শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ পঞ্চচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
আর্তস্বরং তু তং ভর্তুর্বিজ্ঞায সদৃশং বনে ।
উবাচ লক্ষ্মণং সীতা গচ্ছ জীনীহি রাঘবম্ ॥ 1 ॥
ন হি মে হৃদযং স্থানে জীবিতং বাঽবতিষ্ঠতি ।
ক্রোশতঃ পরমার্তস্য শ্রুতশ্শব্দো মযা ভৃশম্ ॥ 2 ॥
আক্রন্দমানং তু বনে ভ্রাতরং ত্রাতুমর্হসি ।
তং ক্ষিপ্রমভিধাব ত্বং ভ্রাতরং শরণৈষিণম্ ॥ 3 ॥
রক্ষসাং বশমাপন্নং সিংহানামিব গোবৃষম্ ।
ন জগাম তথোক্তস্তু ভ্রাতুরাজ্ঞায শাসনম্ ॥ 4 ॥
তমুবাচ ততস্তত্র কুপিতা জনকাত্মজা ।
সৌমিত্রে মিত্ররূপেণ ভ্রাতুস্ত্বমসি শত্রুবত্ ॥ 5 ॥
যস্ত্বমস্যামবস্থাযাং ভ্রাতরং নাভিপত্স্যসে ।
ইচ্ছসি ত্বং বিনশ্যন্তং রামং লক্ষ্মণ মত্কৃতে ॥ 6 ॥
লোভাত্ত্বং মত্কৃতে নূনং নানুগচ্ছসি রাঘবম্ ।
ব্যসনং তে প্রিযং মন্যে স্নেহো ভ্রাতরিনাস্তিতে ॥ 7 ॥
তেন তিষ্ঠসি বিশ্রব্ধন্তমপশ্যন্মহাদ্যুতিম্ ।
কিং হি সংশযমাপন্নে তস্মিন্নিহ মযা ভবেত্ ॥ 8 ॥
কর্তব্যমিহ তিষ্ঠন্ত্যা যত্প্রধানস্ত্বমাগতঃ ।
ইতি ব্রুবাণাং বৈদেহীং বাষ্পশোকপরিপ্লুতাম্ ॥ 9 ॥
অব্রবীল্লক্ষ্মণস্ত্রস্তাং সীতাং মৃগবধূমিব ।
পন্নগাসুরগন্ধর্বদেবমানুষরাক্ষসৈঃ ॥ 10 ॥
অশক্যস্তব বৈদেহি ভর্তা জেতুং ন সংশযঃ ।
দেবি দেবমনুষ্যেষু গন্ধর্বেষু পতত্রিষু ॥ 11 ॥
রাক্ষসেষু পিশাচেষু কিন্নরেষু মৃগেষু চ ।
দানবেষু চ ঘোরেষু স ন বিদ্যেত শোভনে ॥ 12 ॥
যো রামং প্রতিযুধ্যেত সমরে বাসবোপমম্ ।
অবধ্যস্সমরে রামো নৈবং ত্বং বক্তুমর্হসি ॥ 13 ॥
ন ত্বামস্মিন্বনে হাতুমুত্সহে রাঘবং বিনা ।
অনিবার্যং বলং তস্য বলৈর্বলবতামপি ॥ 14 ॥
ত্রিভির্লোকৈস্সমুদ্যুক্তৈস্সেশ্বরৈরপি সামরৈঃ ।
হৃদযং নির্বৃতং তেঽস্তুসন্তাপস্ত্যজ্যতামযম্ ॥ 15 ॥
আগমিষ্যতি তে ভর্তা শ্রীঘ্রং হত্বা মৃগোত্তমম্ ।
ন চ তস্য স্বরো ব্যক্তং মাযযা কেন চিত্কৃতঃ ।
গন্ধর্বনগরপ্রখ্যা মাযা সা তস্য রক্ষসঃ ॥ 16 ॥
ন্যাসভূতাসি বৈদেহি ন্যস্তা মযি মহাত্মনা ॥ 17 ॥
রামেণ ত্বং বরারোহে ন ত্বাং ত্যক্তুমিহোত্সহে ।
কৃতবৈরাশ্চ বৈদেহি বযমেতৈর্নিশাচরৈঃ ॥ 18 ॥
খরস্য নিধনাদেব জনস্থানবধং প্রতি ।
রাক্ষসা বিবিধা বাচো বিসৃজন্তি মহাবনে ॥ 19 ॥
হিংসাবিহারা বৈদেহি ন চিন্তযিতুমর্হসি ।
লক্ষ্মণেনৈবমুক্তা সা ক্রুদ্ধা সংরক্তলোচনা ॥ 20 ॥
অব্রবীত্পরুষং বাক্যং লক্ষ্মণং সত্যবাদিনম্ ।
অনার্যাকরণারম্ভ নৃশংস কুলপাংসন ॥ 21 ॥
অহং তব প্রিযং মন্যে রামস্য ব্যসনং মহত্ ।
রামস্য ব্যসনং দৃষ্ট্বা তেনৈতানি প্রভাষসে ॥ 22 ॥
নৈতচ্চিত্রং সপত্নেষু পাপং লক্ষ্মণ যদ্ভবেত্ ।
ত্বদ্বিধেষু নৃশংসেষু নিত্যং প্রচ্ছন্নচারিষু ॥ 23 ॥
সুদুষ্টস্ত্বং বনে রামমেকমেকোঽনুগচ্ছসি ।
মম হেতোঃ প্রতিচ্ছন্নঃ প্রযুক্তোভরতেন বা ॥ 24 ॥
তন্নসিধ্যতি সৌমিত্রে তব বা ভরতস্য বা ।
কথমিন্দীবরশ্যামং পদ্মপত্রনিভেক্ষণম্ ॥ 25 ॥
উপসংশ্রিত্য ভর্তারং কামযেযং পৃথগ্জনম্ ।
সমক্ষং তব সৌমিত্রে প্রাণাংস্ত্যক্ষে ন সংশযঃ ।
রামং বিনা ক্ষণমপি ন হি জীবামি ভূতলে ॥ 26 ॥
ইত্যুক্তঃ পরুষং বাক্যং সীতযা রোমহর্ষণম্ ॥ 27 ॥
অব্রবীল্লক্ষ্মণস্সীতাং প্রাঞ্জলির্বিজিতেন্দ্রিযঃ ।
উত্তরং নোত্সহে বক্তুং দৈবতং ভবতী মম ॥ 28 ॥
বাক্যমপ্রতিরূপং তু ন চিত্রং স্ত্রীষু মৈথিলি ।
স্বভাবস্ত্বেষ নারীণামেবং লোকেষু দৃশ্যতে ॥ 29 ॥
বিমুক্তধর্মাশ্চপলাস্তীক্ষ্ণা ভেদকরাঃ স্ত্রিযঃ ।
ন সহে হীদৃশং বাক্যং বৈদেহি জনকাত্মজে ॥ 30 ॥
শ্রোত্রযোরুভযোর্মেদ্য তপ্তনারাচসন্নিভম্ ।
উপশৃণ্বন্তু মে সর্বে সাক্ষিভূতা বনেচরাঃ ॥ 31 ॥
ন্যাযবাদী যথান্যাযমুক্তোঽহং পরুষং ত্বযা ।
ধিক্ত্বামদ্য প্রণশ্য ত্বং যন্মামেবং বিশঙ্কসে ।
স্ত্রীত্বলদুষ্টং স্বভাবেন গুরুবাক্যে ব্যবস্থিতম্ ॥ 32 ॥
গমিষ্যে যত্র কাকুত্স্থ স্বস্তি তেঽস্তু বরাননে ॥ 33 ॥
রক্ষন্তু ত্বাং বিশালাক্ষি সমগ্রা বনদেবতাঃ ।
নিমিত্তানি চ ঘোরাণি যানি প্রাদুর্ভবন্তি মে ॥ 34 ॥
অপি ত্বাং সহ রামেণ পশ্যেযং পুনরাগতঃ ।
ন বেত্যেতন্ন জানামি বৈদেহি জনকাত্মজে ॥ 35 ॥
লক্ষ্মণেনৈবমুক্তা সা রুদন্তী জনকাত্মজা ।
প্রত্যুবাচ ততো বাক্যং তীব্রং বাষ্পপরিপ্লুতা ॥ 36 ॥
গোদাবরীং প্রবেক্ষ্যামি বিনা রামেণ লক্ষ্মণ ।
অবন্ধিষ্যেঽথবা ত্যক্ষ্যে বিষমে দেহমাত্মনঃ ॥ 37 ॥
পিবাম্যহং বিষং তীক্ষ্ণং প্রবেক্ষ্যামি হুতাশনম্ ।
ন ত্বহং রাঘবাদন্যং পদাপি পুরুষং স্পৃশে ॥ 38 ॥
ইতি লক্ষ্মণমাক্রুশ্য সীতা দুঃখসমন্বিতা ।
পাণিভ্যাং রুদতী দুঃখাদুদরং প্রজঘান হ ॥ 39 ॥
তামার্তরূপাং বিমনা রুদন্তীং সৌমিত্রিরালোক্য বিশালনেত্রাম্ ।
আশ্বাসযামাস ন চৈব ভর্তু স্তং ভ্রাতরঙ্কিঞ্চিদুবাচ সীতা ॥ 40 ॥
ততস্তু সীতামভিবাদ্য লক্ষ্মণঃ কৃতাঞ্জলিঃ কিঞ্চিদভিপ্রণম্য চ ।
অন্বীক্ষমাণো বহুশশ্চ মৈথিলীং জগাম রামস্য সমীপমাত্মবান্ ॥ 41 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে পঞ্চচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |
ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jīnīhi rāghavam || 1 ||
na hi me hṛdayaṃ sthāne jīvitaṃ vā'vatiṣṭhati |
krośataḥ paramārtasya śrutaśśabdo mayā bhṛśam || 2 ||
ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |
taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3 ||
rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |
na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 4 ||
tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |
saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 5 ||
yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipatsyase |
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 6 ||
lobhāttvaṃ matkṛte nūnaṃ nānugacchasi rāghavam |
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātarināstite || 7 ||
tena tiṣṭhasi viśrabdhantamapaśyanmahādyutim |
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet || 8 ||
kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ |
iti bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām || 9 ||
abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva |
pannagāsuragandharvadevamānuṣarākṣasaiḥ || 10 ||
aśakyastava vaidehi bhartā jetuṃ na saṃśayaḥ |
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu || 11 ||
rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |
dānaveṣu ca ghoreṣu sa na vidyeta śobhane || 12 ||
yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam |
avadhyassamare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 13 ||
na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā |
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi || 14 ||
tribhirlokaissamudyuktaisseśvarairapi sāmaraiḥ |
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stusantāpastyajyatāmayam || 15 ||
āgamiṣyati te bhartā śrīghraṃ hatvā mṛgottamam |
na ca tasya svaro vyaktaṃ māyayā kena citkṛtaḥ |
gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 16 ||
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā || 17 ||
rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe |
kṛtavairāśca vaidehi vayametairniśācaraiḥ || 18 ||
kharasya nidhanādeva janasthānavadhaṃ prati |
rākṣasā vividhā vāco visṛjanti mahāvane || 19 ||
hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi |
lakṣmaṇenaivamuktā sā kruddhā saṃraktalocanā || 20 ||
abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam |
anāryākaraṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana || 21 ||
ahaṃ tava priyaṃ manye rāmasya vyasanaṃ mahat |
rāmasya vyasanaṃ dṛṣṭvā tenaitāni prabhāṣase || 22 ||
naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 23 ||
suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |
mama hetoḥ praticchannaḥ prayuktobharatena vā || 24 ||
tannasidhyati saumitre tava vā bharatasya vā |
kathamindīvaraśyāmaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 25 ||
upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam |
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣe na saṃśayaḥ |
rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 26 ||
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam || 27 ||
abravīllakṣmaṇassītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ |
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama || 28 ||
vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili |
svabhāvastveṣa nārīṇāmevaṃ lokeṣu dṛśyate || 29 ||
vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |
na sahe hīdṛśaṃ vākyaṃ vaidehi janakātmaje || 30 ||
śrotrayorubhayormedya taptanārācasannibham |
upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ || 31 ||
nyāyavādī yathānyāyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā |
dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |
strītvaladuṣṭaṃ svabhāvena guruvākye vyavasthitam || 32 ||
gamiṣye yatra kākutstha svasti te'stu varānane || 33 ||
rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ |
nimittāni ca ghorāṇi yāni prādurbhavanti me || 34 ||
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ |
na vetyetanna jānāmi vaidehi janakātmaje || 35 ||
lakṣmaṇenaivamuktā sā rudantī janakātmajā |
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 36 ||
godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |
abandhiṣye'thavā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 37 ||
pibāmyahaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 38 ||
iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 39 ||
tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |
āśvāsayāmāsa na caiva bhartu staṃ bhrātaraṅkiñciduvāca sītā || 40 ||
tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiñcidabhipraṇamya ca |
anvīkṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ।
आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने ।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जीनीहि राघवम् ॥ 1 ॥
न हि मे हृदयं स्थाने जीवितं वाऽवतिष्ठति ।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतश्शब्दो मया भृशम् ॥ 2 ॥
आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि ।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥ 3 ॥
रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् ।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥ 4 ॥
तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा ।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥ 5 ॥
यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपत्स्यसे ।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥ 6 ॥
लोभात्त्वं मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम् ।
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरिनास्तिते ॥ 7 ॥
तेन तिष्ठसि विश्रब्धन्तमपश्यन्महाद्युतिम् ।
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् ॥ 8 ॥
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः ।
इति ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् ॥ 9 ॥
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ।
पन्नगासुरगन्धर्वदेवमानुषराक्षसैः ॥ 10 ॥
अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः ।
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ॥ 11 ॥
राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च ।
दानवेषु च घोरेषु स न विद्येत शोभने ॥ 12 ॥
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ।
अवध्यस्समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ 13 ॥
न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना ।
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि ॥ 14 ॥
त्रिभिर्लोकैस्समुद्युक्तैस्सेश्वरैरपि सामरैः ।
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तुसन्तापस्त्यज्यतामयम् ॥ 15 ॥
आगमिष्यति ते भर्ता श्रीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ।
न च तस्य स्वरो व्यक्तं मायया केन चित्कृतः ।
गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥ 16 ॥
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ॥ 17 ॥
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ।
कृतवैराश्च वैदेहि वयमेतैर्निशाचरैः ॥ 18 ॥
खरस्य निधनादेव जनस्थानवधं प्रति ।
राक्षसा विविधा वाचो विसृजन्ति महावने ॥ 19 ॥
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ।
लक्ष्मणेनैवमुक्ता सा क्रुद्धा संरक्तलोचना ॥ 20 ॥
अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ।
अनार्याकरणारम्भ नृशंस कुलपांसन ॥ 21 ॥
अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत् ।
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे ॥ 22 ॥
नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् ।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥ 23 ॥
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि ।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तोभरतेन वा ॥ 24 ॥
तन्नसिध्यति सौमित्रे तव वा भरतस्य वा ।
कथमिन्दीवरश्यामं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ 25 ॥
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ।
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्षे न संशयः ।
रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले ॥ 26 ॥
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम् ॥ 27 ॥
अब्रवील्लक्ष्मणस्सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः ।
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम ॥ 28 ॥
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ।
स्वभावस्त्वेष नारीणामेवं लोकेषु दृश्यते ॥ 29 ॥
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ।
न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे ॥ 30 ॥
श्रोत्रयोरुभयोर्मेद्य तप्तनाराचसन्निभम् ।
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः ॥ 31 ॥
न्यायवादी यथान्यायमुक्तोऽहं परुषं त्वया ।
धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे ।
स्त्रीत्वलदुष्टं स्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥ 32 ॥
गमिष्ये यत्र काकुत्स्थ स्वस्ति तेऽस्तु वरानने ॥ 33 ॥
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ।
निमित्तानि च घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ॥ 34 ॥
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ।
न वेत्येतन्न जानामि वैदेहि जनकात्मजे ॥ 35 ॥
लक्ष्मणेनैवमुक्ता सा रुदन्ती जनकात्मजा ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥ 36 ॥
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण ।
अबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥ 37 ॥
पिबाम्यहं विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥ 38 ॥
इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता ।
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥ 39 ॥
तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् ।
आश्वासयामास न चैव भर्तु स्तं भ्रातरङ्किञ्चिदुवाच सीता ॥ 40 ॥
ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किञ्चिदभिप्रणम्य च ।
अन्वीक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥ 41 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |
ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jīnīhi rāghavam || 1 ||
na hi me hṛdayaṃ sthāne jīvitaṃ vā'vatiṣṭhati |
krośataḥ paramārtasya śrutaśśabdo mayā bhṛśam || 2 ||
ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |
taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3 ||
rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |
na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 4 ||
tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |
saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 5 ||
yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipatsyase |
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 6 ||
lobhāttvaṃ matkṛte nūnaṃ nānugacchasi rāghavam |
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātarināstite || 7 ||
tena tiṣṭhasi viśrabdhantamapaśyanmahādyutim |
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet || 8 ||
kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ |
iti bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām || 9 ||
abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva |
pannagāsuragandharvadevamānuṣarākṣasaiḥ || 10 ||
aśakyastava vaidehi bhartā jetuṃ na saṃśayaḥ |
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu || 11 ||
rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |
dānaveṣu ca ghoreṣu sa na vidyeta śobhane || 12 ||
yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam |
avadhyassamare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 13 ||
na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā |
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi || 14 ||
tribhirlokaissamudyuktaisseśvarairapi sāmaraiḥ |
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stusantāpastyajyatāmayam || 15 ||
āgamiṣyati te bhartā śrīghraṃ hatvā mṛgottamam |
na ca tasya svaro vyaktaṃ māyayā kena citkṛtaḥ |
gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 16 ||
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā || 17 ||
rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe |
kṛtavairāśca vaidehi vayametairniśācaraiḥ || 18 ||
kharasya nidhanādeva janasthānavadhaṃ prati |
rākṣasā vividhā vāco visṛjanti mahāvane || 19 ||
hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi |
lakṣmaṇenaivamuktā sā kruddhā saṃraktalocanā || 20 ||
abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam |
anāryākaraṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana || 21 ||
ahaṃ tava priyaṃ manye rāmasya vyasanaṃ mahat |
rāmasya vyasanaṃ dṛṣṭvā tenaitāni prabhāṣase || 22 ||
naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 23 ||
suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |
mama hetoḥ praticchannaḥ prayuktobharatena vā || 24 ||
tannasidhyati saumitre tava vā bharatasya vā |
kathamindīvaraśyāmaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 25 ||
upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam |
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣe na saṃśayaḥ |
rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 26 ||
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam || 27 ||
abravīllakṣmaṇassītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ |
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama || 28 ||
vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili |
svabhāvastveṣa nārīṇāmevaṃ lokeṣu dṛśyate || 29 ||
vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |
na sahe hīdṛśaṃ vākyaṃ vaidehi janakātmaje || 30 ||
śrotrayorubhayormedya taptanārācasannibham |
upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ || 31 ||
nyāyavādī yathānyāyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā |
dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |
strītvaladuṣṭaṃ svabhāvena guruvākye vyavasthitam || 32 ||
gamiṣye yatra kākutstha svasti te'stu varānane || 33 ||
rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ |
nimittāni ca ghorāṇi yāni prādurbhavanti me || 34 ||
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ |
na vetyetanna jānāmi vaidehi janakātmaje || 35 ||
lakṣmaṇenaivamuktā sā rudantī janakātmajā |
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 36 ||
godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |
abandhiṣye'thavā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 37 ||
pibāmyahaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 38 ||
iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 39 ||
tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |
āśvāsayāmāsa na caiva bhartu staṃ bhrātaraṅkiñciduvāca sītā || 40 ||
tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiñcidabhipraṇamya ca |
anvīkṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.