Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
Sutra 1
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
Sutra 2
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
Sutra 3
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
Sutra 4
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
Sutra 5
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
Sutra 6
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
Sutra 7
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
Sutra 8
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
Sutra 9
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
Sutra 10
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
Sutra 11
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
Sutra 12
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
Sutra 13
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
Sutra 14
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
Sutra 15
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
Sutra 16
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
Sutra 17
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
Sutra 18
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
Sutra 19
pratyayasya paracittajñānam ||19||
Sutra 20
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
Sutra 21
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
Sutra 22
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
Sutra 23
maitryādiṣu balāni ||23||
Sutra 24
baleṣu hastibalādīnī ||24||
Sutra 25
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
Sutra 26
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
Sutra 27
candre tārāvyūhajñānam ||27||
Sutra 28
dhruve tadgatijñānam ||28||
Sutra 29
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
Sutra 30
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
Sutra 31
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
Sutra 32
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
Sutra 33
prātibhādvā sarvam ||33||
Sutra 34
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
Sutra 35
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
Sutra 36
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
Sutra 37
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
Sutra 38
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
Sutra 39
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
Sutra 40
samānajayājjvalanam ||40||
Sutra 41
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
Sutra 42
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
Sutra 43
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
Sutra 44
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
Sutra 45
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
Sutra 46
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
Sutra 47
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
Sutra 48
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
Sutra 49
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
Sutra 50
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
Sutra 51
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
Sutra 52
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
Sutra 53
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
Sutra 54
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
Sutra 55
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीपातञ्जलयोगदर्शनम् ।
अथ विभूतिपादः ।
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥1॥
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥2॥
तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥3॥
त्रयमेकत्र संयमः ॥4॥
तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥5॥
तस्य भूमिषु विनियोगः ॥6॥
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥7॥
तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥8॥
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥9॥
तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥10॥
सर्वार्थतैकाग्रातयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥11॥
ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता परिणामः ॥12॥
एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥13॥
शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥14॥
क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥15॥
परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥16॥
शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥17॥
संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥18॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥19॥
न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥20॥
कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः प्रकाशासम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥21॥
सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥22॥
मैत्र्यादिषु बलानि ॥23॥
बलेषु हस्तिबलादीनी ॥24॥
प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥25॥
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥26॥
चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥27॥
ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥28॥
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥29॥
कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥30॥
कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥31॥
मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥32॥
प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥33॥
हृदये चित्तसंवित् ॥34॥
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥35॥
ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥36॥
ते समाधावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः ॥37॥
बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥38॥
उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥39॥
समानजयाज्ज्वलनम् ॥40॥
श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् ॥41॥
कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्च आकाशगमनम् ॥42॥
बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥43॥
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमात् भूतजयः ॥44॥
ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत् तद्धर्मानभिघातश्च ॥45॥
रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥46॥
ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥47॥
ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥48॥
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वञ्च ॥49॥
तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥50॥
स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥51॥
क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥52॥
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥53॥
तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥54॥
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥55॥
इति श्रीपातञ्जलयोगदर्शने विभूतिपादो नाम तृतीयः पादः ।