Patanjali Yoga Sutras Pada 4 — Kaivalya Pada — Bengali Script

Meaning —

অথ কৈবল্যপাদঃ ।

Sutra 1

জন্মৌষধিমন্ত্রতপস্সমাধিজাঃ সিদ্ধযঃ ॥1॥

janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||

Sutra 2

জাত্যন্তরপরিণামঃ প্রকৃত্যাপূরাত্ ॥2॥

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||

Sutra 3

নিমিত্তমপ্রযোজকং প্রকৃতীনাংবরণভেদস্তু ততঃ ক্ষেত্রিকবত্ ॥3॥

nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||

Sutra 4

নির্মাণচিত্তান্যস্মিতামাত্রাত্ ॥4॥

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||

Sutra 5

প্রবৃত্তিভেদে প্রযোজকং চিত্তমেকমনেকেষাম্ ॥5॥

pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||

Sutra 6

তত্র ধ্যানজমনাশযম্ ॥6॥

tatra dhyānajamanāśayam ||6||

Sutra 7

কর্মাশুক্লাকৃষ্ণং যোগিনঃ ত্রিবিধমিতরেষাম্ ॥7॥

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||

Sutra 8

ততস্তদ্বিপাকানুগুণানামেবাভিব্যক্তির্বাসনানাম্ ॥8॥

tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||

Sutra 9

জাতি দেশ কাল ব্যবহিতানামপ্যানন্তর্যং স্মৃতিসংস্কারযোঃ একরূপত্বাত্ ॥9॥

jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||

Sutra 10

তাসামনাদিত্বং চাশিষো নিত্যত্বাত্ ॥10॥

tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||

Sutra 11

হেতুফলাশ্রযালম্বনৈঃ সঙ্গৃহীতত্বাতেষামভাবেতদভাবঃ ॥11॥

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||

Sutra 12

অতীতানাগতং স্বরূপতোঽস্ত্যধ্বভেদাদ্ধর্মাণাম্ ॥12॥

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||

Sutra 13

তে ব্যক্তসূক্ষ্মাঃ গুণাত্মানঃ ॥13॥

te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||

Sutra 14

পরিণামৈকত্বাত্ বস্তুতত্ত্বম্ ॥14॥

pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||

Sutra 15

বস্তুসাম্যে চিত্তভেদাত্তযোর্বিভক্তঃ পন্থাঃ ॥15॥

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||

Sutra 16

ন চৈকচিত্ততন্ত্রং বস্তু তত্প্রমাণকং তদা কিং স্যাত্ ॥16॥

na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||

Sutra 17

তদুপরাগাপেক্ষিত্বাত্ চিত্তস্য বস্তুজ্ঞাতাজ্ঞাতম্ ॥17॥

taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||

Sutra 18

সদাজ্ঞাতাঃ চিত্তবৃত্তযঃ তত্প্রভোঃ পুরুষস্যাপরিণামিত্বাত্ ॥18॥

sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||

Sutra 19

ন তত্স্বাভাসং দৃশ্যত্বাত্ ॥19॥

na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||

Sutra 20

এক সমযে চোভযানবধারণম্ ॥20॥

eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||

Sutra 21

চিত্তান্তর দৃশ্যে বুদ্ধিবুদ্ধেঃ অতিপ্রসঙ্গঃ স্মৃতিসঙ্করশ্চ ॥21॥

cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||

Sutra 22

চিতেরপ্রতিসঙ্ক্রমাযাঃ তদাকারাপত্তৌ স্ববুদ্ধি সংবেদনম্ ॥22॥

citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||

Sutra 23

দ্রষ্টৃদৃশ্যোপরক্তং চিত্তং সর্বার্থম্ ॥23॥

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||

Sutra 24

তদসঙ্খ্যেয বাসনাভিঃ চিত্রমপি পরার্থং সংহত্যকারিত্বাত্ ॥24॥

tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||

Sutra 25

বিশেষদর্শিনঃ আত্মভাবভাবনানিবৃত্তিঃ ॥25॥

viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||

Sutra 26

তদা বিবেকনিম্নং কৈবল্যপ্রাগ্ভারং চিত্তম্ ॥26॥

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||

Sutra 27

তচ্ছিদ্রেষু প্রত্যযান্তরাণি সংস্কারেভ্যঃ ॥27॥

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||

Sutra 28

হানমেষাং ক্লেশবদুক্তম্ ॥28॥

hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||

Sutra 29

প্রসঙ্খ্যানেঽপ্যকুসীদস্য সর্বথা বিবেকখ্যাতেঃ ধর্মমেঘস্সমাধিঃ ॥29॥

prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||

Sutra 30

ততঃ ক্লেশকর্মনিবৃত্তিঃ ॥30॥

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||

Sutra 31

তদা সর্বাবরণমলাপেতস্য জ্ঞানস্যানন্ত্যাত্ জ্ঞেযমল্পম্ ॥31॥

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||

Sutra 32

ততঃ কৃতার্থানাং পরিণামক্রমসমাপ্তির্গুণানাম্ ॥32॥

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||

Sutra 33

ক্ষণপ্রতিযোগী পরিণামাপরান্ত নির্গ্রাহ্যঃ ক্রমঃ ॥33॥

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||

Sutra 34

পুরুষার্থশূন্যানাং গুণানাম্প্রতিপ্রসবঃ কৈবল্যং স্বরূপপ্রতিষ্ঠা বা চিতিশক্তিরিতি ॥34॥

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||

ইতি পাতঞ্জলযোগদর্শনে কৈবল্যপাদো নাম চতুর্থঃ পাদঃ ।

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ कैवल्यपादः ।

जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः ॥1॥

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥2॥

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनांवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥3॥

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥4॥

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥5॥

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥6॥

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥7॥

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥8॥

जाति देश काल व्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात् ॥9॥

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥10॥

हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वातेषामभावेतदभावः ॥11॥

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥12॥

ते व्यक्तसूक्ष्माः गुणात्मानः ॥13॥

परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वम् ॥14॥

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥15॥

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥16॥

तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तुज्ञाताज्ञातम् ॥17॥

सदाज्ञाताः चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥18॥

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥19॥

एक समये चोभयानवधारणम् ॥20॥

चित्तान्तर दृश्ये बुद्धिबुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥21॥

चितेरप्रतिसङ्क्रमायाः तदाकारापत्तौ स्वबुद्धि संवेदनम् ॥22॥

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥23॥

तदसङ्ख्येय वासनाभिः चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥24॥

विशेषदर्शिनः आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥25॥

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥26॥

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥27॥

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥28॥

प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेः धर्ममेघस्समाधिः ॥29॥

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥30॥

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेयमल्पम् ॥31॥

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥32॥

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त निर्ग्राह्यः क्रमः ॥33॥

पुरुषार्थशून्यानां गुणानाम्प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥34॥

इति पातञ्जलयोगदर्शने कैवल्यपादो नाम चतुर्थः पादः ।

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

পতঞ্জলি যোগ সূত্রাণি - 4 (কৈবল্য পাদঃ)