Uddhavagita - Tritiyo'dhyayah

ॐ

ഉദ്ധവഗീതാ - തൃതീയോഽധ്യായഃ

Gita Malayalam

അഥ തൃതീയോഽധ്യായഃ ।

പരസ്യ വിഷ്ണോഃ ഈശസ്യ മായിനാമ അപി മോഹിനീമ് ।

മായാം വേദിതും ഇച്ഛാമഃ ഭഗവന്തഃ ബ്രുവന്തു നഃ ॥ 1॥

ന അനുതൃപ്യേ ജുഷന് യുഷ്മത് വചഃ ഹരികഥാ അമൃതമ് ।

സംസാരതാപനിഃതപ്തഃ മര്ത്യഃ തത് താപ ഭേഷജമ് ॥ 2॥

അന്തരിക്ഷഃ ഉവാച ।

ഏഭിഃ ഭൂതാനി ഭൂതാത്മാ മഹാഭൂതൈഃ മഹാഭുജ ।

സസര്ജോത് ച അവചാനി ആദ്യഃ സ്വമാത്രപ്രസിദ്ധയേ ॥ 3॥

ഏവം സൃഷ്ടാനി ഭൂതാനി പ്രവിഷ്ടഃ പഞ്ചധാതുഭിഃ ।

ഏകധാ ദശധാ ആത്മാനം വിഭജന് ജുഷതേ ഗുണാന് ॥ 4॥

ഗുണൈഃ ഗുണാന് സഃ ഭുഞ്ജാനഃ ആത്മപ്രദ്യോദിതൈഃ പ്രഭുഃ ।

മന്യമാനഃ ഇദം സൃഷ്ടം ആത്മാനം ഇഹ സജ്ജതേ ॥ 5॥

കര്മാണി കര്മഭിഃ കുര്വന് സനിമിത്താനി ദേഹഭൃത് ।

തത് തത് കര്മഫലം ഗൃഹ്ണന് ഭ്രമതി ഇഹ സുഖൈതരമ് ॥ 6॥

ഇത്ഥം കര്മഗതീഃ ഗച്ഛന് ബഹ്വഭദ്രവഹാഃ പുമാന് ।

ആഭൂതസമ്പ്ലവാത് സര്ഗപ്രലയൌ അശ്നുതേ അവശഃ ॥ 7॥

ധാതു ഉപപ്ലവഃ ആസന്നേ വ്യക്തം ദ്രവ്യഗുണാത്മകമ് ।

അനാദിനിധനഃ കാലഃ ഹി അവ്യക്തായ അപകര്ഷതി ॥ 8॥

ശതവര്ഷാഃ ഹി അനാവൃഷ്ടിഃ ഭവിഷ്യതി ഉല്ബണാ ഭുവി ।

തത് കാല ഉപചിത ഉഷ്ണ അര്കഃ ലോകാന് ത്രീന് പ്രതപിഷ്യതി ॥9॥

പാതാലതലം ആരഭ്യ സങ്കര്ഷണമുഖ അനലഃ ।

ദഹന് ഊര്ധ്വശിഖഃ വിഷ്വക് വര്ധതേ വായുനാ ഈരിതഃ ॥ 10॥

സാംവര്തകഃ മേഘഗണഃ വര്ഷതി സ്മ ശതം സമാഃ ।

ധാരാഭിഃ ഹസ്തിഹസ്താഭിഃ ലീയതേ സലിലേ വിരാട് ॥ 11॥

തതഃ വിരാജം ഉത്സൃജ്യ വൈരാജഃ പുരുഷഃ നൃപ ।

അവ്യക്തം വിശതേ സൂക്ഷ്മം നിരിന്ധനഃ ഇവ അനലഃ ॥ 12॥

വായുനാ ഹൃതഗന്ധാ ഭൂഃ സലിലത്വായ കല്പതേ ।

സലിലം തത് ധൃതരസം ജ്യോതിഷ്ട്വായ ഉപകല്പതേ ॥ 13॥

ഹൃതരൂപം തു തമസാ വായൌ ജ്യോതിഃ പ്രലീയതേ ।

ഹൃതസ്പര്ശഃ അവകാശേന വായുഃ നഭസി ലീയതേ ।

കാലാത്മനാ ഹൃതഗുണം നവഃ ആത്മനി ലീയതേ ॥ 14॥

ഇന്ദ്രിയാണി മനഃ ബുദ്ധിഃ സഹ വൈകാരികൈഃ നൃപ ।

പ്രവിശന്തി ഹി അഹങ്കാരം സ്വഗുണൈഃ അഹം ആത്മനി ॥ 15॥

ഏഷാ മായാ ഭഗവതഃ സര്ഗസ്ഥിതി അന്തകാരിണീ ।

ത്രിവര്ണാ വര്ണിതാ അസ്മാഭിഃ കിം ഭൂയഃ ശ്രോതും ഇച്ഛസി ॥ 16॥

രാജാ ഉവാച ।

യഥാ ഏതാം ഐശ്വരീം മായാം ദുസ്തരാം അകൃതാത്മഭിഃ ।

തരന്തി അഞ്ജഃ സ്ഥൂലധിയഃ മഹര്ഷഃ ഇദം ഉച്യതാമ് ॥ 17॥

പ്രബുദ്ധഃ ഉവാച ।

കര്മാണി ആരഭമാണാനാം ദുഃഖഹത്യൈ സുഖായ ച ।

പശ്യേത് പാകവിപര്യാസം മിഥുനീചാരിണാം നൃണാമ് ॥ 18॥

നിത്യാര്തിദേന വിത്തേന ദുര്ലഭേന ആത്മമൃത്യുനാ ।

ഗൃഹ അപത്യാപ്തപശുഭിഃ കാ പ്രീതിഃ സാധിതൈഃ ചലൈഃ ॥

19॥

ഏവം ലോകം പരം വിദ്യാത് നശ്വരം കര്മനിര്മിതമ് ।

സതുല്യ അതിശയ ധ്വംസം യഥാ മണ്ഡലവര്തിനാമ് ॥ 20॥

തസ്മാത് ഗുരും പ്രപദ്യേത ജിജ്ഞാസുഃ ശ്രേയഃ ഉത്തമമ് ।

ശാബ്ദേ പരേ ച നിഷ്ണാതം ബ്രഹ്മണി ഉപശമാശ്രയമ് ॥ 21॥

തത്ര ഭാഗവതാന് ധര്മാന് ശിക്ഷേത് ഗുരുആത്മദൈവതഃ ।

അമായയാ അനുവൃത്യാ യൈഃ തുഷ്യേത് ആത്മാ ആത്മദഃ ഹരിഃ ॥ 22॥

സര്വതഃ മനസഃ അസങ്ഗം ആദൌ സങ്ഗം ച സാധുഷു ।

ദയാം മൈത്രീം പ്രശ്രയം ച ഭൂതേഷു അദ്ധാ യഥാ ഉചിതമ് ॥ 23॥

ശൌചം തപഃ തിതിക്ഷാം ച മൌനം സ്വാധ്യായം ആര്ജവമ് ।

ബ്രഹ്മചര്യം അഹിംസാം ച സമത്വം ദ്വന്ദ്വസഞ്ജ്ഞയോഃ ॥ 24॥

സര്വത്ര ആത്മേശ്വര അന്വീക്ഷാം കൈവല്യം അനികേതതാമ് ।

വിവിക്തചീരവസനം സന്തോഷം യേന കേനചിത് ॥ 25॥

ശ്രദ്ധാം ഭാഗവതേ ശാസ്ത്രേ അനിന്ദാം അന്യത്ര ച അപി ഹി ।

മനോവാക് കര്മദണ്ഡം ച സത്യം ശമദമൌ അപി ॥ 26॥

ശ്രവണം കീര്തനം ധ്യാനം ഹരേഃ അദ്ഭുതകര്മണഃ ।

ജന്മകര്മഗുണാനാം ച തദര്ഥേ അഖിലചേഷ്ടിതമ് ॥ 27॥

ഇഷ്ടം ദത്തം തപഃ ജപ്തം വൃത്തം യത് ച ആത്മനഃ പ്രിയമ് ।

ദാരാന് സുതാന് ഗൃഹാന് പ്രാണാന് യത് പരസ്മൈ നിവേദനമ് ॥ 28॥

ഏവം കൃഷ്ണാത്മനാഥേഷു മനുഷ്യേഷു ച സൌഹൃദമ് ।

പരിചര്യാം ച ഉഭയത്ര മഹത്സു നൃഷു സാധുഷു ॥ 29॥

പരസ്പര അനുകഥനം പാവനം ഭഗവത് യശഃ ।

മിഥഃ രതിഃ മിഥഃ തുഷ്ടിഃ നിവൃത്തിഃ മിഥഃ ആത്മനഃ ॥ 30॥

സ്മരന്തഃ സ്മാരയന്തഃ ച മിഥഃ അഘൌഘഹരം ഹരിമ് ।

ഭക്ത്യാ സഞ്ജാതയാ ഭക്ത്യാ ബിഭ്രതി ഉത്പുലകാം തനുമ് ॥ 31॥

ക്വചിത് രുദന്തി അച്യുതചിന്തയാ ക്വചിത്

ഹസന്തി നന്ദന്തി വദന്തി അലൌകികാഃ ।

നൃത്യന്തി ഗായന്തി അനുശീലയന്തി

അജം ഭവന്തി തൂഷ്ണീം പരം ഏത്യ നിര്വൃതാഃ ॥ 32॥

ഇതി ഭാഗവതാന് ധര്മാന് ശിക്ഷന് ഭക്ത്യാ തദുത്ഥയാ ।

നാരായണപരഃ മായം അഞ്ജഃ തരതി ദുസ്തരാമ് ॥ 33॥

രാജാ ഉവാച ।

നാരായണ അഭിധാനസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമാത്മനഃ ।

നിഷ്ഠാം അര്ഹഥ നഃ വക്തും യൂയം ഹി ബ്രഹ്മവിത്തമാഃ ॥ 34॥

പിപ്പലായനഃ ഉവാച ।

സ്ഥിതി ഉദ്ഭവപ്രലയഹേതുഃ അഹേതുഃ അസ്യ

യത് സ്വപ്നജാഗരസുഷുപ്തിഷു സത് ബഹിഃ ച ।

ദേഹ ഇന്ദ്രിയാസുഹൃദയാനി ചരന്തി യേന

സഞ്ജീവിതാനി തത് അവേഹി പരം നരേന്ദ്ര ॥ 35॥

ന ഏതത് മനഃ വിശതി വാഗുത ചക്ഷുഃ ആത്മാ

പ്രാണേന്ദ്രിയാണി ച യഥാ അനലം അര്ചിഷഃ സ്വാഃ ।

ശബ്ദഃ അപി ബോധകനിഷേധതയാ ആത്മമൂലമ്

അര്ഥ ഉക്തം ആഹ യദൃതേ ന നിഷേധസിദ്ധിഃ ॥ 36॥

സത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ത്രിവൃദേകം ആദൌ

സൂത്രം മഹാന് അഹം ഇതി പ്രവദന്തി ജീവമ് ।

ജ്ഞാനക്രിയാ അര്ഥഫലരൂപതയോഃ ഉശക്തി

ബ്രഹ്മ ഏവ ഭാതി സത് അസത് ച തയോഃ പരം യത് ॥ 37॥

ന ആത്മാ ജജാന ന മരിഷ്യതി ന ഏധതേ അസൌ

ന ക്ഷീയതേ സവനവിത് വ്യഭിചാരിണാം ഹി ।

സര്വത്ര ശസ്വദനപായി ഉപലബ്ധിമാത്രം

പ്രാണഃ യഥാ ഇന്ദ്രിയവലേന വികല്പിതം സത് ॥ 38॥

അണ്ഡേഷു പേശിഷു തരുഷു അവിനിശ്ചിതേഷു

പ്രാണഃ ഹി ജീവം ഉപധാവതി തത്ര തത്ര ।

സന്നേ യത് ഇന്ദ്രിയഗണേ അഹമി ച പ്രസുപ്തേ

കൂടസ്ഥഃ ആശയമൃതേ തത് അനുസ്മൃതിഃ നഃ ॥ 39॥

യഃ ഹി അബ്ജ നാഭ ചരണ ഏഷണയോഃ ഉഭക്ത്യാ

ചേതോമലാനി വിധമേത് ഗുണകര്മജാനി ।

തസ്മിന് വിശുദ്ധഃ ഉപലഭ്യതഃ ആത്മതത്ത്വമ്

സാക്ഷാത് യഥാ അമലദൃശഃ സവിതൃപ്രകാശഃ ॥ 40॥

കര്മയോഗം വദത നഃ പുരുഷഃ യേന സംസ്കൃതഃ ।

വിധൂയ ഇഹ ആശു കര്മാണി നൈഷ്കര്മ്യം വിന്ദതേ പരമ് ॥ 41॥

ഏവം പ്രശ്നം ഋഷിന് പൂര്വം അപൃച്ഛം പിതുഃ അന്തികേ ।

ന അബ്രുവന് ബ്രഹ്മണഃ പുത്രാഃ തത്ര കാരണം ഉച്യതാമ് ॥ 42॥

ആവിര്ഹോത്രഃ ഉവാച ।

കര്മ അകര്മവികര്മ ഇതി വേദവാദഃ ന ലൌകികഃ ।

വേദസ്യ ച ഈശ്വരാത്മത്വാത് തത്ര മുഹ്യന്തി സൂരയഃ ॥ 43॥

പരോക്ഷവാദഃ വേദഃ അയം ബാലാനാം അനുശാസനമ് ।

കര്മമോക്ഷായ കര്മാണി വിധത്തേ ഹി അഗദം യഥാ ॥ 44॥

ന ആചരേത് യഃ തു വേദ ഉക്തം സ്വയം അജ്ഞഃ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।

വികര്മണാ ഹി അധര്മേണ മൃത്യോഃ മൃത്യും ഉപൈതി സഃ ॥ 45॥

വേദ ഉക്തം ഏവ കുര്വാണഃ നിഃസങ്ഗഃ അര്പിതം ഈശ്വരേ ।

നൈഷ്കര്മ്യാം ലഭതേ സിദ്ധിം രോചനാര്ഥാ ഫലശ്രുതിഃ ॥ 46॥

യഃ ആശു ഹൃദയഗ്രന്ഥിം നിര്ജിഹീഷുഃ പരാത്മനഃ ।

വിധിനാ ഉപചരേത് ദേവം തന്ത്ര ഉക്തേന ച കേശവമ് ॥ 47॥

ലബ്ധ അനുഗ്രഹഃ ആചാര്യാത് തേന സന്ദര്ശിതാഗമഃ ।

മഹാപുരുഷം അഭ്യര്ചേത് മൂര്ത്യാ അഭിമതയാ ആത്മനഃ ॥ 48॥

ശുചിഃ സമ്മുഖം ആസീനഃ പ്രാണസംയമനാദിഭിഃ ।

പിണ്ഡം വിശോധ്യ സന്ന്യാസകൃതരക്ഷഃ അര്ചയേത് ഹരിമ് ॥ 49॥

അര്ചാദൌ ഹൃദയേ ച അപി യഥാലബ്ധ ഉപചാരകൈഃ ।

ദ്രവ്യക്ഷിതിആത്മലിങ്ഗാനി നിഷ്പാദ്യ പ്രോക്ഷ്യ ച ആസനമ് ॥ 50॥

പാദ്യാദീന് ഉപകല്പ്യാ അഥ സന്നിധാപ്യ സമാഹിതഃ ।

ഹൃത് ആദിഭിഃ കൃതന്യാസഃ മൂലമന്ത്രേണ ച അര്ചയേത് ॥ 51॥

സാങ്ഗോപാങ്ഗാം സപാര്ഷദാം താം താം മൂര്തിം സ്വമന്ത്രതഃ ।

പാദ്യ അര്ഘ്യാചമനീയാദ്യൈഃ സ്നാനവാസഃവിഭൂഷണൈഃ ॥ 52॥

ഗന്ധമാല്യാക്ഷതസ്രഗ്ഭിഃ ധൂപദീപഹാരകൈഃ ।

സാങ്ഗം സമ്പൂജ്യ വിധിവത് സ്തവൈഃ സ്തുത്വാ നമേത് ഹരിമ് ॥ 53॥

ആത്മാം തന്മയം ധ്യായന് മൂര്തിം സമ്പൂജയേത് ഹരേഃ ।

ശേഷാം ആധായ ശിരസി സ്വധാമ്നി ഉദ്വാസ്യ സത്കൃതമ് ॥ 54॥

ഏവം അഗ്നി അര്കതോയാദൌ അതിഥൌ ഹൃദയേ ച യഃ ।

യജതി ഈശ്വരം ആത്മാനം അചിരാത് മുച്യതേ ഹി സഃ ॥ 55॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം

സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ നിമിജായന്തസംവാദേ

മായാകര്മബ്രഹ്മനിരൂപണം തൃതീയോഽധ്യായഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |

parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |

māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||

na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |

saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||

antarikṣaḥ uvāca |

ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |

sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||

evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |

ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||

guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |

manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||

karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |

tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||

itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |

ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||

dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |

anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||

śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |

tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||

pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |

dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||

sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |

dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||

tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |

avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||

vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |

salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||

hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |

hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |

kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||

indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |

praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||

eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |

trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||

rājā uvāca |

yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |

taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||

prabuddhaḥ uvāca |

karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |

paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||

nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |

gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||

19||

evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |

satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||

tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |

śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||

tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |

amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||

sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |

dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||

śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |

brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||

sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |

viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||

śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |

manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||

śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |

janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||

iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |

dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||

evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |

paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||

paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |

mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||

smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |

bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||

kvacit rudanti acyutacintayā kvacit

hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |

nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti

ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||

iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |

nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||

rājā uvāca |

nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |

niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||

pippalāyanaḥ uvāca |

sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya

yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |

deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena

sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||

na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā

prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |

śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam

artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||

satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau

sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |

jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti

brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||

na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau

na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |

sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ

prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||

aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu

prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |

sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte

kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||

yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā

cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |

tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam

sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||

karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |

vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||

evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |

na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||

āvirhotraḥ uvāca |

karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |

vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||

parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |

karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||

na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |

vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||

veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |

naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||

yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |

vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||

labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |

mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||

śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |

piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||

arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |

dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||

pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |

hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||

sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |

pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||

gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |

sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||

ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |

śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||

evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |

yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde

māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||