணஸ்ய விஷயஃ கந்தக்ரஹணம் இதி ।

பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி

வாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தாநீதி பஞ்சகர்மேந்த்ரியாணி ।

வாசோ தேவதா வஹ்நிஃ ।

ஹஸ்தயோரிந்த்ரஃ ।

பாதயோர்விஷ்ணுஃ ।

பாயோர்ம்ரு'த்யுஃ ।

உபஸ்தஸ்ய ப்ரஜாபதிஃ ।

இதி கர்மேந்த்ரியதேவதாஃ ।

வாசோ விஷயஃ பாஷணம் ।

பாண்யோர்விஷயஃ வஸ்துக்ரஹணம் ।

பாதயோர்விஷயஃ கமநம் ।

பாயோர்விஷயஃ மலத்யாகஃ ।

உபஸ்தஸ்ய விஷயஃ ஆநந்த இதி ।

காரணஶரீரம்

காரணஶரீரம் கிம் ?

அநிர்வாச்யாநாத்யவித்யாரூபம் ஶரீரத்வயஸ்ய காரணமாத்ரம்

ஸத்ஸ்வரூபாऽஜ்ஞாநம் நிர்விகல்பகரூபம் யதஸ்தி தத்காரணஶரீரம் ।

அவஸ்தாத்ரயம்

அவஸ்தாத்ரயம் கிம் ?

ஜாக்ரத்ஸ்வப்நஸுஷுப்த்யவஸ்தாஃ ।

ஜாக்ரதவஸ்தா

ஜாக்ரதவஸ்தா கா ?

ஶ்ரோத்ராதிஜ்ஞாநேந்த்ரியைஃ ஶப்தாதிவிஷயைஶ்ச ஜ்ஞாயதே இதி யத்

ஸா ஜாக்ரதாவஸ்தா ।

ஸ்தூல ஶரீராபிமாநீ ஆத்மா விஶ்வ இத்யுச்யதே ।

ஸ்வப்நாவஸ்தா

ஸ்வப்நாவஸ்தா கேதி சேத் ?

ஜாக்ரதவஸ்தாயாம் யத்த்ரு'ஷ்டம் யத் ஶ்ருதம்

தஜ்ஜநிதவாஸநயா நித்ராஸமயே யஃ ப்ரபஞ்சஃ ப்ரதீயதே ஸா

ஸ்வப்நாவஸ்தா ।

ஸூக்ஷ்மஶரீராபிமாநீ ஆத்மா தைஜஸ இத்யுச்யதே ।

ஸுஷுப்த்யவஸ்தா

அதஃ ஸுஷுப்த்யவஸ்தா கா ?

அஹம் கிமபி ந ஜாநாமி ஸுகேந மயா நித்ராऽநுபூயத இதி

ஸுஷுப்த்யவஸ்தா ।

காரணஶரீராபிமாநீ ஆத்மா ப்ராஜ்ஞ இத்யுச்யதே ।

பஞ்ச கோஶாஃ

பஞ்ச கோஶாஃ கே ?

அந்நமயஃ ப்ராணமயஃ மநோமயஃ விஜ்ஞாநமயஃ ஆநந்தமயஶ்சேதி ।

அந்நமயகோஶஃ

அந்நமயஃ கஃ ?

அந்நரஸேநைவ பூத்வா அந்நரஸேநைவ வ்ரு'த்திம் ப்ராப்ய அந்நரூபப்ரு'திவ்யாம்

யத்விலீயதே ததந்நமயஃ கோஶஃ ஸ்தூலஶரீரம் ।

ப்ராணமயகோஶஃ

ப்ராணமயஃ கஃ ?

ப்ராணாத்யாஃ பஞ்சவாயவஃ வாகாதீந்த்ரியபஞ்சகம் ப்ராணமயஃ கோஶஃ ।

மநோமயகோஶஃ

மநோமயஃ கோஶஃ கஃ ?

மநஶ்ச ஜ்ஞாநேந்த்ரியபஞ்சகம் மிலித்வா யோ பவதி ஸ மநோமயஃ கோஶஃ ।

விஜ்ஞாநமயகோஶஃ

விஜ்ஞாநமயஃ கஃ ?

புத்திஜ்ஞாநேந்த்ரியபஞ்சகம் மிலித்வா யோ பவதி ஸ விஜ்ஞாநமயஃ கோஶஃ

ஆநந்தமயகோஶஃ

ஆநந்தமயஃ கஃ ?

ஏவமேவ காரணஶரீரபூதாவித்யாஸ்தமலிநஸத்த்வம்

ப்ரியாதிவ்ரு'த்திஸஹிதம் ஸத் ஆநந்தமயஃ கோஶஃ ।

ஏதத்கோஶபஞ்சகம் ।

பஞ்சகோஶாதீத

மதீயம் ஶரீரம் மதீயாஃ ப்ராணாஃ மதீயம் மநஶ்ச

மதீயா புத்திர்மதீயம் அஜ்ஞாநமிதி ஸ்வேநைவ ஜ்ஞாயதே

தத்யதா மதீயத்வேந ஜ்ஞாதம் கடககுண்டல க்ரு'ஹாதிகம்

ஸ்வஸ்மாத்பிந்நம் ததா பஞ்சகோஶாதிகம் ஸ்வஸ்மாத்பிந்நம்

மதீயத்வேந ஜ்ஞாதமாத்மா ந பவதி ॥

ஆத்மந்

ஆத்மா தர்ஹி கஃ ?

ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபஃ ।

ஸத்கிம் ?

காலத்ரயேऽபி திஷ்டதீதி ஸத் ।

சித்கிம் ?

ஜ்ஞாநஸ்வரூபஃ ।

ஆநந்தஃ கஃ ?

ஸுகஸ்வரூபஃ ।

ஏவம் ஸச்சிதாநந்தஸ்வரூபம் ஸ்வாத்மாநம் விஜாநீயாத் ।

ஜகத்

அத சதுர்விம்ஶதிதத்த்வோத்பத்திப்ரகாரம் வக்ஷ்யாமஃ ।

மாயா

ப்ரஹ்மாஶ்ரயா ஸத்த்வரஜஸ்தமோகுணாத்மிகா மாயா அஸ்தி ।

பஞ்சபூதாஃ

ததஃ ஆகாஶஃ ஸம்பூதஃ ।

ஆகாஶாத் வாயுஃ ।

வாயோஸ்தேஜஃ ।

தேஜஸ ஆபஃ ।

அப்தயஃ ப்ரு'திவீ ।

ஸத்த்வகுணஃ

ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் மத்யே

ஆகாஶஸ்ய ஸாத்விகாம்ஶாத் ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

வாயோஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் த்வகிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

அக்நேஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் சக்ஷுரிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

ஜலஸ்ய ஸாத்விகாம்ஶாத் ரஸநேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

ப்ரு'திவ்யாஃ ஸாத்விகாம்ஶாத் க்ராணேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

அந்தஃகரண

ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் ஸமஷ்டிஸாத்விகாம்ஶாத்

மநோபுத்த்யஹங்கார சித்தாந்தஃகரணாநி ஸம்பூதாநி ।

ஸங்கல்பவிகல்பாத்மகம் மநஃ ।

நிஶ்சயாத்மிகா புத்திஃ ।

அஹங்கர்தா அஹங்காரஃ ।

சிந்தநகர்த்ரு' சித்தம் ।

மநஸோ தேவதா சந்த்ரமாஃ ।

புத்தே ப்ரஹ்மா ।

அஹங்காரஸ்ய ருத்ரஃ ।

சித்தஸ்ய வாஸுதேவஃ ।

ரஜோகுணஃ

ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் மத்யே

ஆகாஶஸ்ய ராஜஸாம்ஶாத் வாகிந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

வாயோஃ ராஜஸாம்ஶாத் பாணீந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

வந்ஹேஃ ராஜஸாம்ஶாத் பாதேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

ஜலஸ்ய ராஜஸாம்ஶாத் உபஸ்தேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

ப்ரு'திவ்யா ராஜஸாம்ஶாத் குதேந்த்ரியம் ஸம்பூதம் ।

ஏதேஷாம் ஸமஷ்டிராஜஸாம்ஶாத் பஞ்சப்ராணாஃ ஸம்பூதாஃ ।

தமோகுணஃ

ஏதேஷாம் பஞ்சதத்த்வாநாம் தாமஸாம்ஶாத்

பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சதத்த்வாநி பவந்தி ।

பஞ்சீகரணம் கதம் இதி சேத் ।

ஏதேஷாம் பஞ்சமஹாபூதாநாம் தாமஸாம்ஶஸ்வரூபம்

ஏகமேகம் பூதம் த்விதா விபஜ்ய ஏகமேகமர்தம் ப்ரு'தக்

தூஷ்ணீம் வ்யவஸ்தாப்ய அபரமபரமர்தம் சதுர்தாம் விபஜ்ய

ஸ்வார்தமந்யேஷு அர்தேஷு ஸ்வபாகசதுஷ்டயஸம்யோஜநம் கார்யம் ।

ததா பஞ்சீகரணம் பவதி ।

ஏதேப்யஃ பஞ்சீக்ரு'தபஞ்சமஹாபூதேப்யஃ ஸ்தூலஶரீரம் பவதி ।

ஏவம் பிண்டப்ரஹ்மாண்டயோரைக்யம் ஸம்பூதம் ।

ஜீவஃ, ஈஶ்வரஃ ச

ஸ்தூலஶரீராபிமாநி ஜீவநாமகம் ப்ரஹ்மப்ரதிபிம்பம் பவதி ।

ஸ ஏவ ஜீவஃ ப்ரக்ரு'த்யா ஸ்வஸ்மாத் ஈஶ்வரம் பிந்நத்வேந ஜாநாதி ।

அவித்யோபாதிஃ ஸந் ஆத்மா ஜீவ இத்யுச்யதே ।

மாயோபாதிஃ ஸந் ஈஶ்வர இத்யுச்யதே ।

ஏவம் உபாதிபேதாத் ஜீவேஶ்வரபேதத்ரு'ஷ்டிஃ யாவத்பர்யந்தம் திஷ்டதி

தாவத்பர்யந்தம் ஜந்மமரணாதிரூபஸம்ஸாரோ ந நிவர்ததே ।

தஸ்மாத்காரணாந்ந ஜீவேஶ்வரயோர்பேதபுத்திஃ ஸ்வீகார்யா ।

தத் த்வம் அஸி

நநு ஸாஹங்காரஸ்ய கிஞ்சிஜ்ஜ்ஞஸ்ய ஜீவஸ்ய நிரஹங்காரஸ்ய ஸர்வஜ்ஞஸ்ய

ஈஶ்வரஸ்ய தத்த்வமஸீதி மஹாவாக்யாத் கதமபேதபுத்திஃ ஸ்யாதுபயோஃ

விருத்ததர்மாக்ராந்தத்வாத் ।

இதி சேந்ந । ஸ்தூலஸூக்ஷ்மஶரீராபிமாநீ த்வம்பதவாச்யார்தஃ ।

உபாதிவிநிர்முக்தம் ஸமாதிதஶாஸம்பந்நம் ஶுத்தம் சைதந்யம்

த்வம்பதலக்ஷ்யார்தஃ ।

ஏவம் ஸர்வஜ்ஞத்வாதிவிஶிஷ்ட ஈஶ்வரஃ தத்பதவாச்யார்தஃ ।

உபாதிஶூந்யம் ஶுத்தசைதந்யம் தத்பதலக்ஷ்யார்தஃ ।

ஏவம் ச ஜீவேஶ்வரயோ சைதந்யரூபேணாऽபேதே பாதகாபாவஃ ।

ஜீவந்முக்தஃ

ஏவம் ச வேதாந்தவாக்யைஃ ஸத்குரூபதேஶேந ச ஸர்வேஷ்வபி

பூதேஷு யேஷாம்

ப்ரஹ்மபுத்திருத்பந்நா தே ஜீவந்முக்தாஃ இத்யர்தஃ ।நநு ஜீவந்முக்தஃ கஃ ?

யதா தேஹோऽஹம் புருஷோऽஹம் ப்ராஹ்மணோऽஹம் ஶூத்ரோऽஹமஸ்மீதி

த்ரு'டநிஶ்சயஸ்ததா நாஹம் ப்ராஹ்மணஃ ந ஶூத்ரஃ ந புருஷஃ

கிந்து அஸங்கஃ ஸச்சிதாநந்த ஸ்வரூபஃ ப்ரகாஶரூபஃ ஸர்வாந்தர்யாமீ

சிதாகாஶரூபோऽஸ்மீதி த்ரு'டநிஶ்சய

ரூபோऽபரோக்ஷஜ்ஞாநவாந் ஜீவந்முக்தஃ ॥ப்ரஹ்மைவாஹமஸ்மீத்யபரோக்ஷஜ்ஞாநேந நிகிலகர்மபந்தவிநிர்முக்தஃ

ஸ்யாத் ।

கர்மாணி

கர்மாணி கதிவிதாநி ஸந்தீதி சேத்

ஆகாமிஸஞ்சிதப்ராரப்தபேதேந த்ரிவிதாநி ஸந்தி ।

ஆகாமி கர்ம

ஜ்ஞாநோத்பத்த்யநந்தரம் ஜ்ஞாநிதேஹக்ரு'தம் புண்யபாபரூபம் கர்ம

யதஸ்தி ததாகாமீத்யபிதீயதே ।

ஸஞ்சித கர்ம

ஸஞ்சிதம் கர்ம கிம் ?

அநந்தகோடிஜந்மநாம் பீஜபூதம் ஸத் யத்கர்மஜாதம் பூர்வார்ஜிதம்

திஷ்டதி தத் ஸஞ்சிதம் ஜ்ஞேயம் ।

ப்ராரப்த கர்ம

ப்ராரப்தம் கர்ம கிமிதி சேத் ।

இதம் ஶரீரமுத்பாத்ய இஹ லோகே ஏவம் ஸுகதுஃகாதிப்ரதம் யத்கர்ம

தத்ப்ராரப்தம்

போகேந நஷ்டம் பவதி ப்ராரப்தகர்மணாம் போகாதேவ க்ஷய இதி ।

கர்ம முக்தஃ

ஸஞ்சிதம் கர்ம ப்ரஹ்மைவாஹமிதி நிஶ்சயாத்மகஜ்ஞாநேந நஶ்யதி ।ஆகாமி கர்ம அபி ஜ்ஞாநேந நஶ்யதி கிஞ்ச ஆகாமி கர்மணாம்

நலிநீதலகதஜலவத் ஜ்ஞாநிநாம் ஸம்பந்தோ நாஸ்தி ।

ஜ்ஞாநிஃ

கிஞ்ச யே ஜ்ஞாநிநம் ஸ்துவந்தி பஜந்தி அர்சயந்தி தாந்ப்ரதி

ஜ்ஞாநிக்ரு'தம் ஆகாமி புண்யம் கச்சதி ।

யே ஜ்ஞாநிநம் நிந்தந்தி த்விஷந்தி துஃகப்ரதாநம் குர்வந்தி தாந்ப்ரதி

ஜ்ஞாநிக்ரு'தம் ஸர்வமாகாமி க்ரியமாணம் யதவாச்யம் கர்ம

பாபாத்மகம் தத்கச்சதி ।

ஸுஹ்ரு'தஃ புண்யக்ரு'தம் துர்ஹ்ரு'தஃ பாபக்ரு'த்யம் க்ரு'ஹ்ணந்தி ।

ப்ரஹ்மாநந்தம்

ததா சாத்மவித்ஸம்ஸாரம் தீர்த்வா ப்ரஹ்மாநந்தமிஹைவ ப்ராப்நோதி ।

தரதி ஶோகமாத்மவித் இதி ஶ்ருதேஃ ।

தநும் த்யஜது வா காஶ்யாம் ஶ்வபசஸ்ய க்ரு'ஹேऽத வா ।

ஜ்ஞாநஸம்ப்ராப்திஸமயே முக்தாऽஸௌ விகதாஶயஃ । இதி ஸ்ம்ரு'தேஶ்ச ।இதி ஶ்ரீஶங்கரபகவத்பாதாசார்யப்ரணீதஃ தத்த்வபோதப்ரகரணம் ஸமாப்தம் ।

Roman (IAST) Transliteration

dhyānaṃ

vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |

mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||

sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ

tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

sādhanacatuṣṭayam

sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?

nityānityavastuvivekaḥ |

ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |

śamādiṣaṭkasampattiḥ |

mumukṣutvaṃ ceti |

nityānityavastuvivekaḥ

nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?

nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |

ayameva nityānityavastuvivekaḥ |

virāgaḥ

virāgaḥ kaḥ ?

ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |

śamādisādhanasampattiḥ

śamādisādhanasampattiḥ kā ?

śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?

manonigrahaḥ |

damaḥ kaḥ ?

cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |

uparamaḥ kaḥ ?

svadharmānuṣṭhānameva |

titikṣā kā ?

śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |

śraddhā kīdṛśī ?

guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |

samādhānaṃ kim ?

cittaikāgratā |

mumukṣutvaṃ

mumukṣutvaṃ kim ?

mokṣo me bhūyād iti icchā |

etat sādhanacatuṣṭayam |

tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |

tattvavivekaḥ

tattvavivekaḥ kaḥ ?

ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?

sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san

avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san

yastiṣṭhati sa ātmā |

śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)

sthūlaśarīraṃ kim ?

pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram

asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti

ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |

śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)

sūkṣmaśarīraṃ kim ?

apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ

pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ

manaścaikaṃ buddhiścaikā

evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |

jñānendriyāṇi

śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |

śrotrasya digdevatā |

tvaco vāyuḥ |

cakṣuṣaḥ sūryaḥ |

rasanāyā varuṇaḥ |

ghrāṇasya aśvinau |

iti jñānendriyadevatāḥ |

śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |

tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |

cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |

rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |

ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |

pañcakarmendriyāṇi

vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |

vāco devatā vahniḥ |

hastayorindraḥ |

pādayorviṣṇuḥ |

pāyormṛtyuḥ |

upasthasya prajāpatiḥ |

iti karmendriyadevatāḥ |

vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |

pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |

pādayorviṣayaḥ gamanam |

pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |

upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |

kāraṇaśarīram

kāraṇaśarīraṃ kim ?

anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ

satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |

avasthātrayam

avasthātrayaṃ kim ?

jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |

jāgradavasthā

jāgradavasthā kā ?

śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat

sā jāgradāvasthā |

sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |

svapnāvasthā

svapnāvasthā keti cet ?

jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam

tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā

svapnāvasthā |

sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |

suṣuptyavasthā

ataḥ suṣuptyavasthā kā ?

ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti

suṣuptyavasthā |

kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |

pañca kośāḥ

pañca kośāḥ ke ?

annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |

annamayakośaḥ

annamayaḥ kaḥ ?

annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ

yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |

prāṇamayakośaḥ

prāṇamayaḥ kaḥ ?

prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |

manomayakośaḥ

manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?

manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |

vijñānamayakośaḥ

vijñānamayaḥ kaḥ ?

buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ

ānandamayakośaḥ

ānandamayaḥ kaḥ ?

evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ

priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |

etatkośapañcakam |

pañcakośātīta

madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca

madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate

tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ

svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam

madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||

ātman

ātmā tarhi kaḥ ?

saccidānandasvarūpaḥ |

satkim ?

kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |

citkim ?

jñānasvarūpaḥ |

ānandaḥ kaḥ ?

sukhasvarūpaḥ |

evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |

jagat

atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

māyā

brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |

pañcabhūtāḥ

tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |

ākāśād vāyuḥ |

vāyostejaḥ |

tejasa āpaḥ |

abhdhayaḥ pṛthivī |

sattvaguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |

agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |

jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |

antaḥkaraṇa

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt

manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |

saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |

niścayātmikā buddhiḥ |

ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |

cintanakartṛ cittam |

manaso devatā candramāḥ |

buddhe brahmā |

ahaṅkārasya rudraḥ |

cittasya vāsudevaḥ |

rajoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |

vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |

jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |

eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |

tamoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt

pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |

pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |

eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam

ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak

tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya

svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |

tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |

etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |

evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |

jīvaḥ, īśvaraḥ ca

sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |

sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |

avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |

māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |

evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati

tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |

tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |

tat tvaṃ asi

nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya

īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ

viruddhadharmākrāntatvāt |

iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |

upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ

tvampadalakṣyārthaḥ |

evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |

upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |

evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |

jīvanmuktaḥ

evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi

bhūteṣu yeṣāṃ

brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?

yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti

dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ

kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī

cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya

rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ

syāt |

karmāṇi

karmāṇi katividhāni santīti cet

āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |

āgāmi karma

jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma

yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |

sañcita karma

sañcitaṃ karma kim ?

anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ

tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |

prārabdha karma

prārabdhaṃ karma kimiti cet |

idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma

tatprārabdhaṃ

bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |

karma muktaḥ

sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ

nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |

jñāniḥ

kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati

jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |

ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati

jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma

pāpātmakaṃ tadgacchati |

suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |

brahmānandam

tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |

tarati śokamātmavit iti śruteḥ |

tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |

jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |