ଅଥ ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ ।
ପରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଈଶସ୍ଯ ମାଯିନାମ ଅପି ମୋହିନୀମ୍ ।
ମାଯାଂ ଵେଦିତୁଂ ଇଚ୍ଛାମଃ ଭଗଵନ୍ତଃ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ନଃ ॥ 1॥
ନ ଅନୁତୃପ୍ଯେ ଜୁଷନ୍ ଯୁଷ୍ମତ୍ ଵଚଃ ହରିକଥା ଅମୃତମ୍ ।
ସଂସାରତାପନିଃତପ୍ତଃ ମର୍ତ୍ଯଃ ତତ୍ ତାପ ଭେଷଜମ୍ ॥ 2॥
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଃ ଉଵାଚ ।
ଏଭିଃ ଭୂତାନି ଭୂତାତ୍ମା ମହାଭୂତୈଃ ମହାଭୁଜ ।
ସସର୍ଜୋତ୍ ଚ ଅଵଚାନି ଆଦ୍ଯଃ ସ୍ଵମାତ୍ରପ୍ରସିଦ୍ଧଯେ ॥ 3॥
ଏଵଂ ସୃଷ୍ଟାନି ଭୂତାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ପଞ୍ଚଧାତୁଭିଃ ।
ଏକଧା ଦଶଧା ଆତ୍ମାନଂ ଵିଭଜନ୍ ଜୁଷତେ ଗୁଣାନ୍ ॥ 4॥
ଗୁଣୈଃ ଗୁଣାନ୍ ସଃ ଭୁଞ୍ଜାନଃ ଆତ୍ମପ୍ରଦ୍ଯୋଦିତୈଃ ପ୍ରଭୁଃ ।
ମନ୍ଯମାନଃ ଇଦଂ ସୃଷ୍ଟଂ ଆତ୍ମାନଂ ଇହ ସଜ୍ଜତେ ॥ 5॥
କର୍ମାଣି କର୍ମଭିଃ କୁର୍ଵନ୍ ସନିମିତ୍ତାନି ଦେହଭୃତ୍ ।
ତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଫଲଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ ଭ୍ରମତି ଇହ ସୁଖୈତରମ୍ ॥ 6॥
ଇତ୍ଥଂ କର୍ମଗତୀଃ ଗଚ୍ଛନ୍ ବହ୍ଵଭଦ୍ରଵହାଃ ପୁମାନ୍ ।
ଆଭୂତସମ୍ପ୍ଲଵାତ୍ ସର୍ଗପ୍ରଲଯୌ ଅଶ୍ନୁତେ ଅଵଶଃ ॥ 7॥
ଧାତୁ ଉପପ୍ଲଵଃ ଆସନ୍ନେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଗୁଣାତ୍ମକମ୍ ।
ଅନାଦିନିଧନଃ କାଲଃ ହି ଅଵ୍ଯକ୍ତାଯ ଅପକର୍ଷତି ॥ 8॥
ଶତଵର୍ଷାଃ ହି ଅନାଵୃଷ୍ଟିଃ ଭଵିଷ୍ଯତି ଉଲ୍ବଣା ଭୁଵି ।
ତତ୍ କାଲ ଉପଚିତ ଉଷ୍ଣ ଅର୍କଃ ଲୋକାନ୍ ତ୍ରୀନ୍ ପ୍ରତପିଷ୍ଯତି ॥9॥
ପାତାଲତଲଂ ଆରଭ୍ଯ ସଙ୍କର୍ଷଣମୁଖ ଅନଲଃ ।
ଦହନ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଶିଖଃ ଵିଷ୍ଵକ୍ ଵର୍ଧତେ ଵାଯୁନା ଈରିତଃ ॥ 10॥
ସାଂଵର୍ତକଃ ମେଘଗଣଃ ଵର୍ଷତି ସ୍ମ ଶତଂ ସମାଃ ।
ଧାରାଭିଃ ହସ୍ତିହସ୍ତାଭିଃ ଲୀଯତେ ସଲିଲେ ଵିରାଟ୍ ॥ 11॥
ତତଃ ଵିରାଜଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵୈରାଜଃ ପୁରୁଷଃ ନୃପ ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଶତେ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ନିରିନ୍ଧନଃ ଇଵ ଅନଲଃ ॥ 12॥
ଵାଯୁନା ହୃତଗନ୍ଧା ଭୂଃ ସଲିଲତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ।
ସଲିଲଂ ତତ୍ ଧୃତରସଂ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟ୍ଵାଯ ଉପକଲ୍ପତେ ॥ 13॥
ହୃତରୂପଂ ତୁ ତମସା ଵାଯୌ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରଲୀଯତେ ।
ହୃତସ୍ପର୍ଶଃ ଅଵକାଶେନ ଵାଯୁଃ ନଭସି ଲୀଯତେ ।
କାଲାତ୍ମନା ହୃତଗୁଣଂ ନଵଃ ଆତ୍ମନି ଲୀଯତେ ॥ 14॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଃ ବୁଦ୍ଧିଃ ସହ ଵୈକାରିକୈଃ ନୃପ ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ହି ଅହଙ୍କାରଂ ସ୍ଵଗୁଣୈଃ ଅହଂ ଆତ୍ମନି ॥ 15॥
ଏଷା ମାଯା ଭଗଵତଃ ସର୍ଗସ୍ଥିତି ଅନ୍ତକାରିଣୀ ।
ତ୍ରିଵର୍ଣା ଵର୍ଣିତା ଅସ୍ମାଭିଃ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁଂ ଇଚ୍ଛସି ॥ 16॥
ରାଜା ଉଵାଚ ।
ଯଥା ଏତାଂ ଐଶ୍ଵରୀଂ ମାଯାଂ ଦୁସ୍ତରାଂ ଅକୃତାତ୍ମଭିଃ ।
ତରନ୍ତି ଅଞ୍ଜଃ ସ୍ଥୂଲଧିଯଃ ମହର୍ଷଃ ଇଦଂ ଉଚ୍ଯତାମ୍ ॥ 17॥
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଉଵାଚ ।
କର୍ମାଣି ଆରଭମାଣାନାଂ ଦୁଃଖହତ୍ଯୈ ସୁଖାଯ ଚ ।
ପଶ୍ଯେତ୍ ପାକଵିପର୍ଯାସଂ ମିଥୁନୀଚାରିଣାଂ ନୃଣାମ୍ ॥ 18॥
ନିତ୍ଯାର୍ତିଦେନ ଵିତ୍ତେନ ଦୁର୍ଲଭେନ ଆତ୍ମମୃତ୍ଯୁନା ।
ଗୃହ ଅପତ୍ଯାପ୍ତପଶୁଭିଃ କା ପ୍ରୀତିଃ ସାଧିତୈଃ ଚଲୈଃ ॥
19॥
ଏଵଂ ଲୋକଂ ପରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ନଶ୍ଵରଂ କର୍ମନିର୍ମିତମ୍ ।
ସତୁଲ୍ଯ ଅତିଶଯ ଧ୍ଵଂସଂ ଯଥା ମଣ୍ଡଲଵର୍ତିନାମ୍ ॥ 20॥
ତସ୍ମାତ୍ ଗୁରୁଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେତ ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଶ୍ରେଯଃ ଉତ୍ତମମ୍ ।
ଶାବ୍ଦେ ପରେ ଚ ନିଷ୍ଣାତଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଉପଶମାଶ୍ରଯମ୍ ॥ 21॥
ତତ୍ର ଭାଗଵତାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ ଶିକ୍ଷେତ୍ ଗୁରୁଆତ୍ମଦୈଵତଃ ।
ଅମାଯଯା ଅନୁଵୃତ୍ଯା ଯୈଃ ତୁଷ୍ଯେତ୍ ଆତ୍ମା ଆତ୍ମଦଃ ହରିଃ ॥ 22॥
ସର୍ଵତଃ ମନସଃ ଅସଙ୍ଗଂ ଆଦୌ ସଙ୍ଗଂ ଚ ସାଧୁଷୁ ।
ଦଯାଂ ମୈତ୍ରୀଂ ପ୍ରଶ୍ରଯଂ ଚ ଭୂତେଷୁ ଅଦ୍ଧା ଯଥା ଉଚିତମ୍ ॥ 23॥
ଶୌଚଂ ତପଃ ତିତିକ୍ଷାଂ ଚ ମୌନଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଆର୍ଜଵମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଅହିଂସାଂ ଚ ସମତ୍ଵଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵସଞ୍ଜ୍ଞଯୋଃ ॥ 24॥
ସର୍ଵତ୍ର ଆତ୍ମେଶ୍ଵର ଅନ୍ଵୀକ୍ଷାଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ଅନିକେତତାମ୍ ।
ଵିଵିକ୍ତଚୀରଵସନଂ ସନ୍ତୋଷଂ ଯେନ କେନଚିତ୍ ॥ 25॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଭାଗଵତେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଅନିନ୍ଦାଂ ଅନ୍ଯତ୍ର ଚ ଅପି ହି ।
ମନୋଵାକ୍ କର୍ମଦଣ୍ଡଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଶମଦମୌ ଅପି ॥ 26॥
ଶ୍ରଵଣଂ କୀର୍ତନଂ ଧ୍ଯାନଂ ହରେଃ ଅଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ ।
ଜନ୍ମକର୍ମଗୁଣାନାଂ ଚ ତଦର୍ଥେ ଅଖିଲଚେଷ୍ଟିତମ୍ ॥ 27॥
ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତଂ ତପଃ ଜପ୍ତଂ ଵୃତ୍ତଂ ଯତ୍ ଚ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯମ୍ ।
ଦାରାନ୍ ସୁତାନ୍ ଗୃହାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଯତ୍ ପରସ୍ମୈ ନିଵେଦନମ୍ ॥ 28॥
ଏଵଂ କୃଷ୍ଣାତ୍ମନାଥେଷୁ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଚ ସୌହୃଦମ୍ ।
ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ ଉଭଯତ୍ର ମହତ୍ସୁ ନୃଷୁ ସାଧୁଷୁ ॥ 29॥
ପରସ୍ପର ଅନୁକଥନଂ ପାଵନଂ ଭଗଵତ୍ ଯଶଃ ।
ମିଥଃ ରତିଃ ମିଥଃ ତୁଷ୍ଟିଃ ନିଵୃତ୍ତିଃ ମିଥଃ ଆତ୍ମନଃ ॥ 30॥
ସ୍ମରନ୍ତଃ ସ୍ମାରଯନ୍ତଃ ଚ ମିଥଃ ଅଘୌଘହରଂ ହରିମ୍ ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ସଞ୍ଜାତଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ବିଭ୍ରତି ଉତ୍ପୁଲକାଂ ତନୁମ୍ ॥ 31॥
କ୍ଵଚିତ୍ ରୁଦନ୍ତି ଅଚ୍ଯୁତଚିନ୍ତଯା କ୍ଵଚିତ୍
ହସନ୍ତି ନନ୍ଦନ୍ତି ଵଦନ୍ତି ଅଲୌକିକାଃ ।
ନୃତ୍ଯନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ଅନୁଶୀଲଯନ୍ତି
ଅଜଂ ଭଵନ୍ତି ତୂଷ୍ଣୀଂ ପରଂ ଏତ୍ଯ ନିର୍ଵୃତାଃ ॥ 32॥
ଇତି ଭାଗଵତାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ ଶିକ୍ଷନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଦୁତ୍ଥଯା ।
ନାରାଯଣପରଃ ମାଯଂ ଅଞ୍ଜଃ ତରତି ଦୁସ୍ତରାମ୍ ॥ 33॥
ରାଜା ଉଵାଚ ।
ନାରାଯଣ ଅଭିଧାନସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ ।
ନିଷ୍ଠାଂ ଅର୍ହଥ ନଃ ଵକ୍ତୁଂ ଯୂଯଂ ହି ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ ॥ 34॥
ପିପ୍ପଲାଯନଃ ଉଵାଚ ।
ସ୍ଥିତି ଉଦ୍ଭଵପ୍ରଲଯହେତୁଃ ଅହେତୁଃ ଅସ୍ଯ
ଯତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଜାଗରସୁଷୁପ୍ତିଷୁ ସତ୍ ବହିଃ ଚ ।
ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାସୁହୃଦଯାନି ଚରନ୍ତି ଯେନ
ସଞ୍ଜୀଵିତାନି ତତ୍ ଅଵେହି ପରଂ ନରେନ୍ଦ୍ର ॥ 35॥
ନ ଏତତ୍ ମନଃ ଵିଶତି ଵାଗୁତ ଚକ୍ଷୁଃ ଆତ୍ମା
ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ଯଥା ଅନଲଂ ଅର୍ଚିଷଃ ସ୍ଵାଃ ।
ଶବ୍ଦଃ ଅପି ବୋଧକନିଷେଧତଯା ଆତ୍ମମୂଲମ୍
ଅର୍ଥ ଉକ୍ତଂ ଆହ ଯଦୃତେ ନ ନିଷେଧସିଦ୍ଧିଃ ॥ 36॥
ସତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ତ୍ରିଵୃଦେକଂ ଆଦୌ
ସୂତ୍ରଂ ମହାନ୍ ଅହଂ ଇତି ପ୍ରଵଦନ୍ତି ଜୀଵମ୍ ।
ଜ୍ଞାନକ୍ରିଯା ଅର୍ଥଫଲରୂପତଯୋଃ ଉଶକ୍ତି
ବ୍ରହ୍ମ ଏଵ ଭାତି ସତ୍ ଅସତ୍ ଚ ତଯୋଃ ପରଂ ଯତ୍ ॥ 37॥
ନ ଆତ୍ମା ଜଜାନ ନ ମରିଷ୍ଯତି ନ ଏଧତେ ଅସୌ
ନ କ୍ଷୀଯତେ ସଵନଵିତ୍ ଵ୍ଯଭିଚାରିଣାଂ ହି ।
ସର୍ଵତ୍ର ଶସ୍ଵଦନପାଯି ଉପଲବ୍ଧିମାତ୍ରଂ
ପ୍ରାଣଃ ଯଥା ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵଲେନ ଵିକଲ୍ପିତଂ ସତ୍ ॥ 38॥
ଅଣ୍ଡେଷୁ ପେଶିଷୁ ତରୁଷୁ ଅଵିନିଶ୍ଚିତେଷୁ
ପ୍ରାଣଃ ହି ଜୀଵଂ ଉପଧାଵତି ତତ୍ର ତତ୍ର ।
ସନ୍ନେ ଯତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗଣେ ଅହମି ଚ ପ୍ରସୁପ୍ତେ
କୂଟସ୍ଥଃ ଆଶଯମୃତେ ତତ୍ ଅନୁସ୍ମୃତିଃ ନଃ ॥ 39॥
ଯଃ ହି ଅବ୍ଜ ନାଭ ଚରଣ ଏଷଣଯୋଃ ଉଭକ୍ତ୍ଯା
ଚେତୋମଲାନି ଵିଧମେତ୍ ଗୁଣକର୍ମଜାନି ।
ତସ୍ମିନ୍ ଵିଶୁଦ୍ଧଃ ଉପଲଭ୍ଯତଃ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍
ସାକ୍ଷାତ୍ ଯଥା ଅମଲଦୃଶଃ ସଵିତୃପ୍ରକାଶଃ ॥ 40॥
କର୍ମଯୋଗଂ ଵଦତ ନଃ ପୁରୁଷଃ ଯେନ ସଂସ୍କୃତଃ ।
ଵିଧୂଯ ଇହ ଆଶୁ କର୍ମାଣି ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ଵିନ୍ଦତେ ପରମ୍ ॥ 41॥
ଏଵଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ଋଷିନ୍ ପୂର୍ଵଂ ଅପୃଚ୍ଛଂ ପିତୁଃ ଅନ୍ତିକେ ।
ନ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରାଃ ତତ୍ର କାରଣଂ ଉଚ୍ଯତାମ୍ ॥ 42॥
ଆଵିର୍ହୋତ୍ରଃ ଉଵାଚ ।
କର୍ମ ଅକର୍ମଵିକର୍ମ ଇତି ଵେଦଵାଦଃ ନ ଲୌକିକଃ ।
ଵେଦସ୍ଯ ଚ ଈଶ୍ଵରାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ॥ 43॥
ପରୋକ୍ଷଵାଦଃ ଵେଦଃ ଅଯଂ ବାଲାନାଂ ଅନୁଶାସନମ୍ ।
କର୍ମମୋକ୍ଷାଯ କର୍ମାଣି ଵିଧତ୍ତେ ହି ଅଗଦଂ ଯଥା ॥ 44॥
ନ ଆଚରେତ୍ ଯଃ ତୁ ଵେଦ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂ ଅଜ୍ଞଃ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ଵିକର୍ମଣା ହି ଅଧର୍ମେଣ ମୃତ୍ଯୋଃ ମୃତ୍ଯୁଂ ଉପୈତି ସଃ ॥ 45॥
ଵେଦ ଉକ୍ତଂ ଏଵ କୁର୍ଵାଣଃ ନିଃସଙ୍ଗଃ ଅର୍ପିତଂ ଈଶ୍ଵରେ ।
ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାଂ ଲଭତେ ସିଦ୍ଧିଂ ରୋଚନାର୍ଥା ଫଲଶ୍ରୁତିଃ ॥ 46॥
ଯଃ ଆଶୁ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଂ ନିର୍ଜିହୀଷୁଃ ପରାତ୍ମନଃ ।
ଵିଧିନା ଉପଚରେତ୍ ଦେଵଂ ତନ୍ତ୍ର ଉକ୍ତେନ ଚ କେଶଵମ୍ ॥ 47॥
ଲବ୍ଧ ଅନୁଗ୍ରହଃ ଆଚାର୍ଯାତ୍ ତେନ ସନ୍ଦର୍ଶିତାଗମଃ ।
ମହାପୁରୁଷଂ ଅଭ୍ଯର୍ଚେତ୍ ମୂର୍ତ୍ଯା ଅଭିମତଯା ଆତ୍ମନଃ ॥ 48॥
ଶୁଚିଃ ସମ୍ମୁଖଂ ଆସୀନଃ ପ୍ରାଣସଂଯମନାଦିଭିଃ ।
ପିଣ୍ଡଂ ଵିଶୋଧ୍ଯ ସନ୍ନ୍ଯାସକୃତରକ୍ଷଃ ଅର୍ଚଯେତ୍ ହରିମ୍ ॥ 49॥
ଅର୍ଚାଦୌ ହୃଦଯେ ଚ ଅପି ଯଥାଲବ୍ଧ ଉପଚାରକୈଃ ।
ଦ୍ରଵ୍ଯକ୍ଷିତିଆତ୍ମଲିଙ୍ଗାନି ନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଚ ଆସନମ୍ ॥ 50॥
ପାଦ୍ଯାଦୀନ୍ ଉପକଲ୍ପ୍ଯା ଅଥ ସନ୍ନିଧାପ୍ଯ ସମାହିତଃ ।
ହୃତ୍ ଆଦିଭିଃ କୃତନ୍ଯାସଃ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଚ ଅର୍ଚଯେତ୍ ॥ 51॥
ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗାଂ ସପାର୍ଷଦାଂ ତାଂ ତାଂ ମୂର୍ତିଂ ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରତଃ ।
ପାଦ୍ଯ ଅର୍ଘ୍ଯାଚମନୀଯାଦ୍ଯୈଃ ସ୍ନାନଵାସଃଵିଭୂଷଣୈଃ ॥ 52॥
ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯାକ୍ଷତସ୍ରଗ୍ଭିଃ ଧୂପଦୀପହାରକୈଃ ।
ସାଙ୍ଗଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ ସ୍ତଵୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଵା ନମେତ୍ ହରିମ୍ ॥ 53॥
ଆତ୍ମାଂ ତନ୍ମଯଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ ମୂର୍ତିଂ ସମ୍ପୂଜଯେତ୍ ହରେଃ ।
ଶେଷାଂ ଆଧାଯ ଶିରସି ସ୍ଵଧାମ୍ନି ଉଦ୍ଵାସ୍ଯ ସତ୍କୃତମ୍ ॥ 54॥
ଏଵଂ ଅଗ୍ନି ଅର୍କତୋଯାଦୌ ଅତିଥୌ ହୃଦଯେ ଚ ଯଃ ।
ଯଜତି ଈଶ୍ଵରଂ ଆତ୍ମାନଂ ଅଚିରାତ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ହି ସଃ ॥ 55॥
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ
ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ନିମିଜାଯନ୍ତସଂଵାଦେ
ମାଯାକର୍ମବ୍ରହ୍ମନିରୂପଣଂ ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
परस्य विष्णोः ईशस्य मायिनाम अपि मोहिनीम् ।
मायां वेदितुं इच्छामः भगवन्तः ब्रुवन्तु नः ॥ 1॥
न अनुतृप्ये जुषन् युष्मत् वचः हरिकथा अमृतम् ।
संसारतापनिःतप्तः मर्त्यः तत् ताप भेषजम् ॥ 2॥
अन्तरिक्षः उवाच ।
एभिः भूतानि भूतात्मा महाभूतैः महाभुज ।
ससर्जोत् च अवचानि आद्यः स्वमात्रप्रसिद्धये ॥ 3॥
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।
एकधा दशधा आत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥ 4॥
गुणैः गुणान् सः भुञ्जानः आत्मप्रद्योदितैः प्रभुः ।
मन्यमानः इदं सृष्टं आत्मानं इह सज्जते ॥ 5॥
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।
तत् तत् कर्मफलं गृह्णन् भ्रमति इह सुखैतरम् ॥ 6॥
इत्थं कर्मगतीः गच्छन् बह्वभद्रवहाः पुमान् ।
आभूतसम्प्लवात् सर्गप्रलयौ अश्नुते अवशः ॥ 7॥
धातु उपप्लवः आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।
अनादिनिधनः कालः हि अव्यक्ताय अपकर्षति ॥ 8॥
शतवर्षाः हि अनावृष्टिः भविष्यति उल्बणा भुवि ।
तत् काल उपचित उष्ण अर्कः लोकान् त्रीन् प्रतपिष्यति ॥9॥
पातालतलं आरभ्य सङ्कर्षणमुख अनलः ।
दहन् ऊर्ध्वशिखः विष्वक् वर्धते वायुना ईरितः ॥ 10॥
सांवर्तकः मेघगणः वर्षति स्म शतं समाः ।
धाराभिः हस्तिहस्ताभिः लीयते सलिले विराट् ॥ 11॥
ततः विराजं उत्सृज्य वैराजः पुरुषः नृप ।
अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धनः इव अनलः ॥ 12॥
वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलं तत् धृतरसं ज्योतिष्ट्वाय उपकल्पते ॥ 13॥
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृतस्पर्शः अवकाशेन वायुः नभसि लीयते ।
कालात्मना हृतगुणं नवः आत्मनि लीयते ॥ 14॥
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः सह वैकारिकैः नृप ।
प्रविशन्ति हि अहङ्कारं स्वगुणैः अहं आत्मनि ॥ 15॥
एषा माया भगवतः सर्गस्थिति अन्तकारिणी ।
त्रिवर्णा वर्णिता अस्माभिः किं भूयः श्रोतुं इच्छसि ॥ 16॥
राजा उवाच ।
यथा एतां ऐश्वरीं मायां दुस्तरां अकृतात्मभिः ।
तरन्ति अञ्जः स्थूलधियः महर्षः इदं उच्यताम् ॥ 17॥
प्रबुद्धः उवाच ।
कर्माणि आरभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।
पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ 18॥
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेन आत्ममृत्युना ।
गृह अपत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैः चलैः ॥
19॥
एवं लोकं परं विद्यात् नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।
सतुल्य अतिशय ध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ 20॥
तस्मात् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेयः उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मणि उपशमाश्रयम् ॥ 21॥
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेत् गुरुआत्मदैवतः ।
अमायया अनुवृत्या यैः तुष्येत् आत्मा आत्मदः हरिः ॥ 22॥
सर्वतः मनसः असङ्गं आदौ सङ्गं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेषु अद्धा यथा उचितम् ॥ 23॥
शौचं तपः तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायं आर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यं अहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसञ्ज्ञयोः ॥ 24॥
सर्वत्र आत्मेश्वर अन्वीक्षां कैवल्यं अनिकेतताम् ।
विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ 25॥
श्रद्धां भागवते शास्त्रे अनिन्दां अन्यत्र च अपि हि ।
मनोवाक् कर्मदण्डं च सत्यं शमदमौ अपि ॥ 26॥
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेः अद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानां च तदर्थे अखिलचेष्टितम् ॥ 27॥
इष्टं दत्तं तपः जप्तं वृत्तं यत् च आत्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥ 28॥
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्यां च उभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ 29॥
परस्पर अनुकथनं पावनं भगवत् यशः ।
मिथः रतिः मिथः तुष्टिः निवृत्तिः मिथः आत्मनः ॥ 30॥
स्मरन्तः स्मारयन्तः च मिथः अघौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रति उत्पुलकां तनुम् ॥ 31॥
क्वचित् रुदन्ति अच्युतचिन्तया क्वचित्
हसन्ति नन्दन्ति वदन्ति अलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्ति अनुशीलयन्ति
अजं भवन्ति तूष्णीं परं एत्य निर्वृताः ॥ 32॥
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया ।
नारायणपरः मायं अञ्जः तरति दुस्तराम् ॥ 33॥
राजा उवाच ।
नारायण अभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
निष्ठां अर्हथ नः वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ 34॥
पिप्पलायनः उवाच ।
स्थिति उद्भवप्रलयहेतुः अहेतुः अस्य
यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सत् बहिः च ।
देह इन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन
सञ्जीवितानि तत् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ 35॥
न एतत् मनः विशति वागुत चक्षुः आत्मा
प्राणेन्द्रियाणि च यथा अनलं अर्चिषः स्वाः ।
शब्दः अपि बोधकनिषेधतया आत्ममूलम्
अर्थ उक्तं आह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ 36॥
सत्वं रजः तमः इति त्रिवृदेकं आदौ
सूत्रं महान् अहं इति प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञानक्रिया अर्थफलरूपतयोः उशक्ति
ब्रह्म एव भाति सत् असत् च तयोः परं यत् ॥ 37॥
न आत्मा जजान न मरिष्यति न एधते असौ
न क्षीयते सवनवित् व्यभिचारिणां हि ।
सर्वत्र शस्वदनपायि उपलब्धिमात्रं
प्राणः यथा इन्द्रियवलेन विकल्पितं सत् ॥ 38॥
अण्डेषु पेशिषु तरुषु अविनिश्चितेषु
प्राणः हि जीवं उपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यत् इन्द्रियगणे अहमि च प्रसुप्ते
कूटस्थः आशयमृते तत् अनुस्मृतिः नः ॥ 39॥
यः हि अब्ज नाभ चरण एषणयोः उभक्त्या
चेतोमलानि विधमेत् गुणकर्मजानि ।
तस्मिन् विशुद्धः उपलभ्यतः आत्मतत्त्वम्
साक्षात् यथा अमलदृशः सवितृप्रकाशः ॥ 40॥
कर्मयोगं वदत नः पुरुषः येन संस्कृतः ।
विधूय इह आशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ 41॥
एवं प्रश्नं ऋषिन् पूर्वं अपृच्छं पितुः अन्तिके ।
न अब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्राः तत्र कारणं उच्यताम् ॥ 42॥
आविर्होत्रः उवाच ।
कर्म अकर्मविकर्म इति वेदवादः न लौकिकः ।
वेदस्य च ईश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ 43॥
परोक्षवादः वेदः अयं बालानां अनुशासनम् ।
कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते हि अगदं यथा ॥ 44॥
न आचरेत् यः तु वेद उक्तं स्वयं अज्ञः अजितेन्द्रियः ।
विकर्मणा हि अधर्मेण मृत्योः मृत्युं उपैति सः ॥ 45॥
वेद उक्तं एव कुर्वाणः निःसङ्गः अर्पितं ईश्वरे ।
नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ 46॥
यः आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीषुः परात्मनः ।
विधिना उपचरेत् देवं तन्त्र उक्तेन च केशवम् ॥ 47॥
लब्ध अनुग्रहः आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः ।
महापुरुषं अभ्यर्चेत् मूर्त्या अभिमतया आत्मनः ॥ 48॥
शुचिः सम्मुखं आसीनः प्राणसंयमनादिभिः ।
पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षः अर्चयेत् हरिम् ॥ 49॥
अर्चादौ हृदये च अपि यथालब्ध उपचारकैः ।
द्रव्यक्षितिआत्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य च आसनम् ॥ 50॥
पाद्यादीन् उपकल्प्या अथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृत् आदिभिः कृतन्यासः मूलमन्त्रेण च अर्चयेत् ॥ 51॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।
पाद्य अर्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासःविभूषणैः ॥ 52॥
गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिः धूपदीपहारकैः ।
साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम् ॥ 53॥
आत्मां तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेत् हरेः ।
शेषां आधाय शिरसि स्वधाम्नि उद्वास्य सत्कृतम् ॥ 54॥
एवं अग्नि अर्कतोयादौ अतिथौ हृदये च यः ।
यजति ईश्वरं आत्मानं अचिरात् मुच्यते हि सः ॥ 55॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे निमिजायन्तसंवादे
मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं तृतीयोऽध्यायः ॥
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.