Patanjali Yoga Sutras Pada 4 — Kaivalya Pada — Gujarati Script

Meaning —

અથ કૈવલ્યપાદઃ ।

Sutra 1

જન્મૌષધિમન્ત્રતપસ્સમાધિજાઃ સિદ્ધયઃ ॥1॥

janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||

Sutra 2

જાત્યન્તરપરિણામઃ પ્રકૃત્યાપૂરાત્ ॥2॥

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||

Sutra 3

નિમિત્તમપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાંવરણભેદસ્તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્ ॥3॥

nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||

Sutra 4

નિર્માણચિત્તાન્યસ્મિતામાત્રાત્ ॥4॥

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||

Sutra 5

પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમેકમનેકેષામ્ ॥5॥

pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||

Sutra 6

તત્ર ધ્યાનજમનાશયમ્ ॥6॥

tatra dhyānajamanāśayam ||6||

Sutra 7

કર્માશુક્લાકૃષ્ણં યોગિનઃ ત્રિવિધમિતરેષામ્ ॥7॥

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||

Sutra 8

તતસ્તદ્વિપાકાનુગુણાનામેવાભિવ્યક્તિર્વાસનાનામ્ ॥8॥

tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||

Sutra 9

જાતિ દેશ કાલ વ્યવહિતાનામપ્યાનન્તર્યં સ્મૃતિસંસ્કારયોઃ એકરૂપત્વાત્ ॥9॥

jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||

Sutra 10

તાસામનાદિત્વં ચાશિષો નિત્યત્વાત્ ॥10॥

tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||

Sutra 11

હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ સઙ્ગૃહીતત્વાતેષામભાવેતદભાવઃ ॥11॥

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||

Sutra 12

અતીતાનાગતં સ્વરૂપતોઽસ્ત્યધ્વભેદાદ્ધર્માણામ્ ॥12॥

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||

Sutra 13

તે વ્યક્તસૂક્ષ્માઃ ગુણાત્માનઃ ॥13॥

te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||

Sutra 14

પરિણામૈકત્વાત્ વસ્તુતત્ત્વમ્ ॥14॥

pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||

Sutra 15

વસ્તુસામ્યે ચિત્તભેદાત્તયોર્વિભક્તઃ પન્થાઃ ॥15॥

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||

Sutra 16

ન ચૈકચિત્તતન્ત્રં વસ્તુ તત્પ્રમાણકં તદા કિં સ્યાત્ ॥16॥

na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||

Sutra 17

તદુપરાગાપેક્ષિત્વાત્ ચિત્તસ્ય વસ્તુજ્ઞાતાજ્ઞાતમ્ ॥17॥

taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||

Sutra 18

સદાજ્ઞાતાઃ ચિત્તવૃત્તયઃ તત્પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્ ॥18॥

sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||

Sutra 19

ન તત્સ્વાભાસં દૃશ્યત્વાત્ ॥19॥

na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||

Sutra 20

એક સમયે ચોભયાનવધારણમ્ ॥20॥

eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||

Sutra 21

ચિત્તાન્તર દૃશ્યે બુદ્ધિબુદ્ધેઃ અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિસઙ્કરશ્ચ ॥21॥

cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||

Sutra 22

ચિતેરપ્રતિસઙ્ક્રમાયાઃ તદાકારાપત્તૌ સ્વબુદ્ધિ સંવેદનમ્ ॥22॥

citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||

Sutra 23

દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્ ॥23॥

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||

Sutra 24

તદસઙ્ખ્યેય વાસનાભિઃ ચિત્રમપિ પરાર્થં સંહત્યકારિત્વાત્ ॥24॥

tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||

Sutra 25

વિશેષદર્શિનઃ આત્મભાવભાવનાનિવૃત્તિઃ ॥25॥

viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||

Sutra 26

તદા વિવેકનિમ્નં કૈવલ્યપ્રાગ્ભારં ચિત્તમ્ ॥26॥

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||

Sutra 27

તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ ॥27॥

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||

Sutra 28

હાનમેષાં ક્લેશવદુક્તમ્ ॥28॥

hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||

Sutra 29

પ્રસઙ્ખ્યાનેઽપ્યકુસીદસ્ય સર્વથા વિવેકખ્યાતેઃ ધર્મમેઘસ્સમાધિઃ ॥29॥

prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||

Sutra 30

તતઃ ક્લેશકર્મનિવૃત્તિઃ ॥30॥

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||

Sutra 31

તદા સર્વાવરણમલાપેતસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાત્ જ્ઞેયમલ્પમ્ ॥31॥

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||

Sutra 32

તતઃ કૃતાર્થાનાં પરિણામક્રમસમાપ્તિર્ગુણાનામ્ ॥32॥

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||

Sutra 33

ક્ષણપ્રતિયોગી પરિણામાપરાન્ત નિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમઃ ॥33॥

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||

Sutra 34

પુરુષાર્થશૂન્યાનાં ગુણાનામ્પ્રતિપ્રસવઃ કૈવલ્યં સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા વા ચિતિશક્તિરિતિ ॥34॥

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||

ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને કૈવલ્યપાદો નામ ચતુર્થઃ પાદઃ ।

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ कैवल्यपादः ।

जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः ॥1॥

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥2॥

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनांवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥3॥

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥4॥

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥5॥

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥6॥

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥7॥

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥8॥

जाति देश काल व्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात् ॥9॥

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥10॥

हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वातेषामभावेतदभावः ॥11॥

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥12॥

ते व्यक्तसूक्ष्माः गुणात्मानः ॥13॥

परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वम् ॥14॥

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥15॥

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥16॥

तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तुज्ञाताज्ञातम् ॥17॥

सदाज्ञाताः चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥18॥

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥19॥

एक समये चोभयानवधारणम् ॥20॥

चित्तान्तर दृश्ये बुद्धिबुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥21॥

चितेरप्रतिसङ्क्रमायाः तदाकारापत्तौ स्वबुद्धि संवेदनम् ॥22॥

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥23॥

तदसङ्ख्येय वासनाभिः चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥24॥

विशेषदर्शिनः आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥25॥

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥26॥

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥27॥

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥28॥

प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेः धर्ममेघस्समाधिः ॥29॥

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥30॥

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेयमल्पम् ॥31॥

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥32॥

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त निर्ग्राह्यः क्रमः ॥33॥

पुरुषार्थशून्यानां गुणानाम्प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥34॥

इति पातञ्जलयोगदर्शने कैवल्यपादो नाम चतुर्थः पादः ।

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 4 (કૈવલ્ય પાદઃ)