അഥ തൃതീയോഽധ്യായഃ ।
പരസ്യ വിഷ്ണോഃ ഈശസ്യ മായിനാമ അപി മോഹിനീമ് ।
മായാം വേദിതും ഇച്ഛാമഃ ഭഗവന്തഃ ബ്രുവന്തു നഃ ॥ 1॥
ന അനുതൃപ്യേ ജുഷന് യുഷ്മത് വചഃ ഹരികഥാ അമൃതമ് ।
സംസാരതാപനിഃതപ്തഃ മര്ത്യഃ തത് താപ ഭേഷജമ് ॥ 2॥
അന്തരിക്ഷഃ ഉവാച ।
ഏഭിഃ ഭൂതാനി ഭൂതാത്മാ മഹാഭൂതൈഃ മഹാഭുജ ।
സസര്ജോത് ച അവചാനി ആദ്യഃ സ്വമാത്രപ്രസിദ്ധയേ ॥ 3॥
ഏവം സൃഷ്ടാനി ഭൂതാനി പ്രവിഷ്ടഃ പഞ്ചധാതുഭിഃ ।
ഏകധാ ദശധാ ആത്മാനം വിഭജന് ജുഷതേ ഗുണാന് ॥ 4॥
ഗുണൈഃ ഗുണാന് സഃ ഭുഞ്ജാനഃ ആത്മപ്രദ്യോദിതൈഃ പ്രഭുഃ ।
മന്യമാനഃ ഇദം സൃഷ്ടം ആത്മാനം ഇഹ സജ്ജതേ ॥ 5॥
കര്മാണി കര്മഭിഃ കുര്വന് സനിമിത്താനി ദേഹഭൃത് ।
തത് തത് കര്മഫലം ഗൃഹ്ണന് ഭ്രമതി ഇഹ സുഖൈതരമ് ॥ 6॥
ഇത്ഥം കര്മഗതീഃ ഗച്ഛന് ബഹ്വഭദ്രവഹാഃ പുമാന് ।
ആഭൂതസമ്പ്ലവാത് സര്ഗപ്രലയൌ അശ്നുതേ അവശഃ ॥ 7॥
ധാതു ഉപപ്ലവഃ ആസന്നേ വ്യക്തം ദ്രവ്യഗുണാത്മകമ് ।
അനാദിനിധനഃ കാലഃ ഹി അവ്യക്തായ അപകര്ഷതി ॥ 8॥
ശതവര്ഷാഃ ഹി അനാവൃഷ്ടിഃ ഭവിഷ്യതി ഉല്ബണാ ഭുവി ।
തത് കാല ഉപചിത ഉഷ്ണ അര്കഃ ലോകാന് ത്രീന് പ്രതപിഷ്യതി ॥9॥
പാതാലതലം ആരഭ്യ സങ്കര്ഷണമുഖ അനലഃ ।
ദഹന് ഊര്ധ്വശിഖഃ വിഷ്വക് വര്ധതേ വായുനാ ഈരിതഃ ॥ 10॥
സാംവര്തകഃ മേഘഗണഃ വര്ഷതി സ്മ ശതം സമാഃ ।
ധാരാഭിഃ ഹസ്തിഹസ്താഭിഃ ലീയതേ സലിലേ വിരാട് ॥ 11॥
തതഃ വിരാജം ഉത്സൃജ്യ വൈരാജഃ പുരുഷഃ നൃപ ।
അവ്യക്തം വിശതേ സൂക്ഷ്മം നിരിന്ധനഃ ഇവ അനലഃ ॥ 12॥
വായുനാ ഹൃതഗന്ധാ ഭൂഃ സലിലത്വായ കല്പതേ ।
സലിലം തത് ധൃതരസം ജ്യോതിഷ്ട്വായ ഉപകല്പതേ ॥ 13॥
ഹൃതരൂപം തു തമസാ വായൌ ജ്യോതിഃ പ്രലീയതേ ।
ഹൃതസ്പര്ശഃ അവകാശേന വായുഃ നഭസി ലീയതേ ।
കാലാത്മനാ ഹൃതഗുണം നവഃ ആത്മനി ലീയതേ ॥ 14॥
ഇന്ദ്രിയാണി മനഃ ബുദ്ധിഃ സഹ വൈകാരികൈഃ നൃപ ।
പ്രവിശന്തി ഹി അഹങ്കാരം സ്വഗുണൈഃ അഹം ആത്മനി ॥ 15॥
ഏഷാ മായാ ഭഗവതഃ സര്ഗസ്ഥിതി അന്തകാരിണീ ।
ത്രിവര്ണാ വര്ണിതാ അസ്മാഭിഃ കിം ഭൂയഃ ശ്രോതും ഇച്ഛസി ॥ 16॥
രാജാ ഉവാച ।
യഥാ ഏതാം ഐശ്വരീം മായാം ദുസ്തരാം അകൃതാത്മഭിഃ ।
തരന്തി അഞ്ജഃ സ്ഥൂലധിയഃ മഹര്ഷഃ ഇദം ഉച്യതാമ് ॥ 17॥
പ്രബുദ്ധഃ ഉവാച ।
കര്മാണി ആരഭമാണാനാം ദുഃഖഹത്യൈ സുഖായ ച ।
പശ്യേത് പാകവിപര്യാസം മിഥുനീചാരിണാം നൃണാമ് ॥ 18॥
നിത്യാര്തിദേന വിത്തേന ദുര്ലഭേന ആത്മമൃത്യുനാ ।
ഗൃഹ അപത്യാപ്തപശുഭിഃ കാ പ്രീതിഃ സാധിതൈഃ ചലൈഃ ॥
19॥
ഏവം ലോകം പരം വിദ്യാത് നശ്വരം കര്മനിര്മിതമ് ।
സതുല്യ അതിശയ ധ്വംസം യഥാ മണ്ഡലവര്തിനാമ് ॥ 20॥
തസ്മാത് ഗുരും പ്രപദ്യേത ജിജ്ഞാസുഃ ശ്രേയഃ ഉത്തമമ് ।
ശാബ്ദേ പരേ ച നിഷ്ണാതം ബ്രഹ്മണി ഉപശമാശ്രയമ് ॥ 21॥
തത്ര ഭാഗവതാന് ധര്മാന് ശിക്ഷേത് ഗുരുആത്മദൈവതഃ ।
അമായയാ അനുവൃത്യാ യൈഃ തുഷ്യേത് ആത്മാ ആത്മദഃ ഹരിഃ ॥ 22॥
സര്വതഃ മനസഃ അസങ്ഗം ആദൌ സങ്ഗം ച സാധുഷു ।
ദയാം മൈത്രീം പ്രശ്രയം ച ഭൂതേഷു അദ്ധാ യഥാ ഉചിതമ് ॥ 23॥
ശൌചം തപഃ തിതിക്ഷാം ച മൌനം സ്വാധ്യായം ആര്ജവമ് ।
ബ്രഹ്മചര്യം അഹിംസാം ച സമത്വം ദ്വന്ദ്വസഞ്ജ്ഞയോഃ ॥ 24॥
സര്വത്ര ആത്മേശ്വര അന്വീക്ഷാം കൈവല്യം അനികേതതാമ് ।
വിവിക്തചീരവസനം സന്തോഷം യേന കേനചിത് ॥ 25॥
ശ്രദ്ധാം ഭാഗവതേ ശാസ്ത്രേ അനിന്ദാം അന്യത്ര ച അപി ഹി ।
മനോവാക് കര്മദണ്ഡം ച സത്യം ശമദമൌ അപി ॥ 26॥
ശ്രവണം കീര്തനം ധ്യാനം ഹരേഃ അദ്ഭുതകര്മണഃ ।
ജന്മകര്മഗുണാനാം ച തദര്ഥേ അഖിലചേഷ്ടിതമ് ॥ 27॥
ഇഷ്ടം ദത്തം തപഃ ജപ്തം വൃത്തം യത് ച ആത്മനഃ പ്രിയമ് ।
ദാരാന് സുതാന് ഗൃഹാന് പ്രാണാന് യത് പരസ്മൈ നിവേദനമ് ॥ 28॥
ഏവം കൃഷ്ണാത്മനാഥേഷു മനുഷ്യേഷു ച സൌഹൃദമ് ।
പരിചര്യാം ച ഉഭയത്ര മഹത്സു നൃഷു സാധുഷു ॥ 29॥
പരസ്പര അനുകഥനം പാവനം ഭഗവത് യശഃ ।
മിഥഃ രതിഃ മിഥഃ തുഷ്ടിഃ നിവൃത്തിഃ മിഥഃ ആത്മനഃ ॥ 30॥
സ്മരന്തഃ സ്മാരയന്തഃ ച മിഥഃ അഘൌഘഹരം ഹരിമ് ।
ഭക്ത്യാ സഞ്ജാതയാ ഭക്ത്യാ ബിഭ്രതി ഉത്പുലകാം തനുമ് ॥ 31॥
ക്വചിത് രുദന്തി അച്യുതചിന്തയാ ക്വചിത്
ഹസന്തി നന്ദന്തി വദന്തി അലൌകികാഃ ।
നൃത്യന്തി ഗായന്തി അനുശീലയന്തി
അജം ഭവന്തി തൂഷ്ണീം പരം ഏത്യ നിര്വൃതാഃ ॥ 32॥
ഇതി ഭാഗവതാന് ധര്മാന് ശിക്ഷന് ഭക്ത്യാ തദുത്ഥയാ ।
നാരായണപരഃ മായം അഞ്ജഃ തരതി ദുസ്തരാമ് ॥ 33॥
രാജാ ഉവാച ।
നാരായണ അഭിധാനസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമാത്മനഃ ।
നിഷ്ഠാം അര്ഹഥ നഃ വക്തും യൂയം ഹി ബ്രഹ്മവിത്തമാഃ ॥ 34॥
പിപ്പലായനഃ ഉവാച ।
സ്ഥിതി ഉദ്ഭവപ്രലയഹേതുഃ അഹേതുഃ അസ്യ
യത് സ്വപ്നജാഗരസുഷുപ്തിഷു സത് ബഹിഃ ച ।
ദേഹ ഇന്ദ്രിയാസുഹൃദയാനി ചരന്തി യേന
സഞ്ജീവിതാനി തത് അവേഹി പരം നരേന്ദ്ര ॥ 35॥
ന ഏതത് മനഃ വിശതി വാഗുത ചക്ഷുഃ ആത്മാ
പ്രാണേന്ദ്രിയാണി ച യഥാ അനലം അര്ചിഷഃ സ്വാഃ ।
ശബ്ദഃ അപി ബോധകനിഷേധതയാ ആത്മമൂലമ്
അര്ഥ ഉക്തം ആഹ യദൃതേ ന നിഷേധസിദ്ധിഃ ॥ 36॥
സത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ത്രിവൃദേകം ആദൌ
സൂത്രം മഹാന് അഹം ഇതി പ്രവദന്തി ജീവമ് ।
ജ്ഞാനക്രിയാ അര്ഥഫലരൂപതയോഃ ഉശക്തി
ബ്രഹ്മ ഏവ ഭാതി സത് അസത് ച തയോഃ പരം യത് ॥ 37॥
ന ആത്മാ ജജാന ന മരിഷ്യതി ന ഏധതേ അസൌ
ന ക്ഷീയതേ സവനവിത് വ്യഭിചാരിണാം ഹി ।
സര്വത്ര ശസ്വദനപായി ഉപലബ്ധിമാത്രം
പ്രാണഃ യഥാ ഇന്ദ്രിയവലേന വികല്പിതം സത് ॥ 38॥
അണ്ഡേഷു പേശിഷു തരുഷു അവിനിശ്ചിതേഷു
പ്രാണഃ ഹി ജീവം ഉപധാവതി തത്ര തത്ര ।
സന്നേ യത് ഇന്ദ്രിയഗണേ അഹമി ച പ്രസുപ്തേ
കൂടസ്ഥഃ ആശയമൃതേ തത് അനുസ്മൃതിഃ നഃ ॥ 39॥
യഃ ഹി അബ്ജ നാഭ ചരണ ഏഷണയോഃ ഉഭക്ത്യാ
ചേതോമലാനി വിധമേത് ഗുണകര്മജാനി ।
തസ്മിന് വിശുദ്ധഃ ഉപലഭ്യതഃ ആത്മതത്ത്വമ്
സാക്ഷാത് യഥാ അമലദൃശഃ സവിതൃപ്രകാശഃ ॥ 40॥
കര്മയോഗം വദത നഃ പുരുഷഃ യേന സംസ്കൃതഃ ।
വിധൂയ ഇഹ ആശു കര്മാണി നൈഷ്കര്മ്യം വിന്ദതേ പരമ് ॥ 41॥
ഏവം പ്രശ്നം ഋഷിന് പൂര്വം അപൃച്ഛം പിതുഃ അന്തികേ ।
ന അബ്രുവന് ബ്രഹ്മണഃ പുത്രാഃ തത്ര കാരണം ഉച്യതാമ് ॥ 42॥
ആവിര്ഹോത്രഃ ഉവാച ।
കര്മ അകര്മവികര്മ ഇതി വേദവാദഃ ന ലൌകികഃ ।
വേദസ്യ ച ഈശ്വരാത്മത്വാത് തത്ര മുഹ്യന്തി സൂരയഃ ॥ 43॥
പരോക്ഷവാദഃ വേദഃ അയം ബാലാനാം അനുശാസനമ് ।
കര്മമോക്ഷായ കര്മാണി വിധത്തേ ഹി അഗദം യഥാ ॥ 44॥
ന ആചരേത് യഃ തു വേദ ഉക്തം സ്വയം അജ്ഞഃ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।
വികര്മണാ ഹി അധര്മേണ മൃത്യോഃ മൃത്യും ഉപൈതി സഃ ॥ 45॥
വേദ ഉക്തം ഏവ കുര്വാണഃ നിഃസങ്ഗഃ അര്പിതം ഈശ്വരേ ।
നൈഷ്കര്മ്യാം ലഭതേ സിദ്ധിം രോചനാര്ഥാ ഫലശ്രുതിഃ ॥ 46॥
യഃ ആശു ഹൃദയഗ്രന്ഥിം നിര്ജിഹീഷുഃ പരാത്മനഃ ।
വിധിനാ ഉപചരേത് ദേവം തന്ത്ര ഉക്തേന ച കേശവമ് ॥ 47॥
ലബ്ധ അനുഗ്രഹഃ ആചാര്യാത് തേന സന്ദര്ശിതാഗമഃ ।
മഹാപുരുഷം അഭ്യര്ചേത് മൂര്ത്യാ അഭിമതയാ ആത്മനഃ ॥ 48॥
ശുചിഃ സമ്മുഖം ആസീനഃ പ്രാണസംയമനാദിഭിഃ ।
പിണ്ഡം വിശോധ്യ സന്ന്യാസകൃതരക്ഷഃ അര്ചയേത് ഹരിമ് ॥ 49॥
അര്ചാദൌ ഹൃദയേ ച അപി യഥാലബ്ധ ഉപചാരകൈഃ ।
ദ്രവ്യക്ഷിതിആത്മലിങ്ഗാനി നിഷ്പാദ്യ പ്രോക്ഷ്യ ച ആസനമ് ॥ 50॥
പാദ്യാദീന് ഉപകല്പ്യാ അഥ സന്നിധാപ്യ സമാഹിതഃ ।
ഹൃത് ആദിഭിഃ കൃതന്യാസഃ മൂലമന്ത്രേണ ച അര്ചയേത് ॥ 51॥
സാങ്ഗോപാങ്ഗാം സപാര്ഷദാം താം താം മൂര്തിം സ്വമന്ത്രതഃ ।
പാദ്യ അര്ഘ്യാചമനീയാദ്യൈഃ സ്നാനവാസഃവിഭൂഷണൈഃ ॥ 52॥
ഗന്ധമാല്യാക്ഷതസ്രഗ്ഭിഃ ധൂപദീപഹാരകൈഃ ।
സാങ്ഗം സമ്പൂജ്യ വിധിവത് സ്തവൈഃ സ്തുത്വാ നമേത് ഹരിമ് ॥ 53॥
ആത്മാം തന്മയം ധ്യായന് മൂര്തിം സമ്പൂജയേത് ഹരേഃ ।
ശേഷാം ആധായ ശിരസി സ്വധാമ്നി ഉദ്വാസ്യ സത്കൃതമ് ॥ 54॥
ഏവം അഗ്നി അര്കതോയാദൌ അതിഥൌ ഹൃദയേ ച യഃ ।
യജതി ഈശ്വരം ആത്മാനം അചിരാത് മുച്യതേ ഹി സഃ ॥ 55॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ നിമിജായന്തസംവാദേ
മായാകര്മബ്രഹ്മനിരൂപണം തൃതീയോഽധ്യായഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
परस्य विष्णोः ईशस्य मायिनाम अपि मोहिनीम् ।
मायां वेदितुं इच्छामः भगवन्तः ब्रुवन्तु नः ॥ 1॥
न अनुतृप्ये जुषन् युष्मत् वचः हरिकथा अमृतम् ।
संसारतापनिःतप्तः मर्त्यः तत् ताप भेषजम् ॥ 2॥
अन्तरिक्षः उवाच ।
एभिः भूतानि भूतात्मा महाभूतैः महाभुज ।
ससर्जोत् च अवचानि आद्यः स्वमात्रप्रसिद्धये ॥ 3॥
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।
एकधा दशधा आत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥ 4॥
गुणैः गुणान् सः भुञ्जानः आत्मप्रद्योदितैः प्रभुः ।
मन्यमानः इदं सृष्टं आत्मानं इह सज्जते ॥ 5॥
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।
तत् तत् कर्मफलं गृह्णन् भ्रमति इह सुखैतरम् ॥ 6॥
इत्थं कर्मगतीः गच्छन् बह्वभद्रवहाः पुमान् ।
आभूतसम्प्लवात् सर्गप्रलयौ अश्नुते अवशः ॥ 7॥
धातु उपप्लवः आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।
अनादिनिधनः कालः हि अव्यक्ताय अपकर्षति ॥ 8॥
शतवर्षाः हि अनावृष्टिः भविष्यति उल्बणा भुवि ।
तत् काल उपचित उष्ण अर्कः लोकान् त्रीन् प्रतपिष्यति ॥9॥
पातालतलं आरभ्य सङ्कर्षणमुख अनलः ।
दहन् ऊर्ध्वशिखः विष्वक् वर्धते वायुना ईरितः ॥ 10॥
सांवर्तकः मेघगणः वर्षति स्म शतं समाः ।
धाराभिः हस्तिहस्ताभिः लीयते सलिले विराट् ॥ 11॥
ततः विराजं उत्सृज्य वैराजः पुरुषः नृप ।
अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धनः इव अनलः ॥ 12॥
वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलं तत् धृतरसं ज्योतिष्ट्वाय उपकल्पते ॥ 13॥
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृतस्पर्शः अवकाशेन वायुः नभसि लीयते ।
कालात्मना हृतगुणं नवः आत्मनि लीयते ॥ 14॥
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः सह वैकारिकैः नृप ।
प्रविशन्ति हि अहङ्कारं स्वगुणैः अहं आत्मनि ॥ 15॥
एषा माया भगवतः सर्गस्थिति अन्तकारिणी ।
त्रिवर्णा वर्णिता अस्माभिः किं भूयः श्रोतुं इच्छसि ॥ 16॥
राजा उवाच ।
यथा एतां ऐश्वरीं मायां दुस्तरां अकृतात्मभिः ।
तरन्ति अञ्जः स्थूलधियः महर्षः इदं उच्यताम् ॥ 17॥
प्रबुद्धः उवाच ।
कर्माणि आरभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।
पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ 18॥
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेन आत्ममृत्युना ।
गृह अपत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैः चलैः ॥
19॥
एवं लोकं परं विद्यात् नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।
सतुल्य अतिशय ध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ 20॥
तस्मात् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेयः उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मणि उपशमाश्रयम् ॥ 21॥
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेत् गुरुआत्मदैवतः ।
अमायया अनुवृत्या यैः तुष्येत् आत्मा आत्मदः हरिः ॥ 22॥
सर्वतः मनसः असङ्गं आदौ सङ्गं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेषु अद्धा यथा उचितम् ॥ 23॥
शौचं तपः तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायं आर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यं अहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसञ्ज्ञयोः ॥ 24॥
सर्वत्र आत्मेश्वर अन्वीक्षां कैवल्यं अनिकेतताम् ।
विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ 25॥
श्रद्धां भागवते शास्त्रे अनिन्दां अन्यत्र च अपि हि ।
मनोवाक् कर्मदण्डं च सत्यं शमदमौ अपि ॥ 26॥
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेः अद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानां च तदर्थे अखिलचेष्टितम् ॥ 27॥
इष्टं दत्तं तपः जप्तं वृत्तं यत् च आत्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥ 28॥
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्यां च उभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ 29॥
परस्पर अनुकथनं पावनं भगवत् यशः ।
मिथः रतिः मिथः तुष्टिः निवृत्तिः मिथः आत्मनः ॥ 30॥
स्मरन्तः स्मारयन्तः च मिथः अघौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रति उत्पुलकां तनुम् ॥ 31॥
क्वचित् रुदन्ति अच्युतचिन्तया क्वचित्
हसन्ति नन्दन्ति वदन्ति अलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्ति अनुशीलयन्ति
अजं भवन्ति तूष्णीं परं एत्य निर्वृताः ॥ 32॥
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया ।
नारायणपरः मायं अञ्जः तरति दुस्तराम् ॥ 33॥
राजा उवाच ।
नारायण अभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
निष्ठां अर्हथ नः वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ 34॥
पिप्पलायनः उवाच ।
स्थिति उद्भवप्रलयहेतुः अहेतुः अस्य
यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सत् बहिः च ।
देह इन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन
सञ्जीवितानि तत् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ 35॥
न एतत् मनः विशति वागुत चक्षुः आत्मा
प्राणेन्द्रियाणि च यथा अनलं अर्चिषः स्वाः ।
शब्दः अपि बोधकनिषेधतया आत्ममूलम्
अर्थ उक्तं आह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ 36॥
सत्वं रजः तमः इति त्रिवृदेकं आदौ
सूत्रं महान् अहं इति प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञानक्रिया अर्थफलरूपतयोः उशक्ति
ब्रह्म एव भाति सत् असत् च तयोः परं यत् ॥ 37॥
न आत्मा जजान न मरिष्यति न एधते असौ
न क्षीयते सवनवित् व्यभिचारिणां हि ।
सर्वत्र शस्वदनपायि उपलब्धिमात्रं
प्राणः यथा इन्द्रियवलेन विकल्पितं सत् ॥ 38॥
अण्डेषु पेशिषु तरुषु अविनिश्चितेषु
प्राणः हि जीवं उपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यत् इन्द्रियगणे अहमि च प्रसुप्ते
कूटस्थः आशयमृते तत् अनुस्मृतिः नः ॥ 39॥
यः हि अब्ज नाभ चरण एषणयोः उभक्त्या
चेतोमलानि विधमेत् गुणकर्मजानि ।
तस्मिन् विशुद्धः उपलभ्यतः आत्मतत्त्वम्
साक्षात् यथा अमलदृशः सवितृप्रकाशः ॥ 40॥
कर्मयोगं वदत नः पुरुषः येन संस्कृतः ।
विधूय इह आशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ 41॥
एवं प्रश्नं ऋषिन् पूर्वं अपृच्छं पितुः अन्तिके ।
न अब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्राः तत्र कारणं उच्यताम् ॥ 42॥
आविर्होत्रः उवाच ।
कर्म अकर्मविकर्म इति वेदवादः न लौकिकः ।
वेदस्य च ईश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ 43॥
परोक्षवादः वेदः अयं बालानां अनुशासनम् ।
कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते हि अगदं यथा ॥ 44॥
न आचरेत् यः तु वेद उक्तं स्वयं अज्ञः अजितेन्द्रियः ।
विकर्मणा हि अधर्मेण मृत्योः मृत्युं उपैति सः ॥ 45॥
वेद उक्तं एव कुर्वाणः निःसङ्गः अर्पितं ईश्वरे ।
नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ 46॥
यः आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीषुः परात्मनः ।
विधिना उपचरेत् देवं तन्त्र उक्तेन च केशवम् ॥ 47॥
लब्ध अनुग्रहः आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः ।
महापुरुषं अभ्यर्चेत् मूर्त्या अभिमतया आत्मनः ॥ 48॥
शुचिः सम्मुखं आसीनः प्राणसंयमनादिभिः ।
पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षः अर्चयेत् हरिम् ॥ 49॥
अर्चादौ हृदये च अपि यथालब्ध उपचारकैः ।
द्रव्यक्षितिआत्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य च आसनम् ॥ 50॥
पाद्यादीन् उपकल्प्या अथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृत् आदिभिः कृतन्यासः मूलमन्त्रेण च अर्चयेत् ॥ 51॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।
पाद्य अर्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासःविभूषणैः ॥ 52॥
गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिः धूपदीपहारकैः ।
साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम् ॥ 53॥
आत्मां तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेत् हरेः ।
शेषां आधाय शिरसि स्वधाम्नि उद्वास्य सत्कृतम् ॥ 54॥
एवं अग्नि अर्कतोयादौ अतिथौ हृदये च यः ।
यजति ईश्वरं आत्मानं अचिरात् मुच्यते हि सः ॥ 55॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे निमिजायन्तसंवादे
मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं तृतीयोऽध्यायः ॥
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.