Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
শ্রীপাতঞ্জলযোগদর্শনম্ ।
অথ বিভূতিপাদঃ ।
Sutra 3
তদেবার্থমাত্রনির্ভাসং স্বরূপশূন্যমিব সমাধিঃ ॥3॥
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
Sutra 9
ব্যুত্থাননিরোধসংস্কারযোরভিভবপ্রাদুর্ভাবৌ নিরোধক্ষণচিত্তান্বযো নিরোধপরিণামঃ ॥9॥
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
Sutra 11
সর্বার্থতৈকাগ্রাতযোঃ ক্ষযোদযৌ চিত্তস্য সমাধিপরিণামঃ ॥11॥
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
Sutra 12
ততঃ পুনঃ শান্তোদিতৌ তুল্যপ্রত্যযৌ চিত্তস্যৈকাগ্রতা পরিণামঃ ॥12॥
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
Sutra 13
এতেন ভূতেন্দ্রিযেষু ধর্মলক্ষণাবস্থাপরিণামা ব্যাখ্যাতাঃ ॥13॥
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
Sutra 17
শব্দার্থপ্রত্যযানামিতরেতরাধ্যাসাত্ সঙ্করস্তত্প্রবিভাগসংযমাত্ সর্বভূতরুতজ্ঞানম্ ॥17॥
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
Sutra 21
কাযরূপসংযমাত্ তদ্গ্রাহ্যশক্তিস্তম্ভে চক্ষুঃ প্রকাশাসম্প্রযোগেঽন্তর্ধানম্ ॥21॥
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
Sutra 22
সোপক্রমং নিরুপক্রমং চ কর্ম তত্সংযমাদপরান্তজ্ঞানমরিষ্টেভ্যো বা ॥22॥
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
Sutra 25
প্রবৃত্ত্যালোকন্যাসাত্ সূক্ষ্মব্যবহিতবিপ্রকৃষ্টজ্ঞানম্ ॥25॥
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
Sutra 35
সত্ত্বপুরুষযোরত্যন্তাসঙ্কীর্ণযোঃ প্রত্যযাবিশেষো ভোগঃ পরার্থত্বাত্ স্বার্থসংযমাত্ পুরুষজ্ঞানম্ ॥35॥
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
Sutra 36
ততঃ প্রাতিভশ্রাবণবেদনাদর্শাস্বাদবার্তা জাযন্তে ॥36॥
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
Sutra 38
বন্ধকারণশৈথিল্যাত্ প্রচারসংবেদনাচ্চ চিত্তস্য পরশরীরাবেশঃ ॥38॥
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
Sutra 39
উদানজযাজ্জলপঙ্ককণ্টকাদিষ্বসঙ্গ উত্ক্রান্তিশ্চ ॥39॥
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
Sutra 41
শ্রোত্রাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ দিব্যং শ্রোত্রম্ ॥41॥
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
Sutra 42
কাযাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ লঘুতূলসমাপত্তেশ্চ আকাশগমনম্ ॥42॥
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
Sutra 43
বহিরকল্পিতা বৃত্তির্মহাবিদেহা ততঃ প্রকাশাবরণক্ষযঃ ॥43॥
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
Sutra 44
স্থূলস্বরূপসূক্ষ্মান্বযার্থবত্ত্বসংযমাত্ ভূতজযঃ ॥44॥
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
Sutra 45
ততোঽণিমাদিপ্রাদুর্ভাবঃ কাযসম্পত্ তদ্ধর্মানভিঘাতশ্চ ॥45॥
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
Sutra 46
রূপলাবণ্যবলবজ্রসংহননত্বানি কাযসম্পত্ ॥46॥
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
Sutra 47
গ্রহণস্বরূপাস্মিতান্বযার্থবত্ত্বসংযমাদিন্দ্রিযজযঃ ॥47॥
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
Sutra 48
ততো মনোজবিত্বং বিকরণভাবঃ প্রধানজযশ্চ ॥48॥
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
Sutra 49
সত্ত্বপুরুষান্যতাখ্যাতিমাত্রস্য সর্বভাবাধিষ্ঠাতৃত্বং সর্বজ্ঞাতৃত্বঞ্চ ॥49॥
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
Sutra 51
স্থান্যুপনিমন্ত্রণে সঙ্গস্মযাকরণং পুনরনিষ্টপ্রসঙ্গাত্ ॥51॥
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
Sutra 52
ক্ষণতত্ক্রমযোঃ সংযমাদ্বিবেকজং জ্ঞানম্ ॥52॥
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
Sutra 53
জাতিলক্ষণদেশৈরন্যতানবচ্ছেদাত্ তুল্যযোস্ততঃ প্রতিপত্তিঃ ॥53॥
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
Sutra 54
তারকং সর্ববিষযং সর্বথাবিষযমক্রমং চেতি বিবেকজং জ্ঞানম্ ॥54॥
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
ইতি শ্রীপাতঞ্জলযোগদর্শনে বিভূতিপাদো নাম তৃতীযঃ পাদঃ ।
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीपातञ्जलयोगदर्शनम् ।
अथ विभूतिपादः ।
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥1॥
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥2॥
तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥3॥
त्रयमेकत्र संयमः ॥4॥
तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥5॥
तस्य भूमिषु विनियोगः ॥6॥
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥7॥
तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥8॥
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥9॥
तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥10॥
सर्वार्थतैकाग्रातयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥11॥
ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता परिणामः ॥12॥
एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥13॥
शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥14॥
क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥15॥
परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥16॥
शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥17॥
संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥18॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥19॥
न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥20॥
कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः प्रकाशासम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥21॥
सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥22॥
मैत्र्यादिषु बलानि ॥23॥
बलेषु हस्तिबलादीनी ॥24॥
प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥25॥
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥26॥
चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥27॥
ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥28॥
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥29॥
कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥30॥
कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥31॥
मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥32॥
प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥33॥
हृदये चित्तसंवित् ॥34॥
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥35॥
ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥36॥
ते समाधावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः ॥37॥
बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥38॥
उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥39॥
समानजयाज्ज्वलनम् ॥40॥
श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् ॥41॥
कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्च आकाशगमनम् ॥42॥
बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥43॥
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमात् भूतजयः ॥44॥
ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत् तद्धर्मानभिघातश्च ॥45॥
रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥46॥
ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥47॥
ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥48॥
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वञ्च ॥49॥
तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥50॥
स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥51॥
क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥52॥
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥53॥
तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥54॥
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥55॥
इति श्रीपातञ्जलयोगदर्शने विभूतिपादो नाम तृतीयः पादः ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.