അഥ ദശമോഽധ്യായഃ ।
ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച ।
മയാ ഉദിതേഷു അവഹിതഃ സ്വധര്മേഷു മദാശ്രയഃ ।
വര്ണാശ്രമകുല ആചാരം അകാമാത്മാ സമാചരേത് ॥ 1॥
അന്വീക്ഷേത വിശുദ്ധാത്മാ ദേഹിനാം വിഷയാത്മനാമ് ।
ഗുണേഷു തത്ത്വധ്യാനേന സര്വാരമ്ഭവിപര്യയമ് ॥ 2॥
സുപ്തസ്യ വിഷയാലോകഃ ധ്യായതഃ വാ മനോരഥഃ ।
നാനാമകത്വാത് വിഫലഃ തഥാ ഭേദാത്മദീഃ ഗുണൈഃ ॥ 3॥
നിവൃത്തം കര്മ സേവേത പ്രവൃത്തം മത്പരഃ ത്യജേത് ।
ജിജ്ഞാസായാം സമ്പ്രവൃത്തഃ ന അദ്രിയേത് കര്മ ചോദനാമ് ॥ 4॥
യമാനഭീക്ഷ്ണം സേവേത നിയമാന് മത്പരഃ ക്വചിത് ।
മദഭിജ്ഞം ഗുരം ശാന്തം ഉപാസീത മദാത്മകമ് ॥ 5॥
അമാന്യമത്സരഃ ദക്ഷഃ നിര്മമഃ ദൃഢസൌഹൃദഃ ।
അസത്വരഃ അര്ഥജിജ്ഞാസുഃ അനസൂയൌഃ അമോഘവാക് ॥ 6॥
ജായാപത്യഗൃഹക്ഷേത്രസ്വജനദ്രവിണ ആദിഷു ।
ഉദാസീനഃ സമം പശ്യന് സര്വേഷു അര്ഥം ഇവ ആത്മനഃ ॥ 7॥
വിലക്ഷണഃ സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാത് ദേഹാത് ആത്മേക്ഷിതാ സ്വദൃക് ।
യഥാഗ്നിഃ ദാരുണഃ ദാഹ്യാത് ദാഹകഃ അന്യഃ പ്രകാശകഃ ॥ 8॥
നിരോധ ഉത്പത്തി അണു ബൃഹന് നാനാത്വം തത്കൃതാന് ഗുണാന് ।
അന്തഃ പ്രവിഷ്ടഃ ആധത്തഃ ഏവം ദേഹഗുണാന് പരഃ ॥ 9॥
യഃ അസൌ ഗുണൈഃ വിരചിതഃ ദേഹഃ അയം പുരുഷസ്യ ഹി ।
സംസാരഃ തത് നിബന്ധഃ അയം പുംസഃ വിദ്യാത് ഛിദാത്മനഃ ॥ 10॥
തസ്മാത് ജിജ്ഞാസയാ ആത്മാനം ആത്മസ്ഥം പരമ് ।
സങ്ഗമ്യ നിരസേത് ഏതത് വസ്തുബുദ്ധിം യഥാക്രമമ് ॥ 11॥
ആചാര്യഃ അരണിഃ ആദ്യഃ സ്യാത് അന്തേവാസി ഉത്തര അരണിഃ ।
തത് സന്ധാനം പ്രവചനം വിദ്യാ സന്ധിഃ സുഖാവഹഃ ॥ 12॥
വൈശാരദീ സാ അതിവിശുദ്ധബുദ്ധിഃ
ധുനോതി മായാം ഗുണസമ്പ്രസൂതാമ് ।
ഗുണാന് ച സന്ദഹ്യ യത് ആത്മം ഏതത്
സ്വയം ച ശാമ്യതി അസമിദ് യഥാ അഗ്നിഃ ॥ 13॥
അഥ ഏഷാം കര്മകര്തൄണാം ഭോക്തൄണാം സുഖദുഃഖയോഃ ।
നാനാത്വം അഥ നിത്യത്വം ലോകകാലാഗമ ആത്മനാമ് ॥ 14॥
മന്യസേ സര്വഭാവാനാം സംസ്ഥാ ഹി ഔത്പത്തികീ യഥാ ।
തത് തത് ആകൃതിഭേദേന ജായതേ ഭിദ്യതേ ച ധീഃ ॥ 15॥
ഏവം അപി അങ്ഗ സര്വേഷാം ദേഹിനാം ദേഹയോഗതഃ ।
കാല അവയവതഃ സന്തി ഭാവാ ജന്മാദയോഃ അസകൃത് ॥ 16॥
അത്ര അപി കര്മണാം കര്തുഃ അസ്വാതന്ത്ര്യം ച ലക്ഷ്യതേ ।
ഭോക്തുഃ ച ദുഃഖസുഖയോഃ കഃ അന്വര്ഥഃ വിവശം ഭജേത് ॥ 17॥
ന ദേഹിനാം സുഖം കിഞ്ചിത് വിദ്യതേ വിദുഷാം അപി ।
തഥാ ച ദുഃഖം മൂഢാനാം വൃഥാ അഹങ്കരണം പരമ് ॥ 18॥
യദി പ്രാപ്തിം വിഘാതം ച ജാനന്തി സുഖദുഃഖയോഃ ।
തേ അപി അദ്ധാ ന വിദുഃ യോഗം മൃത്യുഃ ന പ്രഭവേത് യഥാ ॥ 19॥
കഃ അന്വര്ഥഃ സുഖയതി ഏനം കാമഃ വാ മൃത്യുഃ അന്തികേ ।
ആഘാതം നീയമാനസ്യ വധ്യസി ഏവ ന തുഷ്ടിദഃ ॥ 20॥
ശ്രുതം ച ദൃഷ്ടവത് ദുഷ്ടം സ്പര്ധാ അസൂയാ അത്യയവ്യയൈഃ ।
ബഹു അന്തരായ കാമത്വാത് കൃഷിവത് ച അപി നിഷ്ഫലമ് ॥ 21॥
അന്തരായൈഃ അവിഹതഃ യദി ധര്മഃ സ്വനുഷ്ഠിതഃ ।
തേനാപി നിര്ജിതം സ്ഥാനം യഥാ ഗച്ഛതി തത് ശ്രുണു ॥ 22॥
ഇഷ്ത്വാ ഇഹ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ സ്വര്ലോകം യാതി യാജ്ഞികഃ ।
ഭുഞ്ജീത ദേവവത് തത്ര ഭോഗാന് ദിവ്യാന് നിജ അര്ജിതാന് ॥ 23॥
സ്വപുണ്യ ഉപചിതേ ശുഭ്രേ വിമാനഃ ഉപഗീയതേ ।
ഗന്ധര്വൈഃ വിഹരന്മധ്യേ ദേവീനാം ഹൃദ്യവേഷധൃക് ॥ 24॥
സ്ത്രീഭിഃ കാമഗയാനേന കിങ്കിണീജാലമാലിനാ ।
ക്രീഡന് ന വേദ ആത്മപാതം സുരാക്രീഡേഷു നിര്വൃതഃ ॥ 25॥
താവത് പ്രമോദതേ സ്വര്ഗേ യാവത് പുണ്യം സമാപ്യതേ ।
ക്ഷീണപുണ്യഃ പതതി അര്വാക് അനിച്ഛന് കാലചാലിതഃ ॥ 26॥
യദി അധര്മരതഃ സങ്ഗാത് അസതാം വാ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।
കാമാത്മാ കൃപണഃ ലുബ്ധഃ സ്ത്രൈണഃ ഭൂതവിഹിംസകഃ ॥ 27॥
പശൂന് അവിധിനാ ആലഭ്യ പ്രേതഭൂതഗണാന് യജന് ।
നരകാന് അവശഃ ജന്തുഃ ഗത്വാ യാതി ഉല്ബണം തമഃ ॥ 28॥
കര്മാണി ദുഃഖ ഉദര്കാണി കുര്വന് ദേഹേന തൈഃ പുനഃ ।
ദേഹം ആഭജതേ തത്ര കിം സുഖം മര്ത്യധര്മിണഃ ॥ 29॥
ലോകാനാം ലോക പാലാനാം മദ്ഭയം കല്പജീവിനാമ് ।
ബ്രഹ്മണഃ അപി ഭയം മത്തഃ ദ്വിപരാധപര ആയുഷഃ ॥ 30॥
ഗുണാഃ സൃജന്തി കര്മാണി ഗുണഃ അനുസൃജതേ ഗുണാന് ।
ജീവഃ തു ഗുണസംയുക്തഃ ഭുങ്ക്തേ കര്മഫലാനി അസൌ ॥ 31॥
യാവത് സ്യാത് ഗുണവൈഷമ്യം താവത് നാനാത്വം ആത്മനഃ ।
നാനാത്വം ആത്മനഃ യാവത് പാരതന്ത്ര്യം തദാ ഏവ ഹി ॥ 32॥
യാവത് അസ്യ അസ്വതന്ത്രത്വം താവത് ഈശ്വരതഃ ഭയമ് ।
യഃ ഏതത് സമുപാസീരന് തേ മുഹ്യന്തി ശുചാര്പിതാഃ ॥ 33॥
കാലഃ ആത്മാ ആഗമഃ ലോകഃ സ്വഭാവഃ ധര്മഃ ഏവ ച ।
ഇതി മാം ബഹുധാ പ്രാഹുഃ ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ 34॥
ഉദ്ധവഃ ഉവാച ।
ഗുണേഷു വര്തമാനഃ അപി ദേഹജേഷു അനപാവൃതാഃ ।
ഗുണൈഃ ന ബധ്യതേ ദേഹീ ബധ്യതേ വാ കഥം വിഭോ ॥ 35॥
കഥം വര്തേത വിഹരേത് കൈഃ വാ ജ്ഞായേത ലക്ഷണൈഃ ।
കിം ഭുഞ്ജീത ഉത വിസൃജേത് ശയീത ആസീത യാതി വാ ॥ 36॥
ഏതത് അച്യുത മേ ബ്രൂഹി പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര ।
നിത്യമുക്തഃ നിത്യബദ്ധഃ ഏകഃ ഏവ ഇതി മേ ഭ്രമഃ ॥ 37॥
ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം
സംഹിതായാമേകാദശസ്കന്ധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ
ദശമോഽധ്യായഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ दशमोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
मया उदितेषु अवहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।
वर्णाश्रमकुल आचारं अकामात्मा समाचरेत् ॥ 1॥
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् ।
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ 2॥
सुप्तस्य विषयालोकः ध्यायतः वा मनोरथः ।
नानामकत्वात् विफलः तथा भेदात्मदीः गुणैः ॥ 3॥
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परः त्यजेत् ।
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तः न अद्रियेत् कर्म चोदनाम् ॥ 4॥
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।
मदभिज्ञं गुरं शान्तं उपासीत मदात्मकम् ॥ 5॥
अमान्यमत्सरः दक्षः निर्ममः दृढसौहृदः ।
असत्वरः अर्थजिज्ञासुः अनसूयौः अमोघवाक् ॥ 6॥
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविण आदिषु ।
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेषु अर्थं इव आत्मनः ॥ 7॥
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्मात् देहात् आत्मेक्षिता स्वदृक् ।
यथाग्निः दारुणः दाह्यात् दाहकः अन्यः प्रकाशकः ॥ 8॥
निरोध उत्पत्ति अणु बृहन् नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।
अन्तः प्रविष्टः आधत्तः एवं देहगुणान् परः ॥ 9॥
यः असौ गुणैः विरचितः देहः अयं पुरुषस्य हि ।
संसारः तत् निबन्धः अयं पुंसः विद्यात् छिदात्मनः ॥ 10॥
तस्मात् जिज्ञासया आत्मानं आत्मस्थं परम् ।
सङ्गम्य निरसेत् एतत् वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ 11॥
आचार्यः अरणिः आद्यः स्यात् अन्तेवासि उत्तर अरणिः ।
तत् सन्धानं प्रवचनं विद्या सन्धिः सुखावहः ॥ 12॥
वैशारदी सा अतिविशुद्धबुद्धिः
धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् ।
गुणान् च सन्दह्य यत् आत्मं एतत्
स्वयं च शाम्यति असमिद् यथा अग्निः ॥ 13॥
अथ एषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।
नानात्वं अथ नित्यत्वं लोककालागम आत्मनाम् ॥ 14॥
मन्यसे सर्वभावानां संस्था हि औत्पत्तिकी यथा ।
तत् तत् आकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ 15॥
एवं अपि अङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।
काल अवयवतः सन्ति भावा जन्मादयोः असकृत् ॥ 16॥
अत्र अपि कर्मणां कर्तुः अस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।
भोक्तुः च दुःखसुखयोः कः अन्वर्थः विवशं भजेत् ॥ 17॥
न देहिनां सुखं किञ्चित् विद्यते विदुषां अपि ।
तथा च दुःखं मूढानां वृथा अहङ्करणं परम् ॥ 18॥
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।
ते अपि अद्धा न विदुः योगं मृत्युः न प्रभवेत् यथा ॥ 19॥
कः अन्वर्थः सुखयति एनं कामः वा मृत्युः अन्तिके ।
आघातं नीयमानस्य वध्यसि एव न तुष्टिदः ॥ 20॥
श्रुतं च दृष्टवत् दुष्टं स्पर्धा असूया अत्ययव्ययैः ।
बहु अन्तराय कामत्वात् कृषिवत् च अपि निष्फलम् ॥ 21॥
अन्तरायैः अविहतः यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तत् श्रुणु ॥ 22॥
इष्त्वा इह देवताः यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निज अर्जितान् ॥ 23॥
स्वपुण्य उपचिते शुभ्रे विमानः उपगीयते ।
गन्धर्वैः विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ 24॥
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना ।
क्रीडन् न वेद आत्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥ 25॥
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते ।
क्षीणपुण्यः पतति अर्वाक् अनिच्छन् कालचालितः ॥ 26॥
यदि अधर्मरतः सङ्गात् असतां वा अजितेन्द्रियः ।
कामात्मा कृपणः लुब्धः स्त्रैणः भूतविहिंसकः ॥ 27॥
पशून् अविधिना आलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।
नरकान् अवशः जन्तुः गत्वा याति उल्बणं तमः ॥ 28॥
कर्माणि दुःख उदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।
देहं आभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ 29॥
लोकानां लोक पालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणः अपि भयं मत्तः द्विपराधपर आयुषः ॥ 30॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणः अनुसृजते गुणान् ।
जीवः तु गुणसंयुक्तः भुङ्क्ते कर्मफलानि असौ ॥ 31॥
यावत् स्यात् गुणवैषम्यं तावत् नानात्वं आत्मनः ।
नानात्वं आत्मनः यावत् पारतन्त्र्यं तदा एव हि ॥ 32॥
यावत् अस्य अस्वतन्त्रत्वं तावत् ईश्वरतः भयम् ।
यः एतत् समुपासीरन् ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥ 33॥
कालः आत्मा आगमः लोकः स्वभावः धर्मः एव च ।
इति मां बहुधा प्राहुः गुणव्यतिकरे सति ॥ 34॥
उद्धवः उवाच ।
गुणेषु वर्तमानः अपि देहजेषु अनपावृताः ।
गुणैः न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ 35॥
कथं वर्तेत विहरेत् कैः वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किं भुञ्जीत उत विसृजेत् शयीत आसीत याति वा ॥ 36॥
एतत् अच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
नित्यमुक्तः नित्यबद्धः एकः एव इति मे भ्रमः ॥ 37॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
दशमोऽध्यायः ॥
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.