ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਰਾਜਾ ਉਵਾਚ ।
ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਇਹ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯੈਃ ਯੈਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਜਨ੍ਮਭਿਃ ।
ਚਕ੍ਰੇ ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਤਾ ਵਾ ਹਰਿਃ ਤਾਨਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤੁ ਨਃ ॥ 1॥
ਦ੍ਰੁਮਿਲਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਃ ਵਾ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨ੍
ਅਨੁਕ੍ਰਮਿष੍ਯਨ੍ ਸਃ ਤੁ ਬਾਲਬੁਦ੍ਧਿਃ ।
ਰਜਾਂਸਿ ਭੂਮੇਃ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍
ਕਾਲੇਨ ਨ ਏਵ ਅਖਿਲਸ਼ਕ੍ਤਿਧਾਮ੍ਨਃ ॥ 2॥
ਭੂਤੈਃ ਯਦਾ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਆਤ੍ਮਸृष੍ਟੈਃ
ਪੁਰਂ ਵਿਰਾਜਂ ਵਿਰਚਯ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ।
ਸ੍ਵਾਂਸ਼ੇਨ ਵਿष੍ਟਃ ਪੁਰੁषਾਭਿਧਾਨ
ਮਵਾਪ ਨਾਰਾਯਣਃ ਆਦਿਦੇਵਃ ॥ 3॥
ਯਤ੍ ਕਾਯਃ ਏषਃ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ
ਯਸ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਤਨੁਭृਤਾਂ ਉਭਯੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵਸਨਤਃ ਬਲਂ ਓਜਃ ਈਹਾ
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਥਿਤਿਲਯੌਦ੍ਭਵਃ ਆਦਿਕਰ੍ਤਾ ॥ 4॥
ਆਦੌ ਅਭੂਤ੍ ਸ਼ਤਧृਤੀ ਰਜਸ ਅਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗੇ
ਵਿष੍ਣੁ ਸ੍ਥਿਤੌ ਕ੍ਰਤੁਪਤਿਃ ਦ੍ਵਿਜਧਰ੍ਮਸੇਤੁਃ ।
ਰੁਦ੍ਰਃ ਅਪਿ ਅਯਾਯ ਤਮਸਾ ਪੁਰੁषਃ ਸਃ ਆਦ੍ਯਃ
ਇਤਿ ਉਦ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਲਯਾਃ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਜਾਸੁ ॥ 5॥
ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਦਕ੍षਦੁਹਿਤਰ੍ਯਜਨਿष੍ਟਃ ਮੂਰ੍ਤ੍ਯਾ
ਨਾਰਾਯਣਃ ਨਰਃ ऋषਿਪ੍ਰਵਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ।
ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਲਕ੍षਣਂ ਉਵਾਚ ਚਚਾਰ ਕਰ੍ਮ
ਯਃ ਅਦ੍ਯ ਅਪਿ ਚ ਆਸ੍ਤ ऋषਿਵਰ੍ਯਨਿषੇਵਿਤਾਙ੍ਘ੍ਰਿਃ ॥ 6॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਵਿਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਮਮ ਧਾਮ ਜਿਘृਕ੍षਤਿ ਇਤਿ
ਕਾਮਂ ਨ੍ਯਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਸਗਣਂ ਸਃ ਬਦਰਿਉਪਾਖ੍ਯਮ੍ ।
ਗਤ੍ਵਾ ਅਪ੍ਸਰੋਗਣਵਸਨ੍ਤਸੁਮਨ੍ਦਵਾਤੈਃ
ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰੇਕ੍षਣ ਇषੁਭਿਃ ਅਵਿਧ੍ਯਤਤ੍ ਮਹਿਜ੍ਞਃ ॥ 7॥
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼ਕ੍ਰਕृਤਂ ਅਕ੍ਰਮਂ ਆਦਿਦੇਵਃ
ਪ੍ਰਾਹ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਗਤਵਿਸ੍ਮਯਃ ਏਜਮਾਨਾਨ੍ ।
ਮਾ ਭੈष੍ਟ ਭੋ ਮਦਨ ਮਾਰੁਤ ਦੇਵਵਧ੍ਵਃ
ਗृਹ੍ਣੀਤ ਨਃ ਬਲਿਂ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਇਮਂ ਕੁਰੁਧ੍ਵਮ੍ ॥ 8॥
ਇਤ੍ਥਂ ਬ੍ਰੁਵਤਿ ਅਭਯਦੇ ਨਰਦੇਵ ਦੇਵਾਃ
ਸਵ੍ਰੀਡਨਮ੍ਰਸ਼ਿਰਸਃ ਸਘृਣਂ ਤਂ ਊਚੁਃ ।
ਨ ਏਤਤ੍ ਵਿਭੋ ਤ੍ਵਯਿ ਪਰੇ ਅਵਿਕृਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਮ੍
ਸ੍ਵਾਰਾਮਧੀਃ ਅਨਿਕਰਾਨਤਪਾਦਪਦ੍ਮੇ ॥ 9॥
ਤ੍ਵਾਂ ਸੇਵਤਾਂ ਸੁਰਕृਤਾ ਬਹਵਃ ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਃ
ਸ੍ਵੌਕੋ ਵਿਲਙ੍ਘ੍ਯ ਪਰਮਂ ਵ੍ਰਜਤਾਂ ਪਦਂ ਤੇ ।
ਨ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬਰ੍ਹਿषਿ ਬਲੀਨ੍ ਦਦਤਃ ਸ੍ਵਭਾਗਾਨ੍
ਧਤ੍ਤੇ ਪਦਂ ਤ੍ਵਂ ਅਵਿਤਾ ਯਦਿ ਵਿਘ੍ਨਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ॥ 10॥
ਕ੍षੁਤ੍ ਤृਟ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਗੁਣਮਾਰੁਤਜੈਵ੍ਹ੍ਯਸ਼ੈਸ਼੍ਨ੍ਯਾਨ੍
ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਅਪਾਰਜਲਧੀਨ੍ ਅਤਿਤੀਰ੍ਯ ਕੇਚਿਤ੍ ।
ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਯ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਫਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ ਪਦੇ ਗੋਃ
ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਦੁਸ਼੍ਚਰਤਪਃ ਚ ਵृਥਾ ਉਤ੍ਸृਜਨ੍ਤਿ ॥ 11॥
ਇਤਿ ਪ੍ਰਗृਣਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਅਤਿ ਅਦ੍ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।
ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਚਿਤਾਃ ਕੁਰ੍ਵਤੀਃ ਵਿਭੁਃ ॥ 12॥
ਤੇ ਦੇਵ ਅਨੁਚਰਾਃ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ਼੍ਰੀਃ ਇਵ ਰੂਪਿਣੀਃ ।
ਗਨ੍ਧੇਨ ਮੁਮੁਹੁਃ ਤਾਸਾਂ ਰੂਪ ਔਦਾਰ੍ਯਹਤਸ਼੍ਰਿਯਃ ॥ 13॥
ਤਾਨ੍ ਆਹ ਦੇਵਦੇਵ ਈਸ਼ਃ ਪ੍ਰਣਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ ਇਵ ।
ਆਸਾਂ ਏਕਤਮਾਂ ਵृਙ੍ਗ੍ਧ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਭੂषਣਾਮ੍ ॥
14॥
ੴ ਇਤਿ ਆਦੇਸ਼ਂ ਆਦਾਯ ਨਤ੍ਵਾ ਤਂ ਸੁਰਵਨ੍ਦਿਨਃ ।
ਉਰ੍ਵਸ਼ੀਂ ਅਪ੍ਸਰਃਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਦਿਵਂ ਯਯੁਃ ॥ 15॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਆਨਮ੍ਯ ਸਦਸਿ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਤਾਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ ।
ਊਚੁਃ ਨਾਰਾਯਣਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਰਃ ਤਤ੍ਰ ਆਸ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ॥ 16॥
ਹਂਸਸ੍ਵਰੂਪੀ ਅਵਦਦਤ੍ ਅਚ੍ਯੁਤਃ ਆਤ੍ਮਯੋਗਮ੍
ਦਤ੍ਤਃ ਕੁਮਾਰ ऋषਭਃ ਭਗਵਾਨ੍ ਪਿਤਾ ਨਃ ।
ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼ਿਵਾਯ ਜਗਤਾਂ ਕਲਯਾ ਅਵਤੀਰ੍ਣਃ
ਤੇਨ ਆਹृਤਾਃ ਮਧੁਭਿਦਾ ਸ਼੍ਰੁਤਯਃ ਹਯਾਸ੍ਯੇ ॥ 17॥
ਗੁਪ੍ਤਃ ਅਪਿ ਅਯੇ ਮਨੁਃ ਇਲਾ ਓषਧਯਃ ਚ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇ
ਕ੍ਰੌਡੇ ਹਤਃ ਦਿਤਿਜਃ ਉਦ੍ਧਰਤਾ ਅਮ੍ਭਸਃ ਕ੍ष੍ਮਾਮ੍ ।
ਕੌਰ੍ਮੇ ਧृਤਃ ਅਦ੍ਰਿਃ ਅਮृਤ ਉਨ੍ਮਥਨੇ ਸ੍ਵਪृष੍ਠੇ
ਗ੍ਰਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਮਿਭਰਾਜਂ ਅਮੁਞ੍ਚਤ੍ ਆਰ੍ਤਮ੍ ॥ 18॥
ਸਂਸ੍ਤੁਨ੍ਵਤਃ ਅਬ੍ਧਿਪਤਿਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਰਮਣਾਨ੍ ऋषੀਂ ਚ
ਸ਼ਕ੍ਰਂ ਚ ਵृਤ੍ਰਵਧਤਃ ਤਮਸਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਮ੍ ।
ਦੇਵਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਅਸੁਰਗृਹੇ ਪਿਹਿਤਾਃ ਅਨਾਥਾਃ
ਜਘ੍ਨੇ ਅਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਅਭਯਾਯ ਸਤਾਂ ਨृਸਿਂਹੇ ॥ 19॥
ਦੇਵ ਅਸੁਰੇ ਯੁਧਿ ਚ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀਨ੍ ਸੁਰਾਰ੍ਥੇ
ਹਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਤਰੇषੁ ਭੁਵਨਾਨਿ ਅਦਧਾਤ੍ ਕਲਾਭਿਃ ।
ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਥ ਵਾਮਨਃ ਇਮਾਂ ਅਹਰਤ੍ ਬਲੇਃ ਕ੍ष੍ਮਾਮ੍
ਯਾਞ੍ਚਾਚ੍ਛਲੇਨ ਸਮਦਾਤ੍ ਅਦਿਤੇਃ ਸੁਤੇਭ੍ਯਃ ॥ 20॥
ਨਿਃਕ੍षਤ੍ਰਿਯਾਂ ਅਕृਤ ਗਾਂ ਚ ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕृਤ੍ਵਃ
ਰਾਮਃ ਤੁ ਹੈਹਯਕੁਲ ਅਪਿ ਅਯਭਾਰ੍ਗਵ ਅਗ੍ਨਿਃ ।
ਸਃ ਅਬ੍ਧਿਂ ਬਬਨ੍ਧ ਦਸ਼ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਅਹਨ੍ ਸਲਙ੍ਕਮ੍
ਸੀਤਾਪਤਿਃ ਜਯਤਿ ਲੋਕਂ ਅਲਘ੍ਨਕੀਰ੍ਤਿਃ ॥ 21॥
ਭੂਮੇਃ ਭਰ ਅਵਤਰਣਾਯ ਯਦੁषਿ ਅਜਨ੍ਮਾ ਜਾਤਃ
ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਸੁਰੈਃ ਅਪਿ ਦੁष੍ਕਰਾਣਿ ।
ਵਾਦੈਃ ਵਿਮੋਹਯਤਿ ਯਜ੍ਞਕृਤਃ ਅਤਦਰ੍ਹਾਨ੍
ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਕਲੌ ਕ੍षਿਤਿਭੁਜਃ ਨ੍ਯਹਨਿष੍ਯਦਨ੍ਤੇ ॥ 22॥
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜਨ੍ਮਾਨਿ ਚ ਜਗਤ੍ ਪਤੇਃ ।
ਭੂਰੀਣਿ ਭੂਰਿਯਸ਼ਸਃ ਵਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਮਹਾਭੁਜ ॥ 23॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਨਿਮਿਜਾਯਨ੍ਤਸਂਵਾਦੇ
ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha caturtho'dhyāyaḥ |
rājā uvāca |
yāni yāni iha karmāṇi yaiḥ yaiḥ svacchandajanmabhiḥ |
cakre karoti kartā vā hariḥ tāni bruvantu naḥ || 1||
drumilaḥ uvāca |
yaḥ vā anantasya guṇān anantān
anukramiṣyan saḥ tu bālabuddhiḥ |
rajāṃsi bhūmeḥ gaṇayet kathañcit
kālena na eva akhilaśaktidhāmnaḥ || 2||
bhūtaiḥ yadā pañcabhiḥ ātmasṛṣṭaiḥ
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhāna
mavāpa nārāyaṇaḥ ādidevaḥ || 3||
yat kāyaḥ eṣaḥ bhuvanatrayasanniveśaḥ
yasya indriyaiḥ tanubhṛtāṃ ubhayaindriyāṇi |
jñānaṃ svataḥ śvasanataḥ balaṃ ojaḥ īhā
sattvādibhiḥ sthitilayaudbhavaḥ ādikartā || 4||
ādau abhūt śatadhṛtī rajasa asya sarge
viṣṇu sthitau kratupatiḥ dvijadharmasetuḥ |
rudraḥ api ayāya tamasā puruṣaḥ saḥ ādyaḥ
iti udbhavasthitilayāḥ satataṃ prajāsu || 5||
dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭaḥ mūrtyā
nārāyaṇaḥ naraḥ ṛṣipravaraḥ praśāntaḥ |
naiṣkarmyalakṣaṇaṃ uvāca cacāra karma
yaḥ adya api ca āsta ṛṣivaryaniṣevitāṅghriḥ || 6||
indraḥ viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣati iti
kāmaṃ nyayuṅkta sagaṇaṃ saḥ badariupākhyam |
gatvā apsarogaṇavasantasumandavātaiḥ
strīprekṣaṇa iṣubhiḥ avidhyatat mahijñaḥ || 7||
vijñāya śakrakṛtaṃ akramaṃ ādidevaḥ
prāha prahasya gatavismayaḥ ejamānān |
mā bhaiṣṭa bho madana māruta devavadhvaḥ
gṛhṇīta naḥ baliṃ aśūnyaṃ imaṃ kurudhvam || 8||
itthaṃ bruvati abhayade naradeva devāḥ
savrīḍanamraśirasaḥ saghṛṇaṃ taṃ ūcuḥ |
na etat vibho tvayi pare avikṛte vicitram
svārāmadhīḥ anikarānatapādapadme || 9||
tvāṃ sevatāṃ surakṛtā bahavaḥ antarāyāḥ
svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te |
na anyasya barhiṣi balīn dadataḥ svabhāgān
dhatte padaṃ tvaṃ avitā yadi vighnamūrdhni || 10||
kṣut tṛṭtrikālaguṇamārutajaivhyaśaiśnyān
asmān apārajaladhīn atitīrya kecit |
krodhasya yānti viphalasya vaśa pade goḥ
majjanti duścaratapaḥ ca vṛthā utsṛjanti || 11||
iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyaḥ ati adbhutadarśanāḥ |
darśayāmāsa śuśrūṣāṃ svarcitāḥ kurvatīḥ vibhuḥ || 12||
te deva anucarāḥ dṛṣṭvā striyaḥ śrīḥ iva rūpiṇīḥ |
gandhena mumuhuḥ tāsāṃ rūpa audāryahataśriyaḥ || 13||
tān āha devadeva īśaḥ praṇatān prahasan iva |
āsāṃ ekatamāṃ vṛṅgdhvaṃ savarṇāṃ svargabhūṣaṇām ||
14||
oṃ iti ādeśaṃ ādāya natvā taṃ suravandinaḥ |
urvaśīṃ apsaraḥśreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ || 15||
indrāya ānamya sadasi śruṇvatāṃ tridivaukasām |
ūcuḥ nārāyaṇabalaṃ śakraḥ tatra āsa vismitaḥ || 16||
haṃsasvarūpī avadadat acyutaḥ ātmayogam
dattaḥ kumāra ṛṣabhaḥ bhagavān pitā naḥ |
viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayā avatīrṇaḥ
tena āhṛtāḥ madhubhidā śrutayaḥ hayāsye || 17||
guptaḥ api aye manuḥ ilā oṣadhayaḥ ca mātsye
krauḍe hataḥ ditijaḥ uddharatā ambhasaḥ kṣmām |
kaurme dhṛtaḥ adriḥ amṛta unmathane svapṛṣṭhe
grāhāt prapannamibharājaṃ amuñcat ārtam || 18||
saṃstunvataḥ abdhipatitān śramaṇān ṛṣīṃ ca
śakraṃ ca vṛtravadhataḥ tamasi praviṣṭam |
devastriyaḥ asuragṛhe pihitāḥ anāthāḥ
jaghne asurendraṃ abhayāya satāṃ nṛsiṃhe || 19||
deva asure yudhi ca daityapatīn surārthe
hatvā antareṣu bhuvanāni adadhāt kalābhiḥ |
bhūtvā atha vāmanaḥ imāṃ aharat baleḥ kṣmām
yāñcācchalena samadāt aditeḥ sutebhyaḥ || 20||
niḥkṣatriyāṃ akṛta gāṃ ca triḥsaptakṛtvaḥ
rāmaḥ tu haihayakula api ayabhārgava agniḥ |
saḥ abdhiṃ babandha daśavaktraṃ ahan salaṅkam
sītāpatiḥ jayati lokaṃ alaghnakīrtiḥ || 21||
bhūmeḥ bhara avataraṇāya yaduṣi ajanmā jātaḥ
kariṣyati suraiḥ api duṣkarāṇi |
vādaiḥ vimohayati yajñakṛtaḥ atadarhān
śūdrāṃ kalau kṣitibhujaḥ nyahaniṣyadante || 22||
evaṃvidhāni karmāṇi janmāni ca jagat pateḥ |
bhūrīṇi bhūriyaśasaḥ varṇitāni mahābhuja || 23||
iti śrīmadbhagavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
caturtho'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
राजा उवाच ।
यानि यानि इह कर्माणि यैः यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिः तानि ब्रुवन्तु नः ॥ 1॥
द्रुमिलः उवाच ।
यः वा अनन्तस्य गुणान् अनन्तान्
अनुक्रमिष्यन् सः तु बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेः गणयेत् कथञ्चित्
कालेन न एव अखिलशक्तिधाम्नः ॥ 2॥
भूतैः यदा पञ्चभिः आत्मसृष्टैः
पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधान
मवाप नारायणः आदिदेवः ॥ 3॥
यत् कायः एषः भुवनत्रयसन्निवेशः
यस्य इन्द्रियैः तनुभृतां उभयैन्द्रियाणि ।
ज्ञानं स्वतः श्वसनतः बलं ओजः ईहा
सत्त्वादिभिः स्थितिलयौद्भवः आदिकर्ता ॥ 4॥
आदौ अभूत् शतधृती रजस अस्य सर्गे
विष्णु स्थितौ क्रतुपतिः द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रः अपि अयाय तमसा पुरुषः सः आद्यः
इति उद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ 5॥
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्टः मूर्त्या
नारायणः नरः ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणं उवाच चचार कर्म
यः अद्य अपि च आस्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ 6॥
इन्द्रः विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षति इति
कामं न्ययुङ्क्त सगणं सः बदरिउपाख्यम् ।
गत्वा अप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः
स्त्रीप्रेक्षण इषुभिः अविध्यतत् महिज्ञः ॥ 7॥
विज्ञाय शक्रकृतं अक्रमं आदिदेवः
प्राह प्रहस्य गतविस्मयः एजमानान् ।
मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वः
गृह्णीत नः बलिं अशून्यं इमं कुरुध्वम् ॥ 8॥
इत्थं ब्रुवति अभयदे नरदेव देवाः
सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तं ऊचुः ।
न एतत् विभो त्वयि परे अविकृते विचित्रम्
स्वारामधीः अनिकरानतपादपद्मे ॥ 9॥
त्वां सेवतां सुरकृता बहवः अन्तरायाः
स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।
न अन्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान्
धत्ते पदं त्वं अविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ 10॥
क्षुत् तृट्त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्
अस्मान् अपारजलधीन् अतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वश पदे गोः
मज्जन्ति दुश्चरतपः च वृथा उत्सृजन्ति ॥ 11॥
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियः अति अद्भुतदर्शनाः ।
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीः विभुः ॥ 12॥
ते देव अनुचराः दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीः इव रूपिणीः ।
गन्धेन मुमुहुः तासां रूप औदार्यहतश्रियः ॥ 13॥
तान् आह देवदेव ईशः प्रणतान् प्रहसन् इव ।
आसां एकतमां वृङ्ग्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥
14॥
ॐ इति आदेशं आदाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।
उर्वशीं अप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ 15॥
इन्द्राय आनम्य सदसि श्रुण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।
ऊचुः नारायणबलं शक्रः तत्र आस विस्मितः ॥ 16॥
हंसस्वरूपी अवददत् अच्युतः आत्मयोगम्
दत्तः कुमार ऋषभः भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगतां कलया अवतीर्णः
तेन आहृताः मधुभिदा श्रुतयः हयास्ये ॥ 17॥
गुप्तः अपि अये मनुः इला ओषधयः च मात्स्ये
क्रौडे हतः दितिजः उद्धरता अम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतः अद्रिः अमृत उन्मथने स्वपृष्ठे
ग्राहात् प्रपन्नमिभराजं अमुञ्चत् आर्तम् ॥ 18॥
संस्तुन्वतः अब्धिपतितान् श्रमणान् ऋषीं च
शक्रं च वृत्रवधतः तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियः असुरगृहे पिहिताः अनाथाः
जघ्ने असुरेन्द्रं अभयाय सतां नृसिंहे ॥ 19॥
देव असुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे
हत्वा अन्तरेषु भुवनानि अदधात् कलाभिः ।
भूत्वा अथ वामनः इमां अहरत् बलेः क्ष्माम्
याञ्चाच्छलेन समदात् अदितेः सुतेभ्यः ॥ 20॥
निःक्षत्रियां अकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वः
रामः तु हैहयकुल अपि अयभार्गव अग्निः ।
सः अब्धिं बबन्ध दशवक्त्रं अहन् सलङ्कम्
सीतापतिः जयति लोकं अलघ्नकीर्तिः ॥ 21॥
भूमेः भर अवतरणाय यदुषि अजन्मा जातः
करिष्यति सुरैः अपि दुष्कराणि ।
वादैः विमोहयति यज्ञकृतः अतदर्हान्
शूद्रां कलौ क्षितिभुजः न्यहनिष्यदन्ते ॥ 22॥
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत् पतेः ।
भूरीणि भूरियशसः वर्णितानि महाभुज ॥ 23॥
इति श्रीमद्भगवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे निमिजायन्तसंवादे
चतुर्थोऽध्यायः ॥
atha caturtho'dhyāyaḥ |
rājā uvāca |
yāni yāni iha karmāṇi yaiḥ yaiḥ svacchandajanmabhiḥ |
cakre karoti kartā vā hariḥ tāni bruvantu naḥ || 1||
drumilaḥ uvāca |
yaḥ vā anantasya guṇān anantān
anukramiṣyan saḥ tu bālabuddhiḥ |
rajāṃsi bhūmeḥ gaṇayet kathañcit
kālena na eva akhilaśaktidhāmnaḥ || 2||
bhūtaiḥ yadā pañcabhiḥ ātmasṛṣṭaiḥ
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhāna
mavāpa nārāyaṇaḥ ādidevaḥ || 3||
yat kāyaḥ eṣaḥ bhuvanatrayasanniveśaḥ
yasya indriyaiḥ tanubhṛtāṃ ubhayaindriyāṇi |
jñānaṃ svataḥ śvasanataḥ balaṃ ojaḥ īhā
sattvādibhiḥ sthitilayaudbhavaḥ ādikartā || 4||
ādau abhūt śatadhṛtī rajasa asya sarge
viṣṇu sthitau kratupatiḥ dvijadharmasetuḥ |
rudraḥ api ayāya tamasā puruṣaḥ saḥ ādyaḥ
iti udbhavasthitilayāḥ satataṃ prajāsu || 5||
dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭaḥ mūrtyā
nārāyaṇaḥ naraḥ ṛṣipravaraḥ praśāntaḥ |
naiṣkarmyalakṣaṇaṃ uvāca cacāra karma
yaḥ adya api ca āsta ṛṣivaryaniṣevitāṅghriḥ || 6||
indraḥ viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣati iti
kāmaṃ nyayuṅkta sagaṇaṃ saḥ badariupākhyam |
gatvā apsarogaṇavasantasumandavātaiḥ
strīprekṣaṇa iṣubhiḥ avidhyatat mahijñaḥ || 7||
vijñāya śakrakṛtaṃ akramaṃ ādidevaḥ
prāha prahasya gatavismayaḥ ejamānān |
mā bhaiṣṭa bho madana māruta devavadhvaḥ
gṛhṇīta naḥ baliṃ aśūnyaṃ imaṃ kurudhvam || 8||
itthaṃ bruvati abhayade naradeva devāḥ
savrīḍanamraśirasaḥ saghṛṇaṃ taṃ ūcuḥ |
na etat vibho tvayi pare avikṛte vicitram
svārāmadhīḥ anikarānatapādapadme || 9||
tvāṃ sevatāṃ surakṛtā bahavaḥ antarāyāḥ
svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te |
na anyasya barhiṣi balīn dadataḥ svabhāgān
dhatte padaṃ tvaṃ avitā yadi vighnamūrdhni || 10||
kṣut tṛṭtrikālaguṇamārutajaivhyaśaiśnyān
asmān apārajaladhīn atitīrya kecit |
krodhasya yānti viphalasya vaśa pade goḥ
majjanti duścaratapaḥ ca vṛthā utsṛjanti || 11||
iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyaḥ ati adbhutadarśanāḥ |
darśayāmāsa śuśrūṣāṃ svarcitāḥ kurvatīḥ vibhuḥ || 12||
te deva anucarāḥ dṛṣṭvā striyaḥ śrīḥ iva rūpiṇīḥ |
gandhena mumuhuḥ tāsāṃ rūpa audāryahataśriyaḥ || 13||
tān āha devadeva īśaḥ praṇatān prahasan iva |
āsāṃ ekatamāṃ vṛṅgdhvaṃ savarṇāṃ svargabhūṣaṇām ||
14||
oṃ iti ādeśaṃ ādāya natvā taṃ suravandinaḥ |
urvaśīṃ apsaraḥśreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ || 15||
indrāya ānamya sadasi śruṇvatāṃ tridivaukasām |
ūcuḥ nārāyaṇabalaṃ śakraḥ tatra āsa vismitaḥ || 16||
haṃsasvarūpī avadadat acyutaḥ ātmayogam
dattaḥ kumāra ṛṣabhaḥ bhagavān pitā naḥ |
viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayā avatīrṇaḥ
tena āhṛtāḥ madhubhidā śrutayaḥ hayāsye || 17||
guptaḥ api aye manuḥ ilā oṣadhayaḥ ca mātsye
krauḍe hataḥ ditijaḥ uddharatā ambhasaḥ kṣmām |
kaurme dhṛtaḥ adriḥ amṛta unmathane svapṛṣṭhe
grāhāt prapannamibharājaṃ amuñcat ārtam || 18||
saṃstunvataḥ abdhipatitān śramaṇān ṛṣīṃ ca
śakraṃ ca vṛtravadhataḥ tamasi praviṣṭam |
devastriyaḥ asuragṛhe pihitāḥ anāthāḥ
jaghne asurendraṃ abhayāya satāṃ nṛsiṃhe || 19||
deva asure yudhi ca daityapatīn surārthe
hatvā antareṣu bhuvanāni adadhāt kalābhiḥ |
bhūtvā atha vāmanaḥ imāṃ aharat baleḥ kṣmām
yāñcācchalena samadāt aditeḥ sutebhyaḥ || 20||
niḥkṣatriyāṃ akṛta gāṃ ca triḥsaptakṛtvaḥ
rāmaḥ tu haihayakula api ayabhārgava agniḥ |
saḥ abdhiṃ babandha daśavaktraṃ ahan salaṅkam
sītāpatiḥ jayati lokaṃ alaghnakīrtiḥ || 21||
bhūmeḥ bhara avataraṇāya yaduṣi ajanmā jātaḥ
kariṣyati suraiḥ api duṣkarāṇi |
vādaiḥ vimohayati yajñakṛtaḥ atadarhān
śūdrāṃ kalau kṣitibhujaḥ nyahaniṣyadante || 22||
evaṃvidhāni karmāṇi janmāni ca jagat pateḥ |
bhūrīṇi bhūriyaśasaḥ varṇitāni mahābhuja || 23||
iti śrīmadbhagavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
caturtho'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.