Patanjali Yoga Sutras Pada 3 — Vibhuti Pada — Gujarati Script

Meaning —

શ્રીપાતઞ્જલયોગદર્શનમ્ ।

અથ વિભૂતિપાદઃ ।

Sutra 1

દેશબન્ધશ્ચિત્તસ્ય ધારણા ॥1॥

deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||

Sutra 2

તત્ર પ્રત્યયૈકતાનતા ધ્યાનમ્ ॥2॥

tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||

Sutra 3

તદેવાર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૂપશૂન્યમિવ સમાધિઃ ॥3॥

tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||

Sutra 4

ત્રયમેકત્ર સંયમઃ ॥4॥

trayamekatra saṃyamaḥ ||4||

Sutra 5

તજ્જયાત્ પ્રજ્ઞાલોકઃ ॥5॥

tajjayāt prajñālokaḥ ||5||

Sutra 6

તસ્ય ભૂમિષુ વિનિયોગઃ ॥6॥

tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||

Sutra 7

ત્રયમન્તરઙ્ગં પૂર્વેભ્યઃ ॥7॥

trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||

Sutra 8

તદપિ બહિરઙ્ગં નિર્બીજસ્ય ॥8॥

tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||

Sutra 9

વ્યુત્થાનનિરોધસંસ્કારયોરભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ નિરોધક્ષણચિત્તાન્વયો નિરોધપરિણામઃ ॥9॥

vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||

Sutra 10

તસ્ય પ્રશાન્તવાહિતા સંસ્કારાત્ ॥10॥

tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||

Sutra 11

સર્વાર્થતૈકાગ્રાતયોઃ ક્ષયોદયૌ ચિત્તસ્ય સમાધિપરિણામઃ ॥11॥

sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||

Sutra 12

તતઃ પુનઃ શાન્તોદિતૌ તુલ્યપ્રત્યયૌ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા પરિણામઃ ॥12॥

tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||

Sutra 13

એતેન ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા વ્યાખ્યાતાઃ ॥13॥

etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||

Sutra 14

શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્યધર્માનુપાતી ધર્મી ॥14॥

śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||

Sutra 15

ક્રમાન્યત્વં પરિણામાન્યત્વે હેતુઃ ॥15॥

kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||

Sutra 16

પરિણામત્રયસંયમાદતીતાનાગતજ્ઞાનમ્ ॥16॥

pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||

Sutra 17

શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામિતરેતરાધ્યાસાત્ સઙ્કરસ્તત્પ્રવિભાગસંયમાત્ સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્ ॥17॥

śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||

Sutra 18

સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્ પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્ ॥18॥

saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||

Sutra 19

પ્રત્યયસ્ય પરચિત્તજ્ઞાનમ્ ॥19॥

pratyayasya paracittajñānam ||19||

Sutra 20

ન ચ તત્ સાલમ્બનં તસ્યાવિષયીભૂતત્વાત્ ॥20॥

na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||

Sutra 21

કાયરૂપસંયમાત્ તદ્ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભે ચક્ષુઃ પ્રકાશાસમ્પ્રયોગેઽન્તર્ધાનમ્ ॥21॥

kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||

Sutra 22

સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ કર્મ તત્સંયમાદપરાન્તજ્ઞાનમરિષ્ટેભ્યો વા ॥22॥

sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||

Sutra 23

મૈત્ર્યાદિષુ બલાનિ ॥23॥

maitryādiṣu balāni ||23||

Sutra 24

બલેષુ હસ્તિબલાદીની ॥24॥

baleṣu hastibalādīnī ||24||

Sutra 25

પ્રવૃત્ત્યાલોકન્યાસાત્ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનમ્ ॥25॥

pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||

Sutra 26

ભુવનજ્ઞાનં સૂર્યે સંયમાત્ ॥26॥

bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||

Sutra 27

ચન્દ્રે તારાવ્યૂહજ્ઞાનમ્ ॥27॥

candre tārāvyūhajñānam ||27||

Sutra 28

ધ્રુવે તદ્ગતિજ્ઞાનમ્ ॥28॥

dhruve tadgatijñānam ||28||

Sutra 29

નાભિચક્રે કાયવ્યૂહજ્ઞાનમ્ ॥29॥

nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||

Sutra 30

કણ્ઠકૂપે ક્ષુત્પિપાસાનિવૃત્તિઃ ॥30॥

kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||

Sutra 31

કૂર્મનાડ્યાં સ્થૈર્યમ્ ॥31॥

kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||

Sutra 32

મૂર્ધજ્યોતિષિ સિદ્ધદર્શનમ્ ॥32॥

mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||

Sutra 33

પ્રાતિભાદ્વા સર્વમ્ ॥33॥

prātibhādvā sarvam ||33||

Sutra 34

હૃદયે ચિત્તસંવિત્ ॥34॥

hṛdaye cittasaṃvit ||34||

Sutra 35

સત્ત્વપુરુષયોરત્યન્તાસઙ્કીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો ભોગઃ પરાર્થત્વાત્ સ્વાર્થસંયમાત્ પુરુષજ્ઞાનમ્ ॥35॥

sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||

Sutra 36

તતઃ પ્રાતિભશ્રાવણવેદનાદર્શાસ્વાદવાર્તા જાયન્તે ॥36॥

tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||

Sutra 37

તે સમાધાવુપસર્ગાવ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ ॥37॥

te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||

Sutra 38

બન્ધકારણશૈથિલ્યાત્ પ્રચારસંવેદનાચ્ચ ચિત્તસ્ય પરશરીરાવેશઃ ॥38॥

bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||

Sutra 39

ઉદાનજયાજ્જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ચ ॥39॥

udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||

Sutra 40

સમાનજયાજ્જ્વલનમ્ ॥40॥

samānajayājjvalanam ||40||

Sutra 41

શ્રોત્રાકાશયોઃ સમ્બન્ધસંયમાત્ દિવ્યં શ્રોત્રમ્ ॥41॥

śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||

Sutra 42

કાયાકાશયોઃ સમ્બન્ધસંયમાત્ લઘુતૂલસમાપત્તેશ્ચ આકાશગમનમ્ ॥42॥

kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||

Sutra 43

બહિરકલ્પિતા વૃત્તિર્મહાવિદેહા તતઃ પ્રકાશાવરણક્ષયઃ ॥43॥

bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||

Sutra 44

સ્થૂલસ્વરૂપસૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાત્ ભૂતજયઃ ॥44॥

sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||

Sutra 45

તતોઽણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ કાયસમ્પત્ તદ્ધર્માનભિઘાતશ્ચ ॥45॥

tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||

Sutra 46

રૂપલાવણ્યબલવજ્રસંહનનત્વાનિ કાયસમ્પત્ ॥46॥

rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||

Sutra 47

ગ્રહણસ્વરૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદિન્દ્રિયજયઃ ॥47॥

grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||

Sutra 48

તતો મનોજવિત્વં વિકરણભાવઃ પ્રધાનજયશ્ચ ॥48॥

tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||

Sutra 49

સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રસ્ય સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વં સર્વજ્ઞાતૃત્વઞ્ચ ॥49॥

sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||

Sutra 50

તદ્વૈરાગ્યાદપિ દોષબીજક્ષયે કૈવલ્યમ્ ॥50॥

tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||

Sutra 51

સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે સઙ્ગસ્મયાકરણં પુનરનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્ ॥51॥

sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||

Sutra 52

ક્ષણતત્ક્રમયોઃ સંયમાદ્વિવેકજં જ્ઞાનમ્ ॥52॥

kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||

Sutra 53

જાતિલક્ષણદેશૈરન્યતાનવચ્છેદાત્ તુલ્યયોસ્તતઃ પ્રતિપત્તિઃ ॥53॥

jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||

Sutra 54

તારકં સર્વવિષયં સર્વથાવિષયમક્રમં ચેતિ વિવેકજં જ્ઞાનમ્ ॥54॥

tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||

Sutra 55

સત્ત્વપુરુષયોઃ શુદ્ધિસામ્યે કૈવલ્યમ્ ॥55॥

sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||

ઇતિ શ્રીપાતઞ્જલયોગદર્શને વિભૂતિપાદો નામ તૃતીયઃ પાદઃ ।

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीपातञ्जलयोगदर्शनम् ।

अथ विभूतिपादः ।

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥1॥

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥2॥

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥3॥

त्रयमेकत्र संयमः ॥4॥

तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥5॥

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥6॥

त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥7॥

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥8॥

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥9॥

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥10॥

सर्वार्थतैकाग्रातयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥11॥

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता परिणामः ॥12॥

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥13॥

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥14॥

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥15॥

परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥16॥

शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥17॥

संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥18॥

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥19॥

न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥20॥

कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः प्रकाशासम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥21॥

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥22॥

मैत्र्यादिषु बलानि ॥23॥

बलेषु हस्तिबलादीनी ॥24॥

प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥25॥

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥26॥

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥27॥

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥28॥

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥29॥

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥30॥

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥31॥

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥32॥

प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥33॥

हृदये चित्तसंवित् ॥34॥

सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥35॥

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥36॥

ते समाधावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः ॥37॥

बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥38॥

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥39॥

समानजयाज्ज्वलनम् ॥40॥

श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् ॥41॥

कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्च आकाशगमनम् ॥42॥

बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥43॥

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमात् भूतजयः ॥44॥

ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत् तद्धर्मानभिघातश्च ॥45॥

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥46॥

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥47॥

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥48॥

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वञ्च ॥49॥

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥50॥

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥51॥

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥52॥

जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥53॥

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥54॥

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥55॥

इति श्रीपातञ्जलयोगदर्शने विभूतिपादो नाम तृतीयः पादः ।

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 3 (વિભૂતિ પાદઃ)