શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।
અથ ષટ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
ભૂય એવ મહાતેજા હનૂમાન્પવનાત્મજઃ ।
અબ્રવીત્પ્રશ્રિતં વાક્યં સીતાપ્રત્યયકારણાત્ ॥ 1 ॥
વાનરોઽહં મહાભાગે દૂતો રામસ્ય ધીમતઃ ।
રામનામાઙ્કિતં ચેદં પશ્ય દેવ્યઙ્ગુલીયકમ્ ॥ 2 ॥
પ્રત્યયાર્થં તવાઽનીતં તેન દત્તં મહાત્મના ।
સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે ક્ષીણદુઃખફલા હ્યસિ ॥ 3 ॥
ગૃહીત્વા પ્રેક્ષમાણા સા ભર્તુઃ કરવિભૂષણમ્ ।
ભર્તારમિવ સમ્પ્રાપ્તા જાનકી મુદિતાઽભવત્ ॥ 4 ॥
ચારુ તદ્વદનં તસ્યાસ્તામ્રશુક્લાયતેક્ષણમ્ ।
અશોભત વિશાલાક્ષ્યા રાહુમુક્ત ઇવોડુરાટ્ ॥ 5 ॥
તતસ્સા હ્રીમતી બાલા ભર્તૃસન્દેશહર્ષિતા ।
પરિતુષ્ટા પ્રિયં કૃત્વા પ્રશશંસ મહાકપિમ્ ॥ 6 ॥
વિક્રાન્તસ્ત્વં સમર્થસ્ત્વં પ્રાજ્ઞસ્ત્વં વાનરોત્તમ ।
યેનેદં રાક્ષસપદં ત્વયૈકેન પ્રધર્ષિતમ્ ॥ 7 ॥
શતયોજનવિસ્તીર્ણ સ્સાગરો મકરાલયઃ ।
વિક્રમશ્લાઘનીયેન ક્રમતા ગોષ્પદીકૃતઃ ॥ 8 ॥
ન હિ ત્વાં પ્રાકૃતં મન્યે વાનરં વાનરર્ષભ ।
યસ્ય તે નાસ્તિ સન્ત્રાસો રાવણાન્નાપિ સમ્ભ્રમઃ ॥ 9 ॥
અર્હસે ચ કપિશ્રેષ્ઠ મયા સમભિભાષિતુમ્ ।
યદ્યસિ પ્રેષિતસ્તેન રામેણ વિદિતાત્મના ॥ 10 ॥
પ્રેષયિષ્યતિ દુર્ધર્ષો રામો ન હ્યપરીક્ષિતમ્ ।
પરાક્રમમવિજ્ઞાય મત્સકાશં વિશેષતઃ ॥ 11 ॥
દિષ્ટ્યા ચ કુશલી રામો ધર્માત્મા સત્યસઙ્ગરઃ ।
લક્ષ્મણશ્ચ મહાતેજાસ્સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥ 12 ॥
કુશલી યદિ કાકુત્સ્થઃ કિં નુ સાગરમેખલામ્ ।
મહીં દહતિ કોપેન યુગાન્તાગ્નિરિવોત્થિતઃ ॥ 13 ॥
અથવા શક્તિમન્તૌ તૌ સુરાણામપિ નિગ્રહે ।
મમૈવ તુ ન દુઃખાનામસ્તિ મન્યે વિપર્યયઃ ॥ 14 ॥
કચ્ચિન્ન વ્યથિતો રામઃ કચ્ચિન્ન પરિતપ્યતે ।
ઉત્તરાણિ ચ કાર્યાણિ કુરુતે પુરુષોત્તમઃ ॥ 15 ॥
કચ્ચિન્ન દીન સ્સમ્ભ્રાન્તઃ કાર્યેષુ ન ચ મુહ્યતિ ।
કચ્ચિત્પુરુષકાર્યાણિ કુરુતે નૃપતેસ્સુતઃ ॥ 16 ॥
દ્વિવિધં ત્રિવિધોપાયમુપાયમપિ સેવતે ।
વિજિગીષુસ્સુહૃત્કચ્ચિન્મિત્રેષુ ચ પરન્તપઃ ॥ 17 ॥
કચ્ચિન્મિત્રાણિ લભતે મિત્રૈશ્ચાપ્યભિગમ્યતે ।
કચ્ચિત્કલ્યાણમિત્ત્રશ્ચ મિત્રત્ત્રૈશ્ચાપિ પુરસ્કૃતઃ ॥ 18 ॥
કચ્ચિદાશાસ્તિ દેવાનાં પ્રસાદં પાર્થિવાત્મજઃ ।
કચ્ચિત્પુરુષકારં ચ દૈવં ચ પ્રતિપદ્યતે ॥ 19 ॥
કચ્ચિન્ન વિગતસ્નેહઃ પ્રવાસાન્મયિ રાઘવઃ ।
કચ્ચિન્માં વ્યસનાદસ્માન્મોક્ષયિષ્યતિ વાનર ॥ 20 ॥
સુખાનામુચિતો નિત્યમસુખાનામનૌચિતઃ ।
દુઃખમુત્તરમાસાદ્ય કચ્ચિદ્રામો ન સીદતિ ॥ 21 ॥
કૌસલ્યાયાસ્તથા કચ્ચિત્સુમિત્રાયાસ્તથૈવ ચ ।
અભીક્ષ્ણં શ્રૂયતે કચ્ચિત્કુશલં ભરતસ્ય ચ ॥ 22 ॥
મન્નિમિત્તેન માનાર્હઃ કચ્ચિચ્છોકેન રાઘવઃ ।
કચ્ચિન્નાન્યમના રામઃ કચ્ચિન્માં તારયિષ્યતિ ॥ 23 ॥
કચ્ચિદક્ષૌહિણીં ભીમાં ભરતો ભ્રાતૃવત્સલઃ ।
ધ્વજિનીં મન્ત્રિભિર્ગુપ્તાં પ્રેષયિષ્યતિ મત્કૃતે ॥ 24 ॥
વાનરાધિપતિશ્શીમાન્સુગ્રીવઃ કચ્ચિદેષ્યતિ ।
મત્કૃતે હરિભિર્વીરૈર્વૃતો દન્તનખાયુધૈઃ ॥ 25 ॥
કચ્ચિચ્છ લક્ષ્મણશ્શૂરસ્સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ।
અસ્ત્રવિચ્છરજાલેન રાક્ષસાન્વિધમિષ્યતિ ॥ 26 ॥
રૌદ્રેણ કચ્ચિદસ્ત્રેણ જ્વલતા નિહતં રણે ।
દ્રક્ષ્યામ્યલ્પેન કાલેન રાવણં સસુહૃજ્જનમ્ ॥ 27 ॥
કચ્ચિન્ન તદ્ધેમસમાનવર્ણં તસ્યાનનં પદ્મસમાનગન્ધિ ।
મયા વિના શુષ્યતિ શોકદીનં જલક્ષયે પદ્મમિવાતપેન ॥ 28 ॥
ધર્માપદેશાત્ત્યજતશ્ચ રાજ્યં માં ચાપ્યરણ્યં નયતઃ પદાતિમ્ ।
નાસીદ્વ્યથા યસ્ય ન ભીર્ન શોકઃ કચ્ચિત્સ ધૈર્યં હૃદયે કરોતિ ॥ 29 ॥
ન ચાસ્ય માતા ન પિતા ચ નાન્યઃ સ્નેહાદ્વિશિષ્ટોઽસ્તિ મયા સમો વા ।
તાવત્ત્વહં દૂત જિજીવિષેયં યાવત્પ્રવૃત્તિં શૃણુયાં પ્રિયસ્ય ॥ 30 ॥
ઇતીવ દેવી વચનં મહાર્થં તં વાનરેન્દ્રં મધુરાર્થમુક્ત્વા ।
શ્રોતું પુનસ્તસ્ય વચોઽભિરામં રામાર્થયુક્તં વિરરામ રામા ॥ 31 ॥
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા મારુતિર્ભીમવિક્રમઃ ।
શિરસ્યઞ્જલિમાધાય વાક્યમુત્તરમબ્રવીત્ ॥ 32 ॥
ન ત્વામિહસ્થાં જાનીતે રામઃ કમલલોચને ।
તેન ત્વાં નાનયત્યાશુ શચીમિવ પુરન્દરઃ ॥ 33 ॥
શ્રુત્વૈવ તુ વચો મહ્યં ક્ષિપ્રમેષ્યતિ રાઘવઃ ।
ચમૂં પ્રકર્ષન્મહતીં હર્યૃક્ષગણસઙ્કુલામ્ ॥ 34 ॥
વિષ્ટમ્ભયિત્વા બાણૌઘૈરક્ષોભ્યં વરુણાલયમ્ ।
કરિષ્યતિ પુરીં લઙ્કાં કાકુત્સ્થઃ શાન્તરાક્ષસામ્ ॥ 35 ॥
તત્ર યદ્યન્તરા મૃત્યુર્યદિ દેવાસ્સહાસુરાઃ ।
સ્થાસ્યન્તિ પથિ રામસ્ય સ તાનપિ વધિષ્યતિ ॥ 36 ॥
તવાદર્શનજેનાર્યે શોકેન સ પરિપ્લુતઃ ।
ન શર્મ લભતે રામસ્સિંહાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ॥ 37 ॥
મલયેન ચ વિન્ધ્યેન મેરુણા મન્દરેણ ચ ।
દર્દુરેણ ચ તે દેવિ શપે મૂલફલેન ચ ॥ 38 ॥
યથા સુનયનં વલ્ગુ બિમ્બોષ્ઠં ચારુ કુણ્ડલમ્ ।
મુખં દ્રક્ષ્યસિ રામસ્ય પૂર્ણચન્દ્રમિવોદિતમ્ ॥ 39 ॥
ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ વૈદેહિ રામં પ્રસ્રવણે ગિરૌ ।
શતક્રતુમિવાસીનં નાગરાજસ્ય મૂર્ધનિ ॥ 40 ॥
ન માંસં રાઘવો ભુઙક્તે ન ચાઽપિ મધુ સેવતે ।
વન્યં સુવિહિતં નિત્યં ભક્તમશ્નાતિ પઞ્ચમમ્ ॥ 41 ॥
નૈવ દંશાન્ન મશકાન્ન કીટાન્ન સરીસૃપાન્ ।
રાઘવોઽપનયેદ્ગાત્રાત્ત્વદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥ 42 ॥
નિત્યં ધ્યાનપરો રામો નિત્યં શોકપરાયણઃ ।
નાન્યચ્ચિન્તયતે કિઞ્ચિત્સ તુ કામવશં ગતઃ ॥ 43 ॥
અનિદ્રસ્સતતં રામસ્સુપ્તોઽપિ ચ નરોત્તમઃ ।
સીતેતિ મધુરાં વાણીં વ્યાહરન્પ્રતિબુધ્યતે ॥ 44 ॥
દૃષ્ટ્વા ફલં વા પુષ્પં વા યદ્વાઽન્યત્સુમનોહરમ્ ।
બહુશો હા પ્રિયેત્યેવં શ્વસંસ્ત્વામભિભાષતે ॥ 45 ॥
સ દેવિ નિત્યં પરિતપ્યમાન સ્ત્વામેવ સીતેત્યભિભાષમાણઃ ।
ધૃતવ્રતો રાજસુતો મહાત્મા તવૈવ લાભાય કૃતપ્રયત્નઃ ॥ 46 ॥
સા રામસઙ્કીર્તનવીતશોકા રામસ્ય શોકેન સમાનશોકા ।
શરન્મુખે સામ્બુદશેષચન્દ્રા નિશેવ વૈદેહસુતા બભૂવ ॥ 47 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ષટ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭtriṃśassargaḥ |
bhūya eva mahātejā hanūmānpavanātmajaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 1 ||
vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ |
rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam || 2 ||
pratyayārthaṃ tavā'nītaṃ tena dattaṃ mahātmanā |
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 3 ||
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam |
bhartāramiva samprāptā jānakī muditā'bhavat || 4 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 5 ||
tatassā hrīmatī bālā bhartṛsandeśaharṣitā |
parituṣṭā priyaṃ kṛtvā praśaśaṃsa mahākapim || 6 ||
vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 7 ||
śatayojanavistīrṇa ssāgaro makarālayaḥ |
vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 8 ||
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vānaraṃ vānararṣabha |
yasya te nāsti santrāso rāvaṇānnāpi sambhramaḥ || 9 ||
arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum |
yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 10 ||
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam |
parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 11 ||
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā satyasaṅgaraḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejāssumitrānandavardhanaḥ || 12 ||
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām |
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 13 ||
athavā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe |
mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 14 ||
kaccinna vyathito rāmaḥ kaccinna paritapyate |
uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 15 ||
kaccinna dīna ssambhrāntaḥ kāryeṣu na ca muhyati |
kaccitpuruṣakāryāṇi kurute nṛpatessutaḥ || 16 ||
dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate |
vijigīṣussuhṛtkaccinmitreṣu ca parantapaḥ || 17 ||
kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate |
kaccitkalyāṇamittraśca mitrattraiścāpi puraskṛtaḥ || 18 ||
kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
kaccitpuruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 19 ||
kaccinna vigatasnehaḥ pravāsānmayi rāghavaḥ |
kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānara || 20 ||
sukhānāmucito nityamasukhānāmanaucitaḥ |
duḥkhamuttaramāsādya kaccidrāmo na sīdati || 21 ||
kausalyāyāstathā kaccitsumitrāyāstathaiva ca |
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccitkuśalaṃ bharatasya ca || 22 ||
mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 23 ||
kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 24 ||
vānarādhipatiśśīmānsugrīvaḥ kaccideṣyati |
matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 25 ||
kacciccha lakṣmaṇaśśūrassumitrānandavardhanaḥ |
astraviccharajālena rākṣasānvidhamiṣyati || 26 ||
raudreṇa kaccidastreṇa jvalatā nihataṃ raṇe |
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 27 ||
kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 28 ||
dharmāpadeśāttyajataśca rājyaṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim |
nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccitsa dhairyaṃ hṛdaye karoti || 29 ||
na cāsya mātā na pitā ca nānyaḥ snehādviśiṣṭo'sti mayā samo vā |
tāvattvahaṃ dūta jijīviṣeyaṃ yāvatpravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya || 30 ||
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā |
śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 31 ||
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 32 ||
na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocane |
tena tvāṃ nānayatyāśu śacīmiva purandaraḥ || 33 ||
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṅkulām || 34 ||
viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam |
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 35 ||
tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāssahāsurāḥ |
sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 36 ||
tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ |
na śarma labhate rāmassiṃhārdita iva dvipaḥ || 37 ||
malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca |
dardureṇa ca te devi śape mūlaphalena ca || 38 ||
yathā sunayanaṃ valgu bimboṣṭhaṃ cāru kuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 39 ||
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
śatakratumivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani || 40 ||
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅakte na cā'pi madhu sevate |
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 41 ||
naiva daṃśānna maśakānna kīṭānna sarīsṛpān |
rāghavo'panayedgātrāttvadgatenāntarātmanā || 42 ||
nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ |
nānyaccintayate kiñcitsa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 43 ||
anidrassatataṃ rāmassupto'pi ca narottamaḥ |
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharanpratibudhyate || 44 ||
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yadvā'nyatsumanoharam |
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 45 ||
sa devi nityaṃ paritapyamāna stvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 46 ||
sā rāmasaṅkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā |
śaranmukhe sāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 47 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭtriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ षट्त्रिंशस्सर्गः ।
भूय एव महातेजा हनूमान्पवनात्मजः ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥ 1 ॥
वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः ।
रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ॥ 2 ॥
प्रत्ययार्थं तवाऽनीतं तेन दत्तं महात्मना ।
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ॥ 3 ॥
गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् ।
भर्तारमिव सम्प्राप्ता जानकी मुदिताऽभवत् ॥ 4 ॥
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ 5 ॥
ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तृसन्देशहर्षिता ।
परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम् ॥ 6 ॥
विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम ।
येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ॥ 7 ॥
शतयोजनविस्तीर्ण स्सागरो मकरालयः ।
विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ॥ 8 ॥
न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ ।
यस्य ते नास्ति सन्त्रासो रावणान्नापि सम्भ्रमः ॥ 9 ॥
अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् ।
यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना ॥ 10 ॥
प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम् ।
पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ॥ 11 ॥
दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसङ्गरः ।
लक्ष्मणश्च महातेजास्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 12 ॥
कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् ।
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ 13 ॥
अथवा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे ।
ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः ॥ 14 ॥
कच्चिन्न व्यथितो रामः कच्चिन्न परितप्यते ।
उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ॥ 15 ॥
कच्चिन्न दीन स्सम्भ्रान्तः कार्येषु न च मुह्यति ।
कच्चित्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेस्सुतः ॥ 16 ॥
द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते ।
विजिगीषुस्सुहृत्कच्चिन्मित्रेषु च परन्तपः ॥ 17 ॥
कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते ।
कच्चित्कल्याणमित्त्रश्च मित्रत्त्रैश्चापि पुरस्कृतः ॥ 18 ॥
कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः ।
कच्चित्पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥ 19 ॥
कच्चिन्न विगतस्नेहः प्रवासान्मयि राघवः ।
कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानर ॥ 20 ॥
सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनौचितः ।
दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति ॥ 21 ॥
कौसल्यायास्तथा कच्चित्सुमित्रायास्तथैव च ।
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित्कुशलं भरतस्य च ॥ 22 ॥
मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः ।
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ॥ 23 ॥
कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥ 24 ॥
वानराधिपतिश्शीमान्सुग्रीवः कच्चिदेष्यति ।
मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः ॥ 25 ॥
कच्चिच्छ लक्ष्मणश्शूरस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान्विधमिष्यति ॥ 26 ॥
रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण ज्वलता निहतं रणे ।
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥ 27 ॥
कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि ।
मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन ॥ 28 ॥
धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यं मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् ।
नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित्स धैर्यं हृदये करोति ॥ 29 ॥
न चास्य माता न पिता च नान्यः स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा ।
तावत्त्वहं दूत जिजीविषेयं यावत्प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥ 30 ॥
इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा ।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥ 31 ॥
सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ 32 ॥
न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचने ।
तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरन्दरः ॥ 33 ॥
श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ॥ 34 ॥
विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम् ।
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥ 35 ॥
तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवास्सहासुराः ।
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति ॥ 36 ॥
तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः ।
न शर्म लभते रामस्सिंहार्दित इव द्विपः ॥ 37 ॥
मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च ।
दर्दुरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च ॥ 38 ॥
यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारु कुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ 39 ॥
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ ।
शतक्रतुमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि ॥ 40 ॥
न मांसं राघवो भुङक्ते न चाऽपि मधु सेवते ।
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ॥ 41 ॥
नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान् ।
राघवोऽपनयेद्गात्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ 42 ॥
नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः ।
नान्यच्चिन्तयते किञ्चित्स तु कामवशं गतः ॥ 43 ॥
अनिद्रस्सततं रामस्सुप्तोऽपि च नरोत्तमः ।
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते ॥ 44 ॥
दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यद्वाऽन्यत्सुमनोहरम् ।
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते ॥ 45 ॥
स देवि नित्यं परितप्यमान स्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः ।
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ 46 ॥
सा रामसङ्कीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका ।
शरन्मुखे साम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ॥ 47 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣaṭtriṃśassargaḥ |
bhūya eva mahātejā hanūmānpavanātmajaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 1 ||
vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ |
rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam || 2 ||
pratyayārthaṃ tavā'nītaṃ tena dattaṃ mahātmanā |
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 3 ||
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam |
bhartāramiva samprāptā jānakī muditā'bhavat || 4 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 5 ||
tatassā hrīmatī bālā bhartṛsandeśaharṣitā |
parituṣṭā priyaṃ kṛtvā praśaśaṃsa mahākapim || 6 ||
vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 7 ||
śatayojanavistīrṇa ssāgaro makarālayaḥ |
vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 8 ||
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vānaraṃ vānararṣabha |
yasya te nāsti santrāso rāvaṇānnāpi sambhramaḥ || 9 ||
arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum |
yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 10 ||
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam |
parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 11 ||
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā satyasaṅgaraḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejāssumitrānandavardhanaḥ || 12 ||
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām |
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 13 ||
athavā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe |
mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 14 ||
kaccinna vyathito rāmaḥ kaccinna paritapyate |
uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 15 ||
kaccinna dīna ssambhrāntaḥ kāryeṣu na ca muhyati |
kaccitpuruṣakāryāṇi kurute nṛpatessutaḥ || 16 ||
dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate |
vijigīṣussuhṛtkaccinmitreṣu ca parantapaḥ || 17 ||
kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate |
kaccitkalyāṇamittraśca mitrattraiścāpi puraskṛtaḥ || 18 ||
kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
kaccitpuruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 19 ||
kaccinna vigatasnehaḥ pravāsānmayi rāghavaḥ |
kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānara || 20 ||
sukhānāmucito nityamasukhānāmanaucitaḥ |
duḥkhamuttaramāsādya kaccidrāmo na sīdati || 21 ||
kausalyāyāstathā kaccitsumitrāyāstathaiva ca |
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccitkuśalaṃ bharatasya ca || 22 ||
mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 23 ||
kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 24 ||
vānarādhipatiśśīmānsugrīvaḥ kaccideṣyati |
matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 25 ||
kacciccha lakṣmaṇaśśūrassumitrānandavardhanaḥ |
astraviccharajālena rākṣasānvidhamiṣyati || 26 ||
raudreṇa kaccidastreṇa jvalatā nihataṃ raṇe |
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 27 ||
kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 28 ||
dharmāpadeśāttyajataśca rājyaṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim |
nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccitsa dhairyaṃ hṛdaye karoti || 29 ||
na cāsya mātā na pitā ca nānyaḥ snehādviśiṣṭo'sti mayā samo vā |
tāvattvahaṃ dūta jijīviṣeyaṃ yāvatpravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya || 30 ||
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā |
śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 31 ||
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 32 ||
na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocane |
tena tvāṃ nānayatyāśu śacīmiva purandaraḥ || 33 ||
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṅkulām || 34 ||
viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam |
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 35 ||
tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāssahāsurāḥ |
sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 36 ||
tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ |
na śarma labhate rāmassiṃhārdita iva dvipaḥ || 37 ||
malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca |
dardureṇa ca te devi śape mūlaphalena ca || 38 ||
yathā sunayanaṃ valgu bimboṣṭhaṃ cāru kuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 39 ||
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
śatakratumivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani || 40 ||
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅakte na cā'pi madhu sevate |
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 41 ||
naiva daṃśānna maśakānna kīṭānna sarīsṛpān |
rāghavo'panayedgātrāttvadgatenāntarātmanā || 42 ||
nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ |
nānyaccintayate kiñcitsa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 43 ||
anidrassatataṃ rāmassupto'pi ca narottamaḥ |
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharanpratibudhyate || 44 ||
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yadvā'nyatsumanoharam |
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 45 ||
sa devi nityaṃ paritapyamāna stvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 46 ||
sā rāmasaṅkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā |
śaranmukhe sāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 47 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭtriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.