অথ দশমোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
মযা উদিতেষু অবহিতঃ স্বধর্মেষু মদাশ্রযঃ ।
বর্ণাশ্রমকুল আচারং অকামাত্মা সমাচরেত্ ॥ 1॥
অন্বীক্ষেত বিশুদ্ধাত্মা দেহিনাং বিষযাত্মনাম্ ।
গুণেষু তত্ত্বধ্যানেন সর্বারম্ভবিপর্যযম্ ॥ 2॥
সুপ্তস্য বিষযালোকঃ ধ্যাযতঃ বা মনোরথঃ ।
নানামকত্বাত্ বিফলঃ তথা ভেদাত্মদীঃ গুণৈঃ ॥ 3॥
নিবৃত্তং কর্ম সেবেত প্রবৃত্তং মত্পরঃ ত্যজেত্ ।
জিজ্ঞাসাযাং সম্প্রবৃত্তঃ ন অদ্রিযেত্ কর্ম চোদনাম্ ॥ 4॥
যমানভীক্ষ্ণং সেবেত নিযমান্ মত্পরঃ ক্বচিত্ ।
মদভিজ্ঞং গুরং শান্তং উপাসীত মদাত্মকম্ ॥ 5॥
অমান্যমত্সরঃ দক্ষঃ নির্মমঃ দৃঢসৌহৃদঃ ।
অসত্বরঃ অর্থজিজ্ঞাসুঃ অনসূযৌঃ অমোঘবাক্ ॥ 6॥
জাযাপত্যগৃহক্ষেত্রস্বজনদ্রবিণ আদিষু ।
উদাসীনঃ সমং পশ্যন্ সর্বেষু অর্থং ইব আত্মনঃ ॥ 7॥
বিলক্ষণঃ স্থূলসূক্ষ্মাত্ দেহাত্ আত্মেক্ষিতা স্বদৃক্ ।
যথাগ্নিঃ দারুণঃ দাহ্যাত্ দাহকঃ অন্যঃ প্রকাশকঃ ॥ 8॥
নিরোধ উত্পত্তি অণু বৃহন্ নানাত্বং তত্কৃতান্ গুণান্ ।
অন্তঃ প্রবিষ্টঃ আধত্তঃ এবং দেহগুণান্ পরঃ ॥ 9॥
যঃ অসৌ গুণৈঃ বিরচিতঃ দেহঃ অযং পুরুষস্য হি ।
সংসারঃ তত্ নিবন্ধঃ অযং পুংসঃ বিদ্যাত্ ছিদাত্মনঃ ॥ 10॥
তস্মাত্ জিজ্ঞাসযা আত্মানং আত্মস্থং পরম্ ।
সঙ্গম্য নিরসেত্ এতত্ বস্তুবুদ্ধিং যথাক্রমম্ ॥ 11॥
আচার্যঃ অরণিঃ আদ্যঃ স্যাত্ অন্তেবাসি উত্তর অরণিঃ ।
তত্ সন্ধানং প্রবচনং বিদ্যা সন্ধিঃ সুখাবহঃ ॥ 12॥
বৈশারদী সা অতিবিশুদ্ধবুদ্ধিঃ
ধুনোতি মাযাং গুণসম্প্রসূতাম্ ।
গুণান্ চ সন্দহ্য যত্ আত্মং এতত্
স্বযং চ শাম্যতি অসমিদ্ যথা অগ্নিঃ ॥ 13॥
অথ এষাং কর্মকর্তৄণাং ভোক্তৄণাং সুখদুঃখযোঃ ।
নানাত্বং অথ নিত্যত্বং লোককালাগম আত্মনাম্ ॥ 14॥
মন্যসে সর্বভাবানাং সংস্থা হি ঔত্পত্তিকী যথা ।
তত্ তত্ আকৃতিভেদেন জাযতে ভিদ্যতে চ ধীঃ ॥ 15॥
এবং অপি অঙ্গ সর্বেষাং দেহিনাং দেহযোগতঃ ।
কাল অবযবতঃ সন্তি ভাবা জন্মাদযোঃ অসকৃত্ ॥ 16॥
অত্র অপি কর্মণাং কর্তুঃ অস্বাতন্ত্র্যং চ লক্ষ্যতে ।
ভোক্তুঃ চ দুঃখসুখযোঃ কঃ অন্বর্থঃ বিবশং ভজেত্ ॥ 17॥
ন দেহিনাং সুখং কিঞ্চিত্ বিদ্যতে বিদুষাং অপি ।
তথা চ দুঃখং মূঢানাং বৃথা অহঙ্করণং পরম্ ॥ 18॥
যদি প্রাপ্তিং বিঘাতং চ জানন্তি সুখদুঃখযোঃ ।
তে অপি অদ্ধা ন বিদুঃ যোগং মৃত্যুঃ ন প্রভবেত্ যথা ॥ 19॥
কঃ অন্বর্থঃ সুখযতি এনং কামঃ বা মৃত্যুঃ অন্তিকে ।
আঘাতং নীযমানস্য বধ্যসি এব ন তুষ্টিদঃ ॥ 20॥
শ্রুতং চ দৃষ্টবত্ দুষ্টং স্পর্ধা অসূযা অত্যযব্যযৈঃ ।
বহু অন্তরায কামত্বাত্ কৃষিবত্ চ অপি নিষ্ফলম্ ॥ 21॥
অন্তরাযৈঃ অবিহতঃ যদি ধর্মঃ স্বনুষ্ঠিতঃ ।
তেনাপি নির্জিতং স্থানং যথা গচ্ছতি তত্ শ্রুণু ॥ 22॥
ইষ্ত্বা ইহ দেবতাঃ যজ্ঞৈঃ স্বর্লোকং যাতি যাজ্ঞিকঃ ।
ভুঞ্জীত দেববত্ তত্র ভোগান্ দিব্যান্ নিজ অর্জিতান্ ॥ 23॥
স্বপুণ্য উপচিতে শুভ্রে বিমানঃ উপগীযতে ।
গন্ধর্বৈঃ বিহরন্মধ্যে দেবীনাং হৃদ্যবেষধৃক্ ॥ 24॥
স্ত্রীভিঃ কামগযানেন কিঙ্কিণীজালমালিনা ।
ক্রীডন্ ন বেদ আত্মপাতং সুরাক্রীডেষু নির্বৃতঃ ॥ 25॥
তাবত্ প্রমোদতে স্বর্গে যাবত্ পুণ্যং সমাপ্যতে ।
ক্ষীণপুণ্যঃ পততি অর্বাক্ অনিচ্ছন্ কালচালিতঃ ॥ 26॥
যদি অধর্মরতঃ সঙ্গাত্ অসতাং বা অজিতেন্দ্রিযঃ ।
কামাত্মা কৃপণঃ লুব্ধঃ স্ত্রৈণঃ ভূতবিহিংসকঃ ॥ 27॥
পশূন্ অবিধিনা আলভ্য প্রেতভূতগণান্ যজন্ ।
নরকান্ অবশঃ জন্তুঃ গত্বা যাতি উল্বণং তমঃ ॥ 28॥
কর্মাণি দুঃখ উদর্কাণি কুর্বন্ দেহেন তৈঃ পুনঃ ।
দেহং আভজতে তত্র কিং সুখং মর্ত্যধর্মিণঃ ॥ 29॥
লোকানাং লোক পালানাং মদ্ভযং কল্পজীবিনাম্ ।
ব্রহ্মণঃ অপি ভযং মত্তঃ দ্বিপরাধপর আযুষঃ ॥ 30॥
গুণাঃ সৃজন্তি কর্মাণি গুণঃ অনুসৃজতে গুণান্ ।
জীবঃ তু গুণসংযুক্তঃ ভুঙ্ক্তে কর্মফলানি অসৌ ॥ 31॥
যাবত্ স্যাত্ গুণবৈষম্যং তাবত্ নানাত্বং আত্মনঃ ।
নানাত্বং আত্মনঃ যাবত্ পারতন্ত্র্যং তদা এব হি ॥ 32॥
যাবত্ অস্য অস্বতন্ত্রত্বং তাবত্ ঈশ্বরতঃ ভযম্ ।
যঃ এতত্ সমুপাসীরন্ তে মুহ্যন্তি শুচার্পিতাঃ ॥ 33॥
কালঃ আত্মা আগমঃ লোকঃ স্বভাবঃ ধর্মঃ এব চ ।
ইতি মাং বহুধা প্রাহুঃ গুণব্যতিকরে সতি ॥ 34॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
গুণেষু বর্তমানঃ অপি দেহজেষু অনপাবৃতাঃ ।
গুণৈঃ ন বধ্যতে দেহী বধ্যতে বা কথং বিভো ॥ 35॥
কথং বর্তেত বিহরেত্ কৈঃ বা জ্ঞাযেত লক্ষণৈঃ ।
কিং ভুঞ্জীত উত বিসৃজেত্ শযীত আসীত যাতি বা ॥ 36॥
এতত্ অচ্যুত মে ব্রূহি প্রশ্নং প্রশ্নবিদাং বর ।
নিত্যমুক্তঃ নিত্যবদ্ধঃ একঃ এব ইতি মে ভ্রমঃ ॥ 37॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
দশমোঽধ্যাযঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ दशमोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
मया उदितेषु अवहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।
वर्णाश्रमकुल आचारं अकामात्मा समाचरेत् ॥ 1॥
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् ।
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ 2॥
सुप्तस्य विषयालोकः ध्यायतः वा मनोरथः ।
नानामकत्वात् विफलः तथा भेदात्मदीः गुणैः ॥ 3॥
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परः त्यजेत् ।
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तः न अद्रियेत् कर्म चोदनाम् ॥ 4॥
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।
मदभिज्ञं गुरं शान्तं उपासीत मदात्मकम् ॥ 5॥
अमान्यमत्सरः दक्षः निर्ममः दृढसौहृदः ।
असत्वरः अर्थजिज्ञासुः अनसूयौः अमोघवाक् ॥ 6॥
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविण आदिषु ।
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेषु अर्थं इव आत्मनः ॥ 7॥
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्मात् देहात् आत्मेक्षिता स्वदृक् ।
यथाग्निः दारुणः दाह्यात् दाहकः अन्यः प्रकाशकः ॥ 8॥
निरोध उत्पत्ति अणु बृहन् नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।
अन्तः प्रविष्टः आधत्तः एवं देहगुणान् परः ॥ 9॥
यः असौ गुणैः विरचितः देहः अयं पुरुषस्य हि ।
संसारः तत् निबन्धः अयं पुंसः विद्यात् छिदात्मनः ॥ 10॥
तस्मात् जिज्ञासया आत्मानं आत्मस्थं परम् ।
सङ्गम्य निरसेत् एतत् वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ 11॥
आचार्यः अरणिः आद्यः स्यात् अन्तेवासि उत्तर अरणिः ।
तत् सन्धानं प्रवचनं विद्या सन्धिः सुखावहः ॥ 12॥
वैशारदी सा अतिविशुद्धबुद्धिः
धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् ।
गुणान् च सन्दह्य यत् आत्मं एतत्
स्वयं च शाम्यति असमिद् यथा अग्निः ॥ 13॥
अथ एषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।
नानात्वं अथ नित्यत्वं लोककालागम आत्मनाम् ॥ 14॥
मन्यसे सर्वभावानां संस्था हि औत्पत्तिकी यथा ।
तत् तत् आकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ 15॥
एवं अपि अङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।
काल अवयवतः सन्ति भावा जन्मादयोः असकृत् ॥ 16॥
अत्र अपि कर्मणां कर्तुः अस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।
भोक्तुः च दुःखसुखयोः कः अन्वर्थः विवशं भजेत् ॥ 17॥
न देहिनां सुखं किञ्चित् विद्यते विदुषां अपि ।
तथा च दुःखं मूढानां वृथा अहङ्करणं परम् ॥ 18॥
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।
ते अपि अद्धा न विदुः योगं मृत्युः न प्रभवेत् यथा ॥ 19॥
कः अन्वर्थः सुखयति एनं कामः वा मृत्युः अन्तिके ।
आघातं नीयमानस्य वध्यसि एव न तुष्टिदः ॥ 20॥
श्रुतं च दृष्टवत् दुष्टं स्पर्धा असूया अत्ययव्ययैः ।
बहु अन्तराय कामत्वात् कृषिवत् च अपि निष्फलम् ॥ 21॥
अन्तरायैः अविहतः यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तत् श्रुणु ॥ 22॥
इष्त्वा इह देवताः यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निज अर्जितान् ॥ 23॥
स्वपुण्य उपचिते शुभ्रे विमानः उपगीयते ।
गन्धर्वैः विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ 24॥
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना ।
क्रीडन् न वेद आत्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥ 25॥
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते ।
क्षीणपुण्यः पतति अर्वाक् अनिच्छन् कालचालितः ॥ 26॥
यदि अधर्मरतः सङ्गात् असतां वा अजितेन्द्रियः ।
कामात्मा कृपणः लुब्धः स्त्रैणः भूतविहिंसकः ॥ 27॥
पशून् अविधिना आलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।
नरकान् अवशः जन्तुः गत्वा याति उल्बणं तमः ॥ 28॥
कर्माणि दुःख उदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।
देहं आभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ 29॥
लोकानां लोक पालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणः अपि भयं मत्तः द्विपराधपर आयुषः ॥ 30॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणः अनुसृजते गुणान् ।
जीवः तु गुणसंयुक्तः भुङ्क्ते कर्मफलानि असौ ॥ 31॥
यावत् स्यात् गुणवैषम्यं तावत् नानात्वं आत्मनः ।
नानात्वं आत्मनः यावत् पारतन्त्र्यं तदा एव हि ॥ 32॥
यावत् अस्य अस्वतन्त्रत्वं तावत् ईश्वरतः भयम् ।
यः एतत् समुपासीरन् ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥ 33॥
कालः आत्मा आगमः लोकः स्वभावः धर्मः एव च ।
इति मां बहुधा प्राहुः गुणव्यतिकरे सति ॥ 34॥
उद्धवः उवाच ।
गुणेषु वर्तमानः अपि देहजेषु अनपावृताः ।
गुणैः न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ 35॥
कथं वर्तेत विहरेत् कैः वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किं भुञ्जीत उत विसृजेत् शयीत आसीत याति वा ॥ 36॥
एतत् अच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
नित्यमुक्तः नित्यबद्धः एकः एव इति मे भ्रमः ॥ 37॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
दशमोऽध्यायः ॥
atha daśamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |
varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||
suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |
nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |
jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||
yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |
madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||
amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |
asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |
udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |
yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||
nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |
antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||
yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |
saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||
tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |
saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||
ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |
tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||
vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ
dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |
guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat
svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||
atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |
tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||
evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |
kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||
atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |
bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||
na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |
te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||
kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||
śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |
bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||
antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||
iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |
bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||
svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |
gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||
strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |
krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||
tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |
kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||
yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |
kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||
paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |
narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||
karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |
dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||
lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |
brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |
jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||
yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |
nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||
yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |
yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||
kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |
iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||
uddhavaḥ uvāca |
guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |
guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||
kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |
kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||
etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
daśamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.