శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డమ్ ।
అథ ద్వాత్రింశస్సర్గః ।
అఙ్గదస్య వచశ్శ్రుత్వా సుగ్రీవస్సచివైస్సహ ।
లక్ష్మణం కుపితం శ్రుత్వా ముమోచాసనమాత్మవాన్ ॥ 1 ॥
సచివానబ్రవీద్వాక్యం నిశ్చిత్య గురులాఘవమ్ ।
మన్త్రజ్ఞాన్మన్త్రకుశలో మన్త్రేషు పరినిష్ఠితాన్ ॥ 2 ॥
న మే దుర్వ్యాహృతం కిఞ్చిన్నాపి మే దురనుష్ఠితమ్ ।
లక్ష్మణో రాఘవభ్రాతా క్రుద్ధః కిమితి చిన్తయే ॥ 3 ॥
అసుహృద్భిర్మమామిత్రైర్నిత్యమన్తరదర్శిభిః ।
మమ దోషానసమ్భూతాన్ శ్రావితో రాఘవానుజః ॥ 4 ॥
అత్ర తావద్యథాబుద్ధి సర్వైరేవ యథావిధి ।
భావస్య నిశ్చయస్తావద్విజ్ఞేయో నిపుణం శనైః ॥ 5 ॥
న ఖల్వస్తి మమ త్రాసో లక్ష్మణాన్నాపి రాఘవాత్ ।
మిత్రం త్వస్థానకుపితం జనయత్యేవ సమ్భ్రమమ్ ॥ 6 ॥
సర్వథా సుకరం మిత్రం దుష్కరం పరిపాలనమ్ ।
అనిత్యత్వాచ్ఛ చిత్తానాం ప్రీతిరల్పేపి భిద్యతే ॥ 7 ॥
అతో నిమిత్తం త్రస్తోహం రామేణ తు మహాత్మనా ।
యన్మయోపకృతం శక్యం ప్రతికర్తుం న తన్మయా ॥ 8 ॥
సుగ్రీవేణైవముక్తస్తు హనుమాన్హరిపుఙ్గవః ।
ఉవాచ స్వేన తర్కేణ మధ్యే వానరమన్త్రిణామ్ ॥ 9 ॥
సర్వథా నైతదాశ్చర్యం యస్త్వం హరిగణేశ్వర ।
న విస్మరసి సుస్నిగ్ధముపకార కృతం శుభమ్ ॥ 10 ॥
రాఘవేణ తు వీరేణ భయముత్సృజ్య దూరతః ।
త్వత్ప్రియార్థం హతో వాలీ శక్రతుల్యపరాక్రమః ॥ 11 ॥
సర్వథా ప్రణయాత్కృద్ధో రాఘవో నాత్ర సంశయః ।
భ్రాతరం సమ్ప్రహితవాన్లక్ష్మణం లక్ష్మివర్ధనమ్ ॥ 12 ॥
త్వం ప్రమత్తో న జానీషే కాలం కాలవిదాం వర ।
ఫుల్లసప్తచ్ఛదశ్యామా ప్రవృత్తా తు శరచ్ఛివా ॥ 13 ॥
నిర్మలగ్రహనక్షత్రా ద్యౌః ప్రనష్టవలాహకా ।
ప్రసన్నాశ్చ దిశస్సర్వాస్సరితశ్చ సరాంసి చ ॥ 14 ॥
ప్రాప్తముద్యోగకాలం తు నావైషి హరిపుఙ్గవ ।
త్వం ప్రమత్త ఇతి వ్యక్తం లక్ష్మణోఽయమిహాగతః ॥ 15 ॥
ఆర్తస్య హృతదారస్య పురుషం పురుషాన్తరాత్ ।
వచనం మర్షణీయం తే రాఘవస్య మహాత్మనః ॥ 16 ॥
కృతాపరాధస్య హి తే నాన్యత్పశ్యామ్యహం క్షమమ్ ।
అన్తరేణాఞ్జలిం బద్ధ్వా లక్ష్మణస్య ప్రసాదనాత్ ॥ 17 ॥
నియుక్తైర్మన్త్రిభిర్వాచ్యో హ్యవశ్యం పార్థివో హితమ్ ।
అత ఏవ భయం త్యక్త్వా బ్రవీమ్యవధృతం వచః ॥ 18 ॥
అభిక్రుద్ధస్సమర్థో హి చాపముద్యమ్య రాఘవః ।
సదేవాసురగన్ధర్వం వశే స్థాపయితుం జగత్ ॥ 19 ॥
న స క్షమః కోపయితుం యః ప్రసాద్యః పునర్భవేత్ ।
పూర్వోపకారం స్మరతా కృతజ్ఞేన విశేషతః ॥ 20 ॥
తస్య మూర్ధ్నా ప్రణమ్య త్వం సపుత్రస్ససుహృజ్జనః ।
రాజంస్తిష్ఠస్వ సమయే భర్తుర్భార్యేవ తద్వశః ॥ 21 ॥
న రామరామానుజశాసనం త్వయా కపీన్ద్ర యుక్తం మనసాఽప్యపోహితుమ్ ।
మనో హి తే జ్ఞాస్యతి మానుషం బలం స రాఘవస్యాస్య సురేన్ద్రవర్చసః ॥ 22 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ద్వాత్రింశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।
अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥
सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥
न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥
असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥
अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥
सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥
अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना ।
यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥
सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥
राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥
सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥
प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥
आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥
कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥
अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥
न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.