Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
ଅଥ କୈଵଲ୍ଯପାଦଃ ।
Sutra 3
ନିମିତ୍ତମପ୍ରଯୋଜକଂ ପ୍ରକୃତୀନାଂଵରଣଭେଦସ୍ତୁ ତତଃ କ୍ଷେତ୍ରିକଵତ୍ ॥3॥
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||
Sutra 5
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଭେଦେ ପ୍ରଯୋଜକଂ ଚିତ୍ତମେକମନେକେଷାମ୍ ॥5॥
pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||
Sutra 7
କର୍ମାଶୁକ୍ଲାକୃଷ୍ଣଂ ଯୋଗିନଃ ତ୍ରିଵିଧମିତରେଷାମ୍ ॥7॥
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||
Sutra 8
ତତସ୍ତଦ୍ଵିପାକାନୁଗୁଣାନାମେଵାଭିଵ୍ଯକ୍ତିର୍ଵାସନାନାମ୍ ॥8॥
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||
Sutra 9
ଜାତି ଦେଶ କାଲ ଵ୍ଯଵହିତାନାମପ୍ଯାନନ୍ତର୍ଯଂ ସ୍ମୃତିସଂସ୍କାରଯୋଃ ଏକରୂପତ୍ଵାତ୍ ॥9॥
jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||
Sutra 11
ହେତୁଫଲାଶ୍ରଯାଲମ୍ବନୈଃ ସଙ୍ଗୃହୀତତ୍ଵାତେଷାମଭାଵେତଦଭାଵଃ ॥11॥
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||
Sutra 12
ଅତୀତାନାଗତଂ ସ୍ଵରୂପତୋଽସ୍ତ୍ଯଧ୍ଵଭେଦାଦ୍ଧର୍ମାଣାମ୍ ॥12॥
atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||
Sutra 15
ଵସ୍ତୁସାମ୍ଯେ ଚିତ୍ତଭେଦାତ୍ତଯୋର୍ଵିଭକ୍ତଃ ପନ୍ଥାଃ ॥15॥
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||
Sutra 16
ନ ଚୈକଚିତ୍ତତନ୍ତ୍ରଂ ଵସ୍ତୁ ତତ୍ପ୍ରମାଣକଂ ତଦା କିଂ ସ୍ଯାତ୍ ॥16॥
na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||
Sutra 17
ତଦୁପରାଗାପେକ୍ଷିତ୍ଵାତ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁଜ୍ଞାତାଜ୍ଞାତମ୍ ॥17॥
taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||
Sutra 18
ସଦାଜ୍ଞାତାଃ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ ତତ୍ପ୍ରଭୋଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାପରିଣାମିତ୍ଵାତ୍ ॥18॥
sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||
Sutra 21
ଚିତ୍ତାନ୍ତର ଦୃଶ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିବୁଦ୍ଧେଃ ଅତିପ୍ରସଙ୍ଗଃ ସ୍ମୃତିସଙ୍କରଶ୍ଚ ॥21॥
cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||
Sutra 22
ଚିତେରପ୍ରତିସଙ୍କ୍ରମାଯାଃ ତଦାକାରାପତ୍ତୌ ସ୍ଵବୁଦ୍ଧି ସଂଵେଦନମ୍ ॥22॥
citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||
Sutra 24
ତଦସଙ୍ଖ୍ଯେଯ ଵାସନାଭିଃ ଚିତ୍ରମପି ପରାର୍ଥଂ ସଂହତ୍ଯକାରିତ୍ଵାତ୍ ॥24॥
tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||
Sutra 26
ତଦା ଵିଵେକନିମ୍ନଂ କୈଵଲ୍ଯପ୍ରାଗ୍ଭାରଂ ଚିତ୍ତମ୍ ॥26॥
tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||
Sutra 27
ତଚ୍ଛିଦ୍ରେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରାଣି ସଂସ୍କାରେଭ୍ଯଃ ॥27॥
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||
Sutra 29
ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନେଽପ୍ଯକୁସୀଦସ୍ଯ ସର୍ଵଥା ଵିଵେକଖ୍ଯାତେଃ ଧର୍ମମେଘସ୍ସମାଧିଃ ॥29॥
prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||
Sutra 31
ତଦା ସର୍ଵାଵରଣମଲାପେତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯାନନ୍ତ୍ଯାତ୍ ଜ୍ଞେଯମଲ୍ପମ୍ ॥31॥
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||
Sutra 32
ତତଃ କୃତାର୍ଥାନାଂ ପରିଣାମକ୍ରମସମାପ୍ତିର୍ଗୁଣାନାମ୍ ॥32॥
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||
Sutra 33
କ୍ଷଣପ୍ରତିଯୋଗୀ ପରିଣାମାପରାନ୍ତ ନିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯଃ କ୍ରମଃ ॥33॥
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||
Sutra 34
ପୁରୁଷାର୍ଥଶୂନ୍ଯାନାଂ ଗୁଣାନାମ୍ପ୍ରତିପ୍ରସଵଃ କୈଵଲ୍ଯଂ ସ୍ଵରୂପପ୍ରତିଷ୍ଠା ଵା ଚିତିଶକ୍ତିରିତି ॥34॥
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||
ଇତି ପାତଞ୍ଜଲଯୋଗଦର୍ଶନେ କୈଵଲ୍ଯପାଦୋ ନାମ ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ।
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ कैवल्यपादः ।
जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः ॥1॥
जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥2॥
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनांवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥3॥
निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥4॥
प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥5॥
तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥6॥
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥7॥
ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥8॥
जाति देश काल व्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात् ॥9॥
तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥10॥
हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वातेषामभावेतदभावः ॥11॥
अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥12॥
ते व्यक्तसूक्ष्माः गुणात्मानः ॥13॥
परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वम् ॥14॥
वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥15॥
न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥16॥
तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तुज्ञाताज्ञातम् ॥17॥
सदाज्ञाताः चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥18॥
न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥19॥
एक समये चोभयानवधारणम् ॥20॥
चित्तान्तर दृश्ये बुद्धिबुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥21॥
चितेरप्रतिसङ्क्रमायाः तदाकारापत्तौ स्वबुद्धि संवेदनम् ॥22॥
द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥23॥
तदसङ्ख्येय वासनाभिः चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥24॥
विशेषदर्शिनः आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥25॥
तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥26॥
तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥27॥
हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥28॥
प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेः धर्ममेघस्समाधिः ॥29॥
ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥30॥
तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेयमल्पम् ॥31॥
ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥32॥
क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त निर्ग्राह्यः क्रमः ॥33॥
पुरुषार्थशून्यानां गुणानाम्प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥34॥
इति पातञ्जलयोगदर्शने कैवल्यपादो नाम चतुर्थः पादः ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.