ଅଥ ସମାଧିପାଦଃ ।
ଅଥ ଯୋଗାନୁଶାସନମ୍ ॥ 1 ॥
ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତି ନିରୋଧଃ ॥ 2 ॥
ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଃ ସ୍ଵରୂପେଽଵସ୍ଥାନମ୍ ॥ 3 ॥
ଵୃତ୍ତି ସାରୂପ୍ଯମିତରତ୍ର ॥ 4 ॥
ଵୃତ୍ତଯଃ ପଞ୍ଚତଯ୍ଯଃ କ୍ଲିଷ୍ଟାଽକ୍ଲିଷ୍ଟାଃ ॥ 5 ॥
ପ୍ରମାଣ ଵିପର୍ଯଯ ଵିକଲ୍ପ ନିଦ୍ରା ସ୍ମୃତଯଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁମାନାଗମାଃ ପ୍ରମାଣାନି ॥ 7 ॥
ଵିପର୍ଯଯୋ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମତଦ୍ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠମ୍ ॥ 8 ॥
ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନାନୁପାତୀ ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯୋ ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 9 ॥
ଅଭାଵ ପ୍ରତ୍ଯଯାଲମ୍ବନା ଵୃତ୍ତିର୍ନିଦ୍ରା ॥ 10 ॥
ଅନୁଭୂତ ଵିଷଯାସମ୍ପ୍ରମୋଷଃ ସ୍ମୃତିଃ ॥ 11 ॥
ଅଭ୍ଯାସ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ତନ୍ନିରୋଧଃ ॥ 12 ॥
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ନୋଽଭ୍ଯାସଃ ॥ 13 ॥
ସ ତୁ ଦୀର୍ଘକାଲ ନୈରନ୍ତର୍ଯ ସତ୍କାରାସେଵିତୋ ଦୃଢଭୂମିଃ ॥ 14 ॥
ଦୃଷ୍ଟାନୁଶ୍ରଵିକ ଵିଷଯ ଵିତୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଶୀକାରସଞ୍ଜ୍ଞା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ॥ 15 ॥
ତତ୍ପରଂ ପୁରୁଷଖ୍ଯାତେ-ର୍ଗୁଣଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ॥ 16 ॥
ଵିତର୍କ ଵିଚାରାନନ୍ଦାସ୍ମିତାରୂପାନୁଗମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଜ୍ଞାତଃ ॥ 17 ॥
ଵିରାମପ୍ରତ୍ଯଯାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵଃ ସଂସ୍କାରଶେଷୋଽନ୍ଯଃ ॥ 18 ॥
ଭଵପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଦେହପ୍ରକୃତିଲଯାନାମ୍ ॥ 19 ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଵୀର୍ଯ ସ୍ମୃତି ସମାଧିପ୍ରଜ୍ଞା ପୂର୍ଵକ ଇତରେଷାମ୍ ॥ 20 ॥
ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାନାମାସନ୍ନଃ ॥ 21 ॥
ମୃଦୁମଧ୍ଯାଧିମାତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତତୋଽପି ଵିଶେଷଃ ॥ 22 ॥
ଈଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାଦ୍ଵା ॥ 23 ॥
କ୍ଲେଶ କର୍ମ ଵିପାକାଶଯୈରପରାମୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଵିଶେଷ ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 24 ॥
ତତ୍ର ନିରତିଶଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞବୀଜମ୍ ॥ 25 ॥
ସ ଏଷଃ ପୂର୍ଵେଷାମପି ଗୁରୁଃ କାଲେନାନଵଚ୍ଛେଦାତ୍ ॥ 26 ॥
ତସ୍ଯ ଵାଚକଃ ପ୍ରଣଵଃ ॥ 27 ॥
ତଜ୍ଜପସ୍ତଦର୍ଥଭାଵନମ୍ ॥ 28 ॥
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନାଧିଗମୋଽପ୍ଯନ୍ତରାଯାଭାଵଶ୍ଚ ॥ 29 ॥
ଵ୍ଯାଧି ସ୍ତ୍ଯାନ ସଂଶଯ ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯାଵିରତି ଭ୍ରାନ୍ତି
ଦର୍ଶନାଲବ୍ଧଭୂମିକତ୍ଵାନଵସ୍ଥିତତ୍ଵାନି ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପାସ୍ତେଂଽତରାଯାଃ ॥ 30 ॥
ଦୁଃଖ ଦୌର୍ମନସ୍ଯାଙ୍ଗମେଜଯତ୍ଵ ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସା ଵିକ୍ଷେପସହଭୁଵଃ ॥ 31 ॥
ତତ୍ପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥମେକତତ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯାସଃ ॥ 32 ॥
ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା ମୁଦିତୋପେକ୍ଷାଣାଂ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯ ଵିଷଯାଣାମ୍-ଭାଵନାତଶ୍ଚିତ୍ତପ୍ରସାଦନମ୍ ॥ 33 ॥
ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନ ଵିଧାରଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରାଣସ୍ଯ ॥ 34 ॥
ଵିଷଯଵତୀ ଵା ପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ମନସଃ ସ୍ଥିତି ନିବନ୍ଧିନୀ ॥ 35 ॥
ଵିଶୋକା ଵା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ॥ 36 ॥
ଵୀତରାଗ ଵିଷଯଂ ଵା ଚିତ୍ତମ୍ ॥ 37 ॥
ସ୍ଵପ୍ନ ନିଦ୍ରା ଜ୍ଞାନାଲମ୍ବନଂ ଵା ॥ 38 ॥
ଯଥାଭିମତଧ୍ଯାନାଦ୍ଵା ॥ 39 ॥
ପରମାଣୁ ପରମ ମହତ୍ତ୍ଵାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଵଶୀକାରଃ ॥ 40 ॥
କ୍ଷୀଣଵୃତ୍ତେରଭିଜାତସ୍ଯେଵ ମଣେର୍ଗ୍ରହୀତୃଗ୍ରହଣ ଗ୍ରାହ୍ଯେଷୁ ତତ୍ସ୍ଥ ତଦଞ୍ଜନତା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 41 ॥
ତତ୍ର ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଵିକଲ୍ପୈଃ ସଙ୍କୀର୍ଣା ସଵିତର୍କା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 42 ॥
ସ୍ମୃତି ପରିଶୁଦ୍ଧୌ ସ୍ଵରୂପ ଶୂନ୍ଯେଵାର୍ଥ ମାତ୍ରନିର୍ଭାସା ନିର୍ଵିତର୍କା ॥ 43 ॥
ଏତଯୈଵ ସଵିଚାରା ନିର୍ଵିଚାରା ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଵିଷଯା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ॥ 44 ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଵିଷଯତ୍ଵଂ ଚାଲିଙ୍ଗପର୍ଯଵସାନମ୍ ॥ 45 ॥
ତା ଏଵ ସବୀଜଃ ସମାଧିଃ ॥ 46 ॥
ନିର୍ଵିଚାର ଵୈଶାରାଦ୍ଯେଽଧ୍ଯାତ୍ମପ୍ରସାଦଃ ॥ 47 ॥
ଋତମ୍ଭରା ତତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞା ॥ 48 ॥
ଶ୍ରୁତାନୁମାନ ପ୍ରଜ୍ଞାଭ୍ଯାମନ୍ଯଵିଷଯା ଵିଶେଷାର୍ଥତ୍ଵାତ୍ ॥ 49 ॥
ତଜ୍ଜଃ ସଂସ୍କାରୋଽନ୍ଯସଂସ୍କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧୀ ॥ 50 ॥
ତସ୍ଯାପି ନିରୋଧେ ସର୍ଵନିରୋଧାନ୍ନିର୍ବୀଜସ୍ସମାଧିଃ ॥ 51 ॥
ଇତି ପାତଞ୍ଜଲଯୋଗଦର୍ଶନେ ସମାଧିପାଦୋ ନାମ ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha samādhipādaḥ |
atha yogānuśāsanam || 1 ||
yogaścittavṛtti nirodhaḥ || 2 ||
tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam || 3 ||
vṛtti sārūpyamitaratra || 4 ||
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ || 5 ||
pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ || 6 ||
pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni || 7 ||
viparyayo mithyājñānamatadrūpa pratiṣṭham || 8 ||
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ || 9 ||
abhāva pratyayālambanā vṛttirnidrā || 10 ||
anubhūta viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ || 11 ||
abhyāsa vairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ || 12 ||
tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ || 13 ||
sa tu dīrghakāla nairantarya satkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ || 14 ||
dṛṣṭānuśravika viṣaya vitṛṣṇasya vaśīkārasañjñā vairāgyam || 15 ||
tatparaṃ puruṣakhyāte-rguṇavaitṛṣṇyam || 16 ||
vitarka vicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ || 17 ||
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ || 18 ||
bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām || 19 ||
śraddhā vīrya smṛti samādhiprajñā pūrvaka itareṣām || 20 ||
tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ || 21 ||
mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ || 22 ||
īśvarapraṇidhānādvā || 23 ||
kleśa karma vipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ || 24 ||
tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam || 25 ||
sa eṣaḥ pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt || 26 ||
tasya vācakaḥ praṇavaḥ || 27 ||
tajjapastadarthabhāvanam || 28 ||
tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca || 29 ||
vyādhi styāna saṃśaya pramādālasyāvirati bhrānti
darśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāsteṃ'tarāyāḥ || 30 ||
duḥkha daurmanasyāṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ || 31 ||
tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ || 32 ||
maitrī karuṇā muditopekṣāṇāṃ sukha duḥkha puṇyāpuṇya viṣayāṇām-bhāvanātaścittaprasādanam || 33 ||
pracchardana vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya || 34 ||
viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthiti nibandhinī || 35 ||
viśokā vā jyotiṣmatī || 36 ||
vītarāga viṣayaṃ vā cittam || 37 ||
svapna nidrā jñānālambanaṃ vā || 38 ||
yathābhimatadhyānādvā || 39 ||
paramāṇu parama mahattvānto'sya vaśīkāraḥ || 40 ||
kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ || 41 ||
tatra śabdārtha jñāna vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ || 42 ||
smṛti pariśuddhau svarūpa śūnyevārtha mātranirbhāsā nirvitarkā || 43 ||
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā || 44 ||
sūkṣma viṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam || 45 ||
tā eva sabījaḥ samādhiḥ || 46 ||
nirvicāra vaiśārādye'dhyātmaprasādaḥ || 47 ||
ṛtambharā tatra prajñā || 48 ||
śrutānumāna prajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt || 49 ||
tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskāra pratibandhī || 50 ||
tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījassamādhiḥ || 51 ||
iti pātañjalayogadarśane samādhipādo nāma prathamaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ समाधिपादः ।
अथ योगानुशासनम् ॥ 1 ॥
योगश्चित्तवृत्ति निरोधः ॥ 2 ॥
तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ 3 ॥
वृत्ति सारूप्यमितरत्र ॥ 4 ॥
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥ 5 ॥
प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः ॥ 6 ॥
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ 7 ॥
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप प्रतिष्ठम् ॥ 8 ॥
शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ 9 ॥
अभाव प्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ 10 ॥
अनुभूत विषयासम्प्रमोषः स्मृतिः ॥ 11 ॥
अभ्यास वैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ 12 ॥
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ 13 ॥
स तु दीर्घकाल नैरन्तर्य सत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ 14 ॥
दृष्टानुश्रविक विषय वितृष्णस्य वशीकारसञ्ज्ञा वैराग्यम् ॥ 15 ॥
तत्परं पुरुषख्याते-र्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ 16 ॥
वितर्क विचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः ॥ 17 ॥
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ 18 ॥
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ 19 ॥
श्रद्धा वीर्य स्मृति समाधिप्रज्ञा पूर्वक इतरेषाम् ॥ 20 ॥
तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ 21 ॥
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ 22 ॥
ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ 23 ॥
क्लेश कर्म विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ 24 ॥
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ 25 ॥
स एषः पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ 26 ॥
तस्य वाचकः प्रणवः ॥ 27 ॥
तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ 28 ॥
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ 29 ॥
व्याधि स्त्यान संशय प्रमादालस्याविरति भ्रान्ति
दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेंऽतरायाः ॥ 30 ॥
दुःख दौर्मनस्याङ्गमेजयत्व श्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ 31 ॥
तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ 32 ॥
मैत्री करुणा मुदितोपेक्षाणां सुख दुःख पुण्यापुण्य विषयाणाम्-भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ 33 ॥
प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 ॥
विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति निबन्धिनी ॥ 35 ॥
विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ 36 ॥
वीतराग विषयं वा चित्तम् ॥ 37 ॥
स्वप्न निद्रा ज्ञानालम्बनं वा ॥ 38 ॥
यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ 39 ॥
परमाणु परम महत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ 40 ॥
क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण ग्राह्येषु तत्स्थ तदञ्जनता समापत्तिः ॥ 41 ॥
तत्र शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ 42 ॥
स्मृति परिशुद्धौ स्वरूप शून्येवार्थ मात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ 43 ॥
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ 44 ॥
सूक्ष्म विषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ 45 ॥
ता एव सबीजः समाधिः ॥ 46 ॥
निर्विचार वैशाराद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ 47 ॥
ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ 48 ॥
श्रुतानुमान प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ 49 ॥
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार प्रतिबन्धी ॥ 50 ॥
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजस्समाधिः ॥ 51 ॥
इति पातञ्जलयोगदर्शने समाधिपादो नाम प्रथमः पादः ।
atha samādhipādaḥ |
atha yogānuśāsanam || 1 ||
yogaścittavṛtti nirodhaḥ || 2 ||
tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam || 3 ||
vṛtti sārūpyamitaratra || 4 ||
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ || 5 ||
pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ || 6 ||
pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni || 7 ||
viparyayo mithyājñānamatadrūpa pratiṣṭham || 8 ||
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ || 9 ||
abhāva pratyayālambanā vṛttirnidrā || 10 ||
anubhūta viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ || 11 ||
abhyāsa vairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ || 12 ||
tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ || 13 ||
sa tu dīrghakāla nairantarya satkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ || 14 ||
dṛṣṭānuśravika viṣaya vitṛṣṇasya vaśīkārasañjñā vairāgyam || 15 ||
tatparaṃ puruṣakhyāte-rguṇavaitṛṣṇyam || 16 ||
vitarka vicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ || 17 ||
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ || 18 ||
bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām || 19 ||
śraddhā vīrya smṛti samādhiprajñā pūrvaka itareṣām || 20 ||
tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ || 21 ||
mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ || 22 ||
īśvarapraṇidhānādvā || 23 ||
kleśa karma vipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ || 24 ||
tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam || 25 ||
sa eṣaḥ pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt || 26 ||
tasya vācakaḥ praṇavaḥ || 27 ||
tajjapastadarthabhāvanam || 28 ||
tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca || 29 ||
vyādhi styāna saṃśaya pramādālasyāvirati bhrānti
darśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāsteṃ'tarāyāḥ || 30 ||
duḥkha daurmanasyāṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ || 31 ||
tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ || 32 ||
maitrī karuṇā muditopekṣāṇāṃ sukha duḥkha puṇyāpuṇya viṣayāṇām-bhāvanātaścittaprasādanam || 33 ||
pracchardana vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya || 34 ||
viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthiti nibandhinī || 35 ||
viśokā vā jyotiṣmatī || 36 ||
vītarāga viṣayaṃ vā cittam || 37 ||
svapna nidrā jñānālambanaṃ vā || 38 ||
yathābhimatadhyānādvā || 39 ||
paramāṇu parama mahattvānto'sya vaśīkāraḥ || 40 ||
kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ || 41 ||
tatra śabdārtha jñāna vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ || 42 ||
smṛti pariśuddhau svarūpa śūnyevārtha mātranirbhāsā nirvitarkā || 43 ||
etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā || 44 ||
sūkṣma viṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam || 45 ||
tā eva sabījaḥ samādhiḥ || 46 ||
nirvicāra vaiśārādye'dhyātmaprasādaḥ || 47 ||
ṛtambharā tatra prajñā || 48 ||
śrutānumāna prajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt || 49 ||
tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskāra pratibandhī || 50 ||
tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījassamādhiḥ || 51 ||
iti pātañjalayogadarśane samādhipādo nāma prathamaḥ pādaḥ |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.